कृत्वा तु शुल्वपिष्टिं¹ निपात्यते नागवङ्गशङ्कातः² । तस्मिन् दोषान् मुक्त्वा³ निपतति शुद्धस्तथा सूतः⁴ ॥ अष्टाङ्गुलविस्तारं⁵ दैर्घ्य⁶ दशाङ्गुलं त्वधोभाण्डम् । कण्ठादधः समुच्छ्रितचतुरङ्गुलजलाधारम्⁷ ॥ अन्तःप्रविष्टलभाण्ड⁸ वदनजलमग्ननिजमुखप्रान्ता⁹ । उपरिष्टाच्चिपिटपटी¹⁰ देयोदरषोडशाङ्गुलविशाला ॥

v2.c35.s1.13

(1) A reads सुल्वपिष्टिम.

v2.c35.s1.14

(2) निपात्यते नागवङ्ग सदोष is the reading in A, which is incorrect as well as defective metre.

v2.c35.s1.15

(3) A reads सुल्वे दोषान्त्यक्ता.

v2.c35.s1.16

(4) A reads शुद्ध, which is a tautology as well as a grammatical error.

v2.c35.s1.17

(5) B reads अष्टाङ्गुलञ्च विस्तीर्ण, which destroys the metre.

v2.c35.s1.18

(6) B reads दैर्घ्येण तु, wherein तु is redundant.

v2.c35.s1.19

(7) B reads समं तच्चतुरङ्गुलं कृतजलधारा, which mars the metre.

v2.c35.s1.20

(8) A reads अन्तःप्रविष्टभाण्ड, which is a defective metre.

v2.c35.s1.21

(9) B reads प्रान्तः, which is grammatically incorrect.

v2.c35.s1.22

(10) A has उपविष्टाच्चिपिटपुटि, which is senseless.

v2.c35.s1.23

तस्मिन्नधोर्द्धभाण्डे¹ निपातित: सकलदोषनिर्मुंक्त:² । सुतरां भवति रसेन्द्रो जीर्णग्रासोऽपि पाल्योऽसौ³ ॥ कृत्वा⁴ नष्टपिष्टिं त्रिफलाग्निशिखिशिगुराजिकापटुभि: । संलेप्य चोर्द्धभाण्डं दोमैरुपलैर्ध: पात्य:⁵ ॥ अथवा दोपकयन्त्रे⁶ निपातित: सकलदोषनिर्मुंक्त: । कच्छपयन्त्रान्तर्गतमृन्मयपोठस्थदीपिकासंस्थ: । यस्मिन्निपतति सूत: प्रोक्तं⁸ तद्दीपिकायन्त्रम् ॥

v2.c35.s1.24

(1) A reads तस्मिन् धर्द्धभाण्डे, which is incorrect.
(2) निपातितसकलनिर्मुंक्त:, an incomplete variant in A.
(3) A has an incorrect reading—ग्रासजीर्णपपाल्यासौ.
(4) This verse and the next two are not found in B.
(5) A reads रपरैरध:प्राप्ता, which has no sense.
(6) A has दीपिनयन्त्रे.
(7) A reads कच्छपयन्त्रे अन्तर्गत, which is grammatically incorrect.
(8) The word तत् is not found in A, thus making the metre defective.

v2.c35.s1.25

सप्तमः पटलः ।

v2.c35.s1.26

[टोका—अथ विड़विधानमारभ्यते—]

v2.c35.s1.27

ग्रासं न मुञ्चति न वाञ्छति तञ्च भूयः
कांश्चिद्गुणान्¹ भजति² नित्यमनुत्तमात्रात्³ ।
यज्जीर्यते प्रचुरकेवलवह्णियोगात्
तस्माद्विड़ैर्मुनिविड़ैः सह⁴ जारण स्यात् ॥

v2.c35.s1.28

[टोका—विड़विधानमाह—]

v2.c35.s1.29

सौवर्चलकटुकत्रयकाङ्क्षी⁵काशीसगन्धकैश्च विड़ैः ।
शिग्रो रसशतभाव्यैस्ताम्रदलान्यपि हि जारयति⁶ ॥

v2.c35.s1.30

[टोका—विड़ान्तरमाह—]

v2.c35.s1.31

(1) A reads काचीद्गुणान्, which is incorrect.
(2) B reads व्रजति.
(3) मुक्तविमुक्तमात्रात् is the variant in A.
(4) A reads मुनियतैरिस्, which seems to be incorrect. मुनिविड़ैः means by seven विड़s, mentioned below.
(5) A reads काञ्जि, which is incorrect.
(6) A has शिगुरसशतभावितम् । मस्य दनास्यपि हि जारयति, which is incorrect as well as defective in metre.

v2.c35.s1.32

सर्ब्बाङ्गदग्धमूलकप्रतिगलितं सुरभिमूत्रेण¹ । शतभाव्यं बलिवसया² तत्क्षणतो जाय्यते हेम ॥ [टीका—अथ क्षारवृक्षौषधीराह—] कदलीपलाशतिल³निचुलकनकसुरदालिवासुकैरण्डाः । वर्षाभूवृषमोचक⁴सहिताः क्षारा यथालाभम् ॥ [टीका—क्षारविधानमाह—] आनीय क्षारवृक्षान् कुसुमफलशिफा- त्वक्पलाशैरुपेतान्⁵ कृत्वाः खण्डशस्तान्⁶ विपुलतरशिला- पिष्टपात्रातिशुष्कान्⁷ ।

v2.c35.s1.33

¹ सर्ब्बाङ्गं दग्धमूलकं रसप्रतिप्रतिगलितसुरभिमूत्रेण, a variant in A, which has no metre at all.

v2.c35.s1.34

² A reads शतभावितरसवशया, which has no sense.

v2.c35.s1.35

³ तिल is not found in B.

v2.c35.s1.36

⁴ A reads माच्छीक, which seems to be incorrect.

v2.c35.s1.37

⁵ कुसुमपलशवापत्रकष्टेरुपेतान् is an incorrect text in A.

v2.c35.s1.38

⁶ A reads कृत्वा ततखण्डसप्तान्, which is incorrect.

v2.c35.s1.39

⁷ A has विपुलतरशिलापृष्ठगानातिशुष्कान्.

v2.c35.s1.40

दग्धं काण्डैस्तिलानां करिसुरभिहया- म्भोभिरास्त्राव्य वस्त्रैः¹ भस्म त्यक्त्वा जलं तत्² मृदुशिखिनि पचेत् हंसपाकेन भूयः³ ॥

v2.c35.s1.41

¹ A reads करिसुरभिहयोष्ट्रजानां च मूत्रै.

v2.c35.s1.42

² A reads तं, which is incorrect.

v2.c35.s1.43

³ A reads यावत्.

v2.c35.s1.44

[टीका—क्षारजलपाकलक्षणमाह—] तच्छुष्यमाणं हि सवास्पबुद्बुदान् यदा विधत्ते⁴ क्षणभङ्गुरान् बहून् । तदा क्षिपेत् चूर्ण⁵ हिङ्गुगन्धकं क्षारत्रयं सल्लवणानि भूखगम्⁶ ॥

v2.c35.s1.45

⁴ A reads erroneously यथा वदते.

v2.c35.s1.46

⁵ A reads क्षिपेच्चूर्ण. B reads क्षिपेन्मूषण. Both the readings are incorrect.

v2.c35.s1.47

⁶ A has क्षारत्रयं पटलवणं भूमिखगं, which mars the metre.

v2.c35.s1.48

द्रव्याणि संमिश्र निवत्य भूतले व्यवस्थितान्यस्निकटोरिकापुटे¹ । संस्थापयेत् सप्तदिनानि धान्यगं ततः प्रयोज्यं रसजारणादिकम् ॥

v2.c35.s1.49

[टोका—जारणायां क्षारविधानमाह—]

v2.c35.s1.50

जम्बोरबीजपूरक² चाङ्गेरीवेतसाम्लसंयोगात् । क्षारा भवन्ति नितरां गर्भद्रुतिजारणे शस्ताः³ ॥

v2.c35.s1.51

[टोका—रसे विड़योजनमाह—]

v2.c35.s1.52

विड़मधरोत्तरमादौ दत्त्वा सूतस्य चाष्टमांशेन⁴ । कुर्य्याज्जारणमेवं क्रमक्रमाद्वर्द्धयेदग्निम्⁵ ॥

v2.c35.s1.53

(1) A reads व्यवस्थितान् सस्निकठारिकामुखे । B reads व्यवस्थितश्चस्निकठोरिकापुटे ।

v2.c35.s1.54

(2) A reads बीजपूरकं, which is incorrect. The word बीजपूर is not found in B.

v2.c35.s1.55

(3) गर्भधृतिजारणा सस्ता is an incorrect variant in A.

v2.c35.s1.56

(4) A has दत्वा सूतं चाष्टमासेन, which is not correct as it destroys the metre as well as the sense.

v2.c35.s1.57

(5) A reads वर्द्धयेद्ग्निः, which is grammatically incorrec'.

v2.c35.s1.58

अष्टमः पटलः ।

v2.c35.s1.59

[टीका—अथ रसरागोऽभिधास्यते— अभ्रकजीर्णस्य छायाविशेषमाह—]

v2.c35.s1.60

जीर्णाभ्रको¹ रसेन्द्रो दर्शयति² घनानुकम्पिनीं छायाम्³ । कृष्णां रक्तां पीतां सितां⁴ तथा सङ्करं मिश्राम्⁵ ॥

v2.c35.s1.61

(1) A reads जीर्णाभ्रक, which mars the metre.

v2.c35.s1.62

(2) A reads दुरुसयति, which is incorrect.

v2.c35.s1.63

(3) घनानुकम्पिनी छाया is the variant in A. घनानुकपर्णा- छायां is the variant in B. Both the readings seem to be incorrect.

v2.c35.s1.64

(4) कृष्णां रक्तां पीतां शितं is the reading in A, which is incorrect.

v2.c35.s1.65

(5) A reads द्वा संकरोन्मिश्राः, which is incorrect.

v2.c35.s1.66

[टीका—अभ्रकयोगाद्वर्णविशेषमाह—] कृष्णाभ्रकेण बलवत्¹ सितरागैर्युज्यते² रसेन्द्रस्तु । श्वेतै रक्तैः पोतैः वङ्गैः खलु वर्णतो ज्ञेयः³ ॥ [टीका—अथ रञ्जितरसप्रशंसामाह—] अथ निजमेव हि वर्णं⁴ न जहाति यदा स रज्यते⁵ रागैः । क्रमशो हि भक्ष्यमाणो⁶ निर्निक्तो⁷ रञ्जनं कुरुते ॥

v2.c35.s1.67

(1) श्वेताभ्रकेन बलवान् is the variant in A, which is incorrect.

v2.c35.s1.68

(2) A reads सितरागैः पूर्यते.

v2.c35.s1.69

(3) A has नविप्लुतो ज्ञेयं, which has no clear sense. B has वङ्गिवर्णतो ज्ञेयः, which mars the metre.

v2.c35.s1.70

(4) B reads अथ निजकर्मवर्णं, which is not correct.

v2.c35.s1.71

(5) A reads यदा रसजीव्यते, which is grammatically incorrect.

v2.c35.s1.72

(6) A reads भक्ष्यामाणा, which is incorrect. B reads क्रमशो वक्षमाणो, which is also incorrect.

v2.c35.s1.73

(7) A reads नारक्तो.

v2.c35.s1.74

[टीका—अभ्रसत्त्वादीनां योगे रसे व्यवस्थामाह—] बलमास्तेभ्रकसत्त्वे जारणरागाः प्रतिष्ठितास्तौक्ष्ण¹। बध्यश्च सारलोहे² सारणमय³ नागवङ्गाभ्याम्⁴ ॥

v2.c35.s1.75

[टीका—सब्बकरणं तीक्ष्णमाह—] क्रामति तीक्ष्णेन रसः तीक्ष्णेन⁵ जीर्य्यते च्छणाद्रासः⁶ । हेम्नो योनिस्तीक्ष्ण⁷ रागान् गृह्णाति तीक्ष्णेन ॥

v2.c35.s1.76

[टीका—तीक्ष्णहिङ्गलयोगेन गुणाधिक्यमाह—] तदपि च दरदेन हतं हत्वा माक्षिकण रवि सहितम्⁸ । वासितमपि वासनया घनवच्चार्य्यञ्च जार्य्यञ्च ॥

v2.c35.s1.77

(1) A reads erroneously प्रतिष्ठिता तीक्ष्ण।
(2) A reads सारणलहैः, which is incorrect.
(3) A reads कामणमय.
(4) B reads नागवङ्गतः.
(5) A reads तीक्ष्ण च.
(6) A reads ग्रासि, which is incorrect.
(7) A reads ज्योतिस्तीक्ष्ण, which has a defective metre.
(8) B has omitted हत्वा माक्षिकण रवि.

v2.c35.s1.78

[टीका—तीक्ष्णवदेतानाह—] कान्तं वा तीक्ष्ण वा कान्हीं वा वज्रसस्यकं वापि।¹ एकतमं सब्बं वा रसरजने सङ्करोऽभीष्टः² ॥

v2.c35.s1.79

[टीका—स्वे स्वे विकारे वक्ष्यमाणमाह—] कुटिले³ बलमप्यधिकं रागस्तीक्ष्णे तु पन्नगे स्नेहः⁴। रागस्नेहबलानि तु कमले शंसन्ति धातुविदः⁵ ॥ सब्बैरभिलौहैर्माक्षिकसहितैर्मृतस्तथा गर्भे। विडयोगेन तु जीर्णो रसराजो विशति लोहेषु⁶ ॥

v2.c35.s1.80

[टीका—रसबन्धानां मारणे विधानमाह—] तालक⁷दरदशिलाभिः स्नेहक्षाराम्ललवणसहिताभिः।

v2.c35.s1.81

(1) कान्हीं: वा वज्रसस्यकादीनां, a variant in B.
(2) रसेपि हि रसायने विंद्यात्, a variant in A.
(3) This is not found in B.
(4) A reads erroneously पन्नगस्नेह.
(5) A reads धातुविधं, which is incorrect.
(6) This sloka is not found in B.
(7) A reads तारक.

v2.c35.s1.82

समकद्विगुणत्रिगुणान् पुटो वहेदङ्गशस्त्रादीन्¹ ॥ [टीका—पुटितधातुकृत्यमाह—] रक्तस्नेहनिषेकैः सेकं² कुर्याद्रसस्य पिष्टिरियम्³ । चारणजारणमात्रात् कुरुते रसमिन्द्रगोपनिभम् ॥ [टीका—मुख्यत्वेन ताम्रप्रशंसनमाह—] अथवा⁴ केवलममलं कमलं दरदेन वापितं कुरुते । त्रिगुणं जीर्णं जीर्णं⁵ लाक्षारसमन्निभं सूतम् ॥ [टीका—विष्यन्तरमाह—] रक्तगङ्गलितपशुजल- बहु⁶भावितताप्यगन्धकशिलानाम्⁷ ।

v2.c35.s1.83

(1) निवाहयेदङ्गः शस्त्रादीन्, a variant in A, which has a defective metre.
(2) B reads स्नेहं.
(3) A reads क्लिष्ट्य, which is incorrect.
(4) B reads erroneously अथ.
(5) त्रिगुणं हि जीर्णजीर्णं, a variant in B.
(6) The word बहु is omitted in B, which renders the metre defective.
(7) A reads गन्धकशिलाभिः.

v2.c35.s1.84

एकेन वापितमृतं¹ कमलं रञ्जयति रसराजम् ॥ [टीका—रागाधिकारि-गन्धकादीनाह—] वाद्यो गन्धकरागो² विलुलितरागे³ मनःशिलाताले । माक्षीक⁴सत्त्वरसकौ द्वावेतौ⁵ रञ्जने शस्तौ ॥ [टीका—प्रधानयोः ताम्रखर्परयोः कृत्यमाह—] क्रमबद्धैः रविरसकैः⁶ संशुद्धो मूकूषिकाभातः⁷ ।

v2.c35.s1.85

(1) A reads वापतमृतं, which seems to be incorrect.
(2) A reads गंधकराग, which is incorrect.
(3) A reads झितरागो. B reads विलुलितरागेण. Both the readings are grammatically incorrect.
(4) B reads माच्छिक, which mars the metre.
(5) B reads द्वाच्चे हि, which seems to be incorrect.
(6) A reads क्रमबद्धैरविसकैः. B reads क्रमवत्तौ रविरसकौ. We have adopted the above reading after collating the texts.
(7) मूषिकासुनिभातः, a variant in A, which mars the metre. मूकूषिकाभातौ, a variant in B.

v2.c35.s1.86

त्रिगुणं जीर्णो जीर्णो¹ हेमाभो जायते² सूतः ॥ [टोका — अभ्रकयोगमाह —] अथ³ कृष्णाभ्रकचूर्णं पुटितं रक्तं भवेत्तथा⁴ शकलम् । त्रिगुणं जीर्णो जीर्णो⁵ हेमद्रुतिसंनिभः सूतः⁶ ॥ [टोका — स्वर्णमारणमाह —] त्रिगुणेन माक्षिकण तु कनकं च मृतं रसालयुतम्⁷ । पटुसहितं तत् पक्वं हण्डिकया यावदिन्द्रगोपनिभम् ॥

v2.c35.s1.87

(1) A reads जीर्णं जीर्णं. B reads चूर्णो जीर्णो.
(2) A reads धृतिहेमनिभो भवेत्, (धृति = द्रुत.) B reads हिमवर्णोभो जायते, which mars the metre.
(3) A reads अथवा, which destroys the metre.
(4) A omits तथा.
(5) A reads जीर्णं जीर्णं, which seems to be incorrect. B reads चूर्णो जीर्णो.
(6) हेमधृति(?)संनिभो भवेत् सूतः, a variant in A.
(7) कनकञ्च रसाप्ययुतं, a variant in A, which is a defective metre. The reading of B, which we have adopted, is also a defective metre. The word चेत् or स्यात् should be added after the word युतम्.

v2.c35.s1.88

[टीका—एतद्भस्मजीर्णसूतस्य लक्षणमाह—] तच्चूर्णं सूतवरे त्रिगुणं जीर्णं हि¹ जीर्णं तु । द्रुतहेमनिभः सूतो² रज्यति लोहानि सर्वाणि³ ॥ [टीका—सर्वेषां धातूनां रसानाम्युत्तरोत्तरविशेषत्वमाह—] पत्रादष्टगुणं सत्त्वं सत्त्वादष्टगुणं द्रुतिः । द्रुतेरष्टगुणं बीजं तस्माद्वीजं तु जारयेत् ॥⁴

v2.c35.s1.89

(1) A reads जीर्णं तु. B reads जीर्णं हि.
(2) द्रुतहेमनिभसूतौ, a variant in A, which seems to be incorrect.
(3) A has जरति लोहानि सत्वानि. B has रञ्जयति लोहानि सर्वाणि. Both the readings have defective metre.
(4) This verse is found in A after the verse तारक-दरदशिलाभिः &c. (vide ante pp. 28—29) and runs thus :— पत्रादष्टगुणं दत्वा सत्त्वादष्टगुणं धृति । धुतेरष्टगुणं बीजं तस्माद्वीजं तु जारयेत् ॥

v2.c35.s1.90

नवमः पटलः ।

v2.c35.s1.91

[टीका—वोजप्रशंसनमाह—]

v2.c35.s1.92

इति रक्लोऽपि रसेन्द्रो वोजेन विना न कर्मकृद्भवति । द्विविधं तत् पीतसितं¹ नियुज्यते सिद्धयेच्च रसम्² ॥

v2.c35.s1.93

[टीका—रसोपरसधातूनां बहुविधत्वात् शोधनमाह—]

v2.c35.s1.94

तस्य विशुद्धिर्बहुधा³ गगनसोपरसलोहचूर्णैश्च । द्विविधं वोजं तैरपि नाशुद्धैः शुध्यते कदाचिदपि⁴ ॥

v2.c35.s1.95

[टीका—अशुद्धवोजप्रभावमाह—]

v2.c35.s1.96

यः पुनरतैः कुरुते कर्माशुद्धैर्भवेदसस्तस्य ।

v2.c35.s1.97

(1) B reads पीतं सितं, which destroys the metre.
(2) नियुधये सिद्धयेच्च रसः, an incorrect variant in A. नियुज्यते सिद्धमेव तत्, a variant in B. Both texts are collated in our adopted reading.
(3) रस्यति शुद्धिर्वाच्या, a variant in A, wherein the first term seems to be incorrect.
(4) B reads नैतत् instead of कदाचिदपि. This is incorrect; since it contains two negatives.

v2.c35.s1.98

अव्यापकः पतङ्गो¹ न रसे न रसायने योग्यः² ॥ [टीका—रससंज्ञकानाह—] वैक्रान्तकान्त³सस्यकमाक्षिक⁴विमलाद्रिरद- रसकाश्च⁵ । अष्टौ रसास्तथैषां सत्त्वानि⁶ रसायननि स्युः ॥ [टीका—उपरससंज्ञकानाह—] गन्धकगैरिकसुशिला⁷क्षितिखेचरमञ्जनञ्च कङ्कुष्ठम् । उपरससंज्ञमिदं⁸स्यात् शिखिशशिनौ सारलोहाख्यौ ॥

v2.c35.s1.99

(1) अव्यापकपतंगि, a variant in A, which is incorrect.
(2) A reads योज्ये. B reads रसापनयने योग्यः. Both the readings are incorrect.
(3) A omits कान्त.
(4) A reads माच्छीक, which mars the metre.
(5) A reads दलदरसकैश्च.
(6) A reads चत्वारि, which is not accurate.
(7) B reads शिलालक, which destroys the metre.
(8) B reads संज्ञकमिदं, which mars the metre.

v2.c35.s1.100

[टीका — पूतिसंज्ञके आह —] ताम्रारतौक्ष्णकान्ताभ्रवज्रलोहानि¹ नागवङ्गौ च² । कथितौ च पूतिसंज्ञौ³ तेषां संशोधनं कार्यम् ॥

v2.c35.s1.101

[टीका — लवणक्षारसंज्ञे आह —] सौवर्चलसैन्धवकं चूलिकसामुद्ररोमकविड़ानि । षड़लवणान्येतानि तु सर्जीयवटङ्कणाः क्षाराः ॥⁴

v2.c35.s1.102

[टीका — शोधकद्रावकगणमाह —] सूर्यावर्त्तः⁵ कदली कन्या⁶ कोशातकी च सुरदाली । शिग्रुश्च⁷ वज्रकन्दो नीरकणा काचमाची च ॥ आसामेकरसेन तु लवणक्षाराम्लभाविता बहुशः । शुध्यन्ति रसोपरसा धाता मुञ्चन्ति सत्त्वानि ॥⁸

v2.c35.s1.103

(1) B reads सत्वलोहानि.
(2) B reads वङ्गनागौ च.
(3) B reads कथितौ कुभूतसंज्ञौ, which is incorrect.
(4) This verse is not found in A.
(5) A reads सूर्यावर्त्तक.
(6) B reads वन्ध्या.
(7) A reads शिग्रुस.
(8) This verse is found in A only.

v2.c35.s1.104

[टोका—शोधकद्रावणानां शोधनद्रावणविधानमाह—]

v2.c35.s1.105

स्विन्नं सक्षाराम्लैः¹ ज्ञातं वैक्रान्तकं हठाद्रवति² । तद्द्रुतमात्रं³ शुध्यति कान्तं शशिरक्तभावनया ॥

v2.c35.s1.106

[टोका—तच्चाह--]

v2.c35.s1.107

सस्यकमपि रक्तगणैः⁴ सुभावितं स्नेहरागसंयुक्तम्⁵ । शुध्यति वारैः⁶ सप्तभिरतः परं युज्यते कार्ये⁷ ॥

v2.c35.s1.108

[टोका—तच्चाह—]

v2.c35.s1.109

क्षारैः स्नेह्रादौ पश्चादम्लेन⁸ भावितं विमलम् ।

v2.c35.s1.110

(1) A reads सक्षाराम्लैः.
(2) A reads हताद्रवति, which is incorrect.
(3) A reads तद्द्रतमात्रं, which is incorrect.
(4) B reads रसगणैः, which seems to be incorrect.
(5) भावनतः स्नेहरागसंसिक्तं, a variant in A.
(6) A reads रागैः.
(7) सप्तभिरतः परं योजयेत् कार्ये, a variant in A, which mars the metre. B reads सप्तभिरमितः परं, wherein अमितः is incorrect as well as a defective metre.
(8) B reads पश्चात् उष्णन.

v2.c35.s1.111

शुध्यति तथाच रसं दरदं माक्षिकमप्येवम्¹ ॥ [टीका—ताम्रशोधनमाह—] तनुर्विपत्रं लिप्तं² लवणक्षाराम्लरविस्तुकक्षौरैः³ । ध्मातं निर्गुण्डीरससिक्तं बहुशो वहेद्द्रवत्वञ्च⁴ ॥ [टीका—लोहशोधनमाह—] शुध्यति नागो वङ्गो घोषो रविणा च वारमुनिसंख्यैः⁵ । निर्गुण्डीरससिक्तैस्तन्मूलरजःप्रवापैश्च ॥ [टीका—तच्चाह—]

v2.c35.s1.112

(1) दरदमाक्षिकमप्येवं तथा शुध्यन्ति, a variant in A, wherein the last two words are superfluous and incorrect.
(2) B reads तनुर्विपत्रलिप्तं, which has no sense.
(3) A reads सुहि. B reads सुहा. Both the readings destroy the metre.
(4) A reads बहुशो वह्द्रक्तं. B reads बहुशो द्रवत्वञ्च. Both the readings are defective.
(5) घोषो रविरौधमपि च मुनिसंख्यैः, a variant in A. B reads रविणा च वारमुनिभिः. Both the readings are incorrect.
(6) B reads सिक्तै, which is not correct.

v2.c35.s1.113

रक्तगणगलितपशुजलभावितपुटितं च रज्यते¹ तोष्णम् । शुद्धति कदलीशिखरसभावितपुटितं² त्रिभिर्वारेः ॥ [टीका — मारणमाह —] सब्बः शुद्धति लोहो रज्यति³ सुरगोपसन्न्रिभो वापात् । माक्षिकसत्त्वे भृङ्ग⁴ शुल्वं वा गन्धकेन हतम्⁵ ॥

v2.c35.s1.114

एकादशः पटलः ।

v2.c35.s1.115

कागास्थिभस्मनिर्मितमूषां कृत्वामलकाकारां । दलयोगे घनरन्ध्रां टंकणविषगुञ्जतलेपां ॥

v2.c35.s1.116

(1) A reads रज्जते, which is incorrect.
(2) शुद्धति कदलीलाखिरसभावितं पुटितं, an incorrect variant in B.
(3) A and B read रज्जति, which is grammatically incorrect.
(4) A reads सव्वसं. B reads दरटेन भृ. Both are unintelligible.
(5) A reads शुल्वेम वा गंधकेन हतं. B reads मृतं.

v2.c35.s1.117

[टीका — अथ ग्रन्थकारयितुर्वंशवर्णनमाह —] शीतांशुवंशसम्भवहैहयकुलजन्मजनितकुल¹महिमा । जयति श्रीमदनरथः² किरातनाथो रसाचार्यः ॥

v2.c35.s1.118

[टीका — अथ चास्य कारयितुर्गुणवर्णनमाह —] यस्य स्वयमवतीर्णा रसविद्या सकलमङ्गलाधारा³ । परमश्रेयसहेतुः श्रेयसि परमेष्ठिनः पूर्वम्⁴ ॥ येन चतुर्वर्णम्लेच्छादिव्याधादिलब्धसत्वाभम्⁵ । दक्षिणरसा गृहीता⁶ आदिवाहेणैव महाप्रलये ॥⁷

v2.c35.s1.119

(1) कुल is not found in B.
(2) स जयति श्रीमदनरथ, a variant in B.
(3) C reads सकलमङ्गलाचारा.
(4) Of the latter half C has only परं सहेतुः.
(5) C reads चतुर्वर्णम्लेच्छादिव्यदात्वब्धसत्वाभम्, which seems to be incorrect. Cf. Patala I., in which the following verse is given :—किरातगोपादिकतापसाद्यवनेचरास्तत्कुशलस्थान्ये । विदंति नानाविधभेषजानां प्रमाणवर्णाकृतिनामजातीः ॥
(6) दत्तमम्बुरस गृहीत्वा is the incorrect reading in C. [In the case of किरातनाथ रसाः गृहीताः i. e. collected रसs—mercury, minerals &c. and दक्षिण is favorable ; and in the case of आदिवाह रसा गृहीता i. e. lifted up the earth.]
(7) This verse and the next are not found in B.

v2.c35.s1.120

नष्टशरीरविवर्णा हीनाङ्गाः कुष्ठिनो गुणाद्यस्य । अभिनवसोमेश्वरतामापुरपि पुनर्नवैर्ङ्गैः ॥

v2.c35.s1.121

[टीका — कर्त्ता स्वनाममहत्त्वं सूचयन्नाह —]

v2.c35.s1.122

तस्मात् किरातनृपतेः बहुमानमवाप्य रससुकम्भरतः¹ । रसहृदयाख्यं तन्त्रं² विरचितवान् भिचुगोविन्दः³ ॥

v2.c35.s1.123

नम्रा मङ्गलविष्णोः सुमनोविष्णोः सुतेन तन्त्रोऽयम्⁴ । श्रीगोविन्देन कृतः⁵ तथागतः श्रेयसे भूयात्⁶ ॥

v2.c35.s1.124

अष्टादशसंस्कारं रसेन्द्रदेवस्य दिव्यतनु दृष्ट्वा । लिखितमिदं पुण्यतमं रसहृदयमवाप्य सकलम् ॥

v2.c35.s1.125

(1) C reads र सकर्मोपदेशतो दृष्ट्वा, which destroys the metre.

v2.c35.s1.126

(2) C reads रसहृद्येभत्तन्त्रं, which seems to be incorrect.

v2.c35.s1.127

(3) C reads विरचितायां भगवद्गोविन्दः, which is incorrect.

v2.c35.s1.128

(4) C has रसाटव्यनाम तन्त्रोयम्, which is incorrect.

v2.c35.s1.129

(5) C has श्रीमद्भगवद्गोविन्देन कृतं, which mars the metre.

v2.c35.s1.130

(6) This verse and the next are not found in B.

v2.c35.s1.131

इति श्रीमद्भगवद्गोविन्दविरचितं रसहृदयं समाप्तम् ।¹

v2.c35.s1.132

शुभमस्तु । संवत् १६०४ समये ज्येष्ठ वदि १३ भौमे जगन्नाथभट्ट लेखि ॥ श्रीराम हाल संवत् १८८० पौष वदि ३ भौमे ।

v2.c35.s1.133

(1) MS. A ends abruptly with the colophon, which runs thus :—इति श्रीगोविन्दभगवत्पादविरचिते रसहृदये जीर्णरसक्रियाधिकार एकविंशतितमः पटलः ॥ The author's account of himself is altogether wanting in it. B has “इति सकल-रसवैद्यकुलकिरीटभूषायमाणचरणपादपद्मराग सकलविद्यापारीण श्रीमद्-भिक्षुगोविन्दकृतो रसहृदयः समाप्तः । इति श्रीमत्कुरलवंशपयोधिमुधाकर-मिश्रमहेशत्मजश्रीचतुर्भुजविरचितायां ... ... ... खण्डे बाला-न्यवबोधिकाख्यायां रसहृदयटीकायां रसप्रशंसात्मक एकोनविंशोऽवबोधः ॥ इति श्रीः” ॥

Linked texts (1)

Rasahṛdaya — Govinda, Sanskrit