History of Sanskrit Poetics c5.s1.12

c5.s1.12

(f) It appears that the अग्निपुराण was aware of the theory of dhvani promulgated in the Dhvanikārikās and elaborately set forth in the Dhvanyāloka. It says that ध्वनि will be included in some one out of पर्यायोक्त, अपह्नुति, समासोक्ति, अप्रस्तुतप्रशंसा, आक्षेप; स आक्षेपो ध्वनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः अदं एषामेकतमस्येव (स्यैव ?) समाख्या ध्वनिरित्यतः। अग्नि. 344. 14 and 18. This shows that though the अग्निपुराण knew the theory of ध्वनि it was not willing to subscribe to it. This view of the अग्निपुराण is similar to the view of भामह and उद्भट as said by the अलङ्कारसर्वस्व—'इह हि तावद्भामहोद्भटप्रभृतयश्चिरन्तनालङ्काराः प्रतीयमानमर्थं वाच्योपस्कारकतथालङ्कारपत्निक्षिप्तं मन्यन्ते। तथाहि—पर्यायोक्ताप्रस्तुतप्रशंसासमासोक्त्याक्षेप्यास्तुल्युपमेयोपमानन्वयादौ वस्तुमात्रं गम्यमानं वाच्योपस्कारकत्वेन स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणमिति यथायोगं द्विविधया भङ्ग्या प्रतिपादितं तैःः' (p. 3). Vide also ध्व० 'पर्यायोक्तेऽपि यदि प्राधान्येन व्यंग्यत्वं तद्भवतु नाम तस्य ध्वनावन्तर्भावः। न तु ध्वनेस्तत्रान्तर्भावः।' (p. 45-46): Therefore, it can be argued that the portion on Poetics in the अग्निपुराण is not much later than the ध्वन्यालोक. The latter work, it will be seen, was composed in the latter half of the 9th century. It is further to be noted that two verses (अपारे काव्यसंसारे &c. and शृङ्गारी चेत्कवि; &c.) occur in the अग्निपुराण (338. 10-11 = 339.