History of Sanskrit Poetics c6.99.1

c6.99.1

We must now say a few words about वृत्ति and प्रवृत्ति and their relation to *rīti*. भरत in नाट्यशास्त्र 22 (=GOS ed. chap. 20) speaks of the mythical origin of the four वृत्तis called भारती, सात्वती, कैशिकी and आरभटी and their angas (vide p. 34 above). The नाट्यशास्त्र (old K. M. ed. 20. 62) stated that the vrttis were (like) the mothers of nāṭya¹ (वृत्तयो नाट्यमातरः) and further provides that कैशिकीवृत्ति should be employed in शृङ्गार and हास्य, सात्वती in वीर, रौद्र and अद्भुत, आरभटी in भयानक, बीभत्स and रौद्र, भारती in करुण and अद्भुत. the साहित्यदर्पण (VI. 122-123) also calls them मातृकाः and slightly differs as to the rasas for which each is proper. The रसार्णवसुधाकर (pp. 69-71) gives the same rule, offers a mythical origin of the वृत्तis and fanciful derivations of the names (e. g. भारती from भार burden, कैशिकी from केश). The ध्व. III. 33 remarks that the employment of words and senses that are favourable to a rasa and are endowed with appropriateness are known as various vrttis (रसानुगुणत्वेन व्यवहारोर्थशब्दयोः । औचित्यवान्यस्ता एता वृत्तयो विविधाः स्मृताः ॥); and the वृत्ति on that कारिका runs: व्यवहारो हि वृत्तिरित्युच्यते । तत्र रसानुगुण औचित्यवान् वाच्यआश्रयो यो व्यवहारस्ता एता कैशिक्याद्या वृत्तयः । वाचकआश्रयोपनागरिकाद्याः । वृत्तयो हि रसादितात्पर्यण संनिवेशिताः कामपि नाट्यस्य काव्यस्य च छायामावहन्ति । रसादयो हि द्वयोरपि तयोर्जैवभूताः । इतिवृत्तादि तु शरीरभूतमेव ।