History of Dharmashastra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) v6.c82.670

v6.c82.670

¹⁰¹¹ ब्राह्मं दैव मानुष्यं च पित्र्यं सौरं च सावनम्। चान्द्रमार्क्षं गुरोर्मानमिति मानानि वै नव। एषां तु नवमानां व्यवहारोऽत्र पञ्चभिः। तेषां पृथक् पृथक् कार्यं वक्ष्यते व्यवहारतः॥ नारदसंहिता III 1-2. (Chowkhamba S. Series). कल्प (to be explained later) is a day of Brahmā (Sūryasiddhānta I. 20), one human year was supposed to be a day of the gods (एकं वा एतद् देवानामहः यत्संवत्सरः। तै. बा. III. 9. 22. 1), one human month was held to be the *ahorātra* of pitṛs (मनु I. 66). मानुषमान is त्रिमिश्र (mixed) because men employ four reckonings (*māna*) for different purposes as stated in the सि. शि. I 30-31 (ज्ञेयं त्रिमिश्रं तु मनुष्यमानं मानैश्चतुर्भिर्व्यवहारदृष्टेः॥ वर्षायनर्तुयुगपूर्वकमत्र सौरान्मासर्तवश्च विषयस्त्विहनाक्षत्रानात्। यत्कृच्छ्रसूतकचिकित्सितवासराद्यं तत्सावनाच्च घटिकादिकमार्क्षमानात्॥) But the सि शि further on (I 32) says that computations about planets are to be made by human reckoning (ग्रहास्तु साध्या मनुजैः स्वमानात्).