A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v2.c35.s2: Extracts from Kakachandesvarimata

A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v2.c35.s2

Language: English

Extracts from Kakachandesvarimata

v2.c35.s2.1

काकचण्डेश्वरीतन्त्रात् समुद्धृताः श्लोकाः ।

कैलासशिखरासीनमुमा रुद्रं जगद्गुरुम् ।
क्रंदनंदीमहाकाली भृंगचण्डीविनायकौ ॥ १ ॥
योगिनीनामष्ट तत्र गुह्याद्गुह्यतरं परम् ।
कपाली कालरात्री च कालचंद्रकलाम्बिका¹ ॥ २ ॥
कराली कालकर्णी च काकचण्डेश्वरी तथा ।
एवमादिस्तथा चान्या योगिनीगणगुह्यकैः² ॥ ३ ॥

v2.c35.s2.4

¹ The text reads कालचंद्रकमम्बिका, which is incorrect.

v2.c35.s2.5

² The text reads गुह्यकौ, which is incorrect.

v2.c35.s2.6

नृत्यवाद्यसुखेशानैः सानन्दैर्हृष्टचेतसैः । तत्रस्थं भैरवं देवं योगिनीगणवेष्टितम् ॥ ४ ॥ केचित् स्तुवन्ति संहृष्टाः केचिद्गायन्ति गुह्यकाः । केचिन्नृत्यन्ति गुह्या ये केचिद्वाद्यं न कुर्व्वते ॥ ५ ॥ हृषितं¹ भैरवं देवं पंचवक्त्रं त्रिलोचनम् । तं दृष्ट्वा भैरवी हृष्टा जगतां चिदगेश्वरी ॥ ६ ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा कृष्णतारकलोचना । काकचण्डेश्वरी देवी उवाचेदं तु भैरवी ॥ ७ ॥

v2.c35.s2.7

काकचण्डेश्वरी उवाच । भगवन् देवदेवेश सर्वज्ञ सर्वविच्छिव² । सर्वज्ञानप्रकाशाय अहं पृच्छामि शंकर ॥ ८ ॥ कथं कायस्थितो जीवो जीवकोऽसौ प्रकीर्त्तितः । कायस्थः कर्मणा केन स्थितः संसारपंजरे ॥ ९ ॥ जराव्याधिदारिद्र्येण ग्रस्तः संसारबंधनैः । एको व्रजति यानेन एकः स्कंधे वहेच्च तम् ॥ १० ॥

v2.c35.s2.8

(१) The text reads हृष्टं, which is not correct. (२) The text reads सर्वच्छिवः, which is not correct.

v2.c35.s2.9

जयजयशब्दं मांग्ल्यमेकस्थाने च जंतवः । किं कुर्वाणाः प्रकुर्वाणाः कस्मान्मे ब्रूहि शंकर ॥११॥

v2.c35.s2.10

श्रीसर्वज्ञ उवाच । शृणु त्वं काकचामुंडे साधकानां हितं प्रिये । गुह्याद्गुह्यतरं वाक्यं पृष्टोहं तु वरानने ॥ १२ ॥ कथयामि समासेन शृणु त्वं काकचंडिके¹ । यस्यार्थश्च परो नित्यः अनादिनिधनेश्वरः ॥ १३ ॥ सुरूपो निर्गुणः शांतो विश्वव्यापी परात्परः । अनादिकर्मसंबंधः कायस्थो भवते तु सः ॥ १४ ॥ जीवे व्याधिभयं कर्म अज्ञानात् संप्रकीर्त्तितम् । तस्मात् कर्मभवात् क्लिष्टः संसारे संसरेत्तु सः ॥ १५ ॥ करोति² विविधं कर्म संसारे काममोहितः । द्रव्योपायं न जानाति कामभोगार्थहेतुना ॥ १६ ॥ काय³क्लेशेन मानव्यो द्रव्योपायं करोति सः । कृषिवाणिज्यसेवायां मेषाविक्रयविक्रये ॥ १७ ॥

v2.c35.s2.11

¹ The text reads काकचंते, which is incorrect.

v2.c35.s2.12

² The text reads करोतु, which is not accurate.

v2.c35.s2.13

³ The text reads कालक्लेशेन, which is not correct.

v2.c35.s2.14

वहन्ति काष्ठभारांश्च तृणभारमनेकधा । यानं यवनच्छत्रं¹ च किं करोति² करोति सः ॥१८॥ कामासक्तनरः श्रीमान् कुरुते कर्म नैकधा³ । कुर्वाणाश्च नराः केचित् कामासक्तार्थचिन्तकाः ॥१९॥ जायन्ते मर्त्यलोकेस्मिन् दारिद्रोपहतचेतसः । जायन्ते नात्र संदेहः कुजखंजा नपुंसकाः ॥२०॥ महांसंसारबंधेन त्रिगुणेन सुयंत्रिताः । अटव्यां घोरसंघट्टवाटिकां तु नयन्ति तत् ॥२१॥ एतत्ते कथितं भद्रे यत्त्वं मां परिपृच्छसि । किमन्त्यत् पृच्छसे भद्रे तथा ते कथयाम्यहम् ॥२२॥ इति काकचंडेश्वरिमते प्रथमः पटलः ।

v2.c35.s2.15

श्रीकाकचण्डी उवाच । कथयस्व महादेव कामभोगप्रसाधनः । अर्थः संपद्यते येन अक्लेशात् परमेश्वर ॥१॥

v2.c35.s2.16

(1) The text reads यवनच्छत्रं, which has no sense.
(2) The text reads किं कुर्वन्ति, which is incorrect.
(3) The text reads कुरु कर्मनैकधा, which is incorrect.

v2.c35.s2.17

तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व प्रसादतः । आकाशगमनं देव खेचरत्वं यथा भवेत् ॥ २ ॥ पादुकाया दले पंचदिव्यस्तौकामसाधनम् । रोचनं अंजनं चैव धातुवादरसायनम् ॥ ३ ॥ जलूकाबंधमित्याहुः रसस्य मारणं कथम् । जारणं रत्नकर्त्तृत्वं वज्रंभद्रावणं कथम् ॥ ४ ॥ एतत् सर्वं समासेन ब्रूहि मे त्रिपुरान्तक ।

v2.c35.s2.18

श्रीभैरव उवाच ।

v2.c35.s2.19

शृणु त्वं काकचामुंडे साधकानां हितं प्रिये ॥ ५ ॥ कथयामि समासेन पृथक् सिद्धार्थसाधनम् । न द्रव्येण विना सिद्धिर्न भोगाः काम एव च ॥ ६ ॥ द्रव्यहीना नरा मर्त्ये प्रेतरूपेण संस्थिताः । अटंति मर्त्यलोकेस्मिन् पर्य्युपद्रवकारणम् ॥ ७ ॥
* * * विवं (?) तेषां जायतोपि मृतश्रुतेः । कुलं सौभाग्यरूपं च पांडित्यं ज्ञानसंस्थितम् ॥ ८ ॥ द्रव्यहीना न शोभंते प्राणहीना नरा यथा । कुत्सितो प्राणहीनोपि केनापि वधिराः स्थिताः ॥९॥

v2.c35.s2.20

पद्यते मर्त्यलोकेस्मिन् द्रव्यस्थं मकरध्वजम् । तस्मात् संसाधयेद्देवि रसेन्द्रं साधकोत्तमः ॥ १० ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि रसेन्द्रसाधनं तव । मारणं जारणाद्यं च द्रव्यसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥ वज्रदंडः सुदंडश्च लोहदंडस्तथैव च । त्रयो विना ओषधये रसस्य मारणे हिताः ॥ १२ ॥ तान्निबोध समासेन यथा जानंति साधकाः । वज्रदंडस्तु वज्रो स्यात् लोहदंडं पुटं विड़ः ॥ १३ ॥ सुदंडं ब्रह्मदंडं च समासात् कीर्त्तितं तव । ग्राहयेत्तं समासेन साधको हृष्टमानसः ॥ १४ ॥ तद्रसं रससंयुक्तं एकीकृत्य तु मर्दयेत् । अंधमूषागतं भ्रातं रसं म्रियेत तत्क्षणात् ॥ १५ ॥ सहस्रवेधी कर्त्ता च ज्ञायते स महारसः । मूषां संलेपयेत् तेन पुराग्दह्य महौषधौः ॥ १६ ॥ अंधयित्वाग्निमध्ये तु रतिबंधः अयं विधिः । पश्चात् पलसहस्रैकं शुल्वस्य ग्राहयेद्बुधः ॥ १७ ॥ अम्लवर्गहतं शुल्वं क्षारवर्गहतं शुभम् । वज्रीक्षीरार्कक्षीरेण मर्दयेत् शतधा नरः ॥ १८ ॥

v2.c35.s2.21

पुटं दद्यात् समासेन कालिकारहितं भवेत् । मूषागर्भोदरे क्षिप्त्वा धामयेत् खदिरानलैः ॥ १६ ॥ रसेन्द्रः क्षिप्यते तत्र तारं संजायते क्षणात् । अथातः संप्रवक्ष्यामि मूषाबंधं यथा भवेत् ॥ २० ॥ मृत्तिकाः ग्राहयेत् प्राज्ञस्तृणपाषाणवर्जिताः । तुषादग्धास्त्रयो ग्राह्या मृद्भागास्तु त्रयस्तथा ॥ २१ ॥ एकोकृत्य तु संबध्ये मूषां तत् कारयेद्बुधः । गोस्तनाकारसदृशीमथवामलं कुरु ॥ २२ ॥ मूषाबंधमिति ख्यातं साधकानां हिताय वै । अथान्त्यत् संप्रवक्ष्यामि रसस्य मारणं यथा ॥ २३ ॥ ग्राहयेत् पूर्ववद्भूपः ओषधौस्तिस्रः साधकः । मूषां संलेपयेत् तेन धाम्य कर्म समाचरेत् ॥ २४ ॥ रसेन्द्रो म्रियते क्षिप्रं कुरु कर्म यदिच्छया । वीतोदकेन कामिन हेमकर्माणि वा शृणु ॥ २५ ॥ कारयेल्लोहमयं पात्रं तस्योर्द्धे मृन्मयं शुभे । अन्योन्यपृष्ठसंलग्नं कारयेत् साधकोत्तमः ॥ २६ ॥ अधोयन्त्रेण तं धाम्य आयसं तत्र जारयेत् । तप्तखल्लोदरे घृष्टं जरते नात्र संशयः ॥ २७ ॥

v2.c35.s2.22

तद्गुणं आयसं तत्र हेमं चाष्टगुणं ददेत् । क्षीरवर्जं तथा चारौ षट्जारौ उदिरग्रहौ । (?) ग्राहयित्वा रसं तेषां आयसं जारयेन्नरः ॥ २८ ॥ हेमं संजायते तत्र धर्मकामार्थसाधनं । ग्टह्य खल्बोदरे तप्ते हेमं षड्गुणतां भजेत् ॥ २९ ॥ पुरा महौषधैर्युक्तं जरते नात्र संशयः । जारिते सारितं दद्यात् पुनस्तं जारयेद्यदि ॥ ३० ॥ कुरुते कर्मसंघांश्च कर्म सिद्धार्थसाधनं ॥ ३१ ॥ जारणं मारणं चैव समासात् कीर्त्तितं मया । किमन्त्यत् पृच्छसे भद्रे तथा ते कथयाम्यहम् ॥३२॥

v2.c35.s2.23

इति श्रीकाकचंडेश्वरमते द्वितीयः पटलः । अथान्त्यं संप्रवक्ष्यामि अभ्रकस्य यथाक्रमम् ॥ २० ॥ द्रावणं अभ्रकस्यैव समासेन विधीयते । क्षीरकंचुकिचूर्णन तद्रसेनाभिभावितं ॥ २१ ॥ निर्गुण्डीवज्रदण्डं तु तद्रसे भावितं कुरु । एकैकं सप्तवारैस्तु भावयेत् साधकोत्तमः ॥ २२ ॥ (भावनान्ते) अभ्रकस्य अम्ले क्षिपेहिनत्रयं । वहल्या सप्तरात्रं तु क्षिपेदभ्रं नरोत्तमः ॥ २३ ॥

v2.c35.s2.24

तेन कल्केन पत्राणि लेपयेदभ्रकस्य च । कांस्यपात्रेण * * * स्तारि साधकोत्तमः ॥ २४ ॥ सूर्यधाम्नि ततो धाप्यः सप्ताहं साधकोत्तमः । द्रवते नात्र संदेहः प्रियं दृष्ट्वा यथा स्त्रियः ॥ २५ ॥ रसस्य भागमेकं तु द्रुतभागसमं कुरु । एकोकृत्य तु तद्वाम्यं म्रियते नात्र संशयः ॥ २६ ॥ लक्षांशवेधोऽसौ हि जायते नात्र संशयः । अथान्त्यं संप्रवक्ष्यामि यथा संजायते द्रुतिः ॥ २७ ॥ ग्राहयेदभ्रकं प्राज्ञः पीतं वा कृष्णमेव वा । पुरासंस्कारयुक्तं तु कर्त्तव्यं साधकेन तु ॥ २८ ॥ यवासा चित्रकं धारः कंचुकीवज्रदंडयोः । वज्रकंदार्कक्षीरं च भल्लातं टंकणं तथा ॥ २९ ॥ क्षारत्रयसमायुक्तं पटुपंचसमन्वितं । एकोकृत्य तु कल्केन अभ्रपत्राणि लेपयेत् ॥ ३० ॥ मूषागर्भोदरे क्षिप्त्वा धामयेत् खदिरानलैः । द्रवते नात्र संदेहः * * * * * इति काकचंडेश्वरिमते षष्ठः पटलः ।