History of Dharmashastra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) v6.c82.30

v6.c82.30

⁶⁶⁴ द्रव्य is one of the seven (in ancient times six) पदार्थाs. पदार्थ means any object that can be named and is known and not merely things that are physically apprehended अपरस्मिन्नपरं युगपच्चिर क्षिप्रमिति कालाङ्गानि । द्रव्यत्व-नित्यत्वे वायुना व्याख्याते तत्संभावेन । नित्येष्वभावादनित्येषु भावात्कारणे कालाख्येति । वैशे-पिकसूत्र II 2 6-9. प्रशस्तपाद comments in his भाष्य as follows. 'काल' परापरव्यति-करयौगपद्यायौगपद्यचिरक्षिप्रप्रत्ययलिङ्गम् ।' p. 26 and 'कालकृतयो (परत्वापरत्वयोः) {*Continued from last page*} कथम् । वर्तमानकालपोरनियतदिग्देशसयुक्लयोर्युवस्थविरयो रूढश्मश्रुकार्यद्रयवलिपलितादि-सान्निध्ये सत्येकस्य द्रष्टुर्यूवानमवधिं कृत्वा स्थविरे विप्रकृष्टा बुद्धिरुत्पद्यते । ततस्तामपेक्ष्य परेण कालप्रदेशेन संयोगात् परत्वस्योत्पत्तिः।' pp. 77-78 The न्यायवार्तिक on न्यायसूत्र II. 1. 36 (p. 255) remarks 'यथैकस्मिन् पुरुषे अनेकसम्बन्धमेदाद्बहुविधाविन्त्यभिन्ने पिता पुत्रो भ्रातेति प्रत्यया भवन्ति तद्वदेक. कालः कार्यकारणविशेषापेक्षः परापरादिप्रत्ययहेतुरिति । एवमुप-पादितः कालः।'