History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c46: Extracts from KAKACHANDESVARIMATA.
History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c46
- Language
- English
Contents
Extracts from KAKACHANDESVARIMATA.
काकचण्डीश्वरीमततन्त्रात् समुद्धृताः श्लोकाः।
c46.s1.1
ॐ नमः सदाशिवाय।
c46.s1.2
कैलासशिखरासीनमुमा रुद्रं जगद्गुरुम्।
क्रोदनंदौमहाकालौ भृंगचण्डोविनायकौ ॥ 1.
योगिनीनामष्ट तत्र गुह्याद्गुह्यतरं परम्।
कपाली कालरात्री च कालचंद्रकलाम्बिका¹ ॥ 2.
कराली कालकर्णी च काकचण्डेश्वरी तथा।
एवमादिस्तथा चान्या योगिनीगणगुह्यकैः² ॥ 3.
नृत्यवाद्यसुखेशानैः सानन्दैर्हृष्टचेतसैः।
तत्रस्थं भैरवं देवं योगिनीगणवेष्टितम् ॥ 4.
केचित् स्तुवन्ति संहृष्टाः केचिद्गायन्ति गुह्यकाः।
केचिन्नृत्यन्ति गुह्या ये केचिद्वाद्यं न कुर्व्वते ॥ 5.
हृषितं³ भैरवं देवं पंचवक्त्रं विलोचनम्।
तं दृष्ट्वा भैरवी दृष्टा जगतां त्रिदशेश्वरी ॥ 6.
कृताञ्जलिपुटा भूत्वा कृष्णतारकलोचना।
काकचण्डेश्वरी देवी उवाचेदं तु भैरवौ ॥ 7
c46.s1.3
¹ The text reads कालचन्द्रकमम्बिका, which is incorrect.
c46.s1.4
² The text reads गुह्यकौ, which is incorrect
c46.s1.5
³ The text reads दृष्टं, which is not correct.
c46.s1.6
काकचण्डीश्वरो उवाच।
c46.s1.7
भगवन् देवदेवेश सर्वज्ञ सर्वविच्छिव¹। सर्वज्ञानप्रकाशाय अहं पृच्छामि शंकर ॥ 8
कथं कायस्थितो जीवो जीवकोऽसौ प्रकीर्त्तितः। कायस्थः कर्मणा केन स्थितः संसारपंजरे ॥ 9.
जराव्याधिदारिद्र्येण ग्रस्तः संसारबंधनैः। एको व्रजति यानेन एकः स्कंधे वहेश्च तम् ॥ 10
जयजयशब्दं मांगव्यमेकस्थाने च जंतवः। किं कुर्वाणाः प्रकुर्वाणाः कस्मान्मे ब्रूहि शंकर ॥ 11
c46.s1.8
¹ The text reads सर्वच्छिवः, which is not correct
c46.s1.9
श्रीसर्वज्ञ उवाच।
c46.s1.10
शृणु त्वं काकचामंडे साधकानां हितं प्रिये। गुह्याद्गुह्यतरं वाक्यं पृष्टोऽहं तु वरानने ॥ 12.
कथयामि समासेन शृणु त्वं काकचंडिके²। यस्यार्थश्च परो नित्यः अनादिनिधनेश्वरः ॥ 13.
स्वरूपो निर्गुणः शांतो विश्वव्यापी परात्परः। अनादिकर्मसंबंधः कायस्थो भवति तु सः ॥ 14.
जीवे व्याधिभयं कर्म अज्ञानात् संप्रकीर्त्तितम्। तस्मात् कर्मभवात् क्लिष्टः संसारे संसरेत्तु सः ॥ 15.
करोति³ विविधं कर्म संसारे काममोहितः। द्रव्योपायं न जानाति कामभोगार्थहेतुना ॥ 16
काय⁴क्लेशेन मानव्यो द्रव्योपायं करोति सः। कृषिवाणिज्यसेवयां क्रयाविक्रयविक्रये ॥ 17.
c46.s1.11
² The text reads काकचने, which is incorrect
c46.s1.12
³ The text reads करोतु, which is not accurate
c46.s1.13
⁴ The text reads कानक्ले शेन, which is not correct.
c46.s1.14
वहन्ति काष्ठभारांश्च तृणभारमनेकधा ।
यानं यवनच्छत्रं¹ च किं करोति² करोति सः ॥ 18.
कामासक्तानरः श्रीमान् कुरुते कर्म नैकधा³ ।
कुर्वाणाश्च नराः केचित् कामासक्तार्थचिन्तकाः ॥ 19
जायते मर्त्यलोकेऽस्मिन् दारिद्र्योपहतचेतसः ।
जायते नात्र संदेहो कुजखंजा नपुंसकाः ॥ 20
महासंसारबंधेन त्रिगुणेन सुयंत्रिताः ।
अटव्यां घोरसङ्घघाटां तां तु नयन्ति तत् ॥ 21.
एतत्ते कथितं भद्रे यत्त्वं मां परिपृच्छसि ।
किमन्यत् पृच्छसे भद्रे तथा ते कथयाम्यहम् ॥ 22
इति काकचंडेश्वरोमते प्रथमः पटलः ।
c46.s1.15
¹ The text reads यवनछत्रं, which has no sense
c46.s1.16
² The text reads किं कुर्व्वति, which is incorrect
c46.s1.17
³ The text reads कुरु कर्ममनेकधा, which is incorrect.
c46.s1.18
श्रीकाकचण्डी उवाच ।
c46.s1.19
कथयस्व महादेव कामभोगप्रसाधनः ।
अर्थः संपद्यते येन अक्लेशात् परमेश्वर ॥ 1
तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व प्रसादतः ।
आकाशगमनं देव खेचरत्वं यथा भवेत् ॥ 2.
पादुकाया दले पंचदिव्यस्त्रीकामसाधनम् ।
रोचनं अंजनं चैव धातुवादरसायनम् ॥ 3.
जलूकाबंधमित्याहुः रसस्य मारणं कथम् ।
जारणं रत्नकर्त्तृत्वं वज्रेभद्रावणं कथम् ॥ 4.
एतत् सर्वं समासेन ब्रूहि मे त्रिपुरांतक ।
c46.s1.20
श्रीभैरव उवाच ।
c46.s1.21
शृणु त्वं काकचामंडे साधकानां हितं प्रिये ॥ 5
c46.s1.22
कथयामि समासेन पृथक् सिद्धार्थसाधनम् ।
न द्रव्येण विना सिद्धिर्न भोगाः काम एव च ॥ 6
द्रव्यहीना नरा मर्त्ये प्रेतरूपेण संस्थिताः ।
अटंति मर्त्यलोकेस्मिन् षष्ठ्युपद्रवकारणम् ॥ 7.
* * * विवं (१) तेषां जायतोपि मृतस्मृतेः ।
कुलं सौभाग्यरूपं च पांडित्यं ज्ञानसंस्थितम् ॥ 8.
द्रव्यहीना न शोभंते प्राणहीना नरा यथा ।
कुत्सितो घ्राणहीनोपि केनापि वधिराः स्थिताः ॥ 9
पद्यंते मर्त्यलोकेस्मिन् द्रव्यस्थं मकरध्वजम् ।
तस्मात् संमाधयेद्देवि रसेन्द्रं साधकोत्तमः ॥ 10.
अथातः संप्रवक्ष्यामि रसेन्द्रसाधनं तव ।
मारणं जारणाद्यं च द्रव्यसाधनमुत्तमम् ॥ 11.
वज्रदंडः सुटंडश्च लोहदंडस्तथैव च ।
त्रयो विना ओषधये रसस्य मारणे हिताः ॥ 12.
तान्निवोध समासेन यथा जानंति साधकाः ।
वज्रदंडस्तु वज्रो स्यात् लोहदंडं पुटं विड़ः ॥ 13.
सुटंडं ब्रह्मदंडं च समासात् कीर्त्तितं तव ।
ग्राह्येत्तं समासेन साधको हृष्टमानसः ॥ 14.
तद्रसं रससंयुक्तं एकीकृत्य तु मर्दयेत् ।
अंधमूषागतं ध्मातं रसं म्रियेत तत्क्षणात् ॥ 15
सहस्रवेधी कर्त्ता च ध्यायते स महारसः ।
मूषां संलेपयेत् तेन पुराग्दह्या महौषधैः ॥ 16
अधयित्वाग्निमध्ये तु रतिबंधः अयं विधिः ।
पश्चात् पलसहस्त्रै कं शुल्वस्य ग्राहयेद्बुधः ॥ 17.
अम्लवर्गहृतं शुल्वं क्षारवर्गहृतं शुभम् ।
वज्रोक्षीरार्कक्षीरेण मर्दयेत् शतधा नरः ॥ 18.
पुटं दद्यात् समासेन काक्षिकारहितं भवेत् ।
मूषागर्मादरे क्षिप्ता धामयेत् खदिरानलैः ॥ 19
c46.s1.23
रसेन्द्रः क्षिप्यते तत्र तारं संजायते क्षणात् ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि मूषाबंधं यथा भवेत् ॥ 20.
मृत्तिकाः ग्राहयेत् प्राज्ञस्तृणपाषाणवर्जिताः ।
तुषादग्धास्त्रयो ग्राह्या मृद्भागास्तु त्रयस्तथा ॥ 21.
एक्रीकृत्य तु संबन्धे मूषां तत् कारयेद्बुधः ।
गोस्तनाकारसदृशीमथवामलकं कुरु ॥ 22.
मूषाबंधमिति ख्यातं साधकानां हिताय वै ।
अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि रसस्य मारणं यथा ॥ 23
ग्राहयेत् पूर्ववद्भूयः ओषधीस्तिस्रः साधकः ।
मूषां संलेपयेत् तेन धाम्य कर्म समाचरेत् ॥ 24.
रसेन्द्रो म्रियते क्षिप्रं कुरु कर्म यदिच्छया ।
वीतोदकेन कामिन हेमकर्माणि वा शृणु ॥ 25.
कारयेल्लोहमयं पात्रं तस्योर्द्धं मृन्मयं शुभे ।
अन्योन्यपृष्ठसंलग्नं कारयेत् साधकोत्तमः ॥ 26.
अधोयन्त्रेण तं धाम्य आयसं तत्र जारयेत् ।
तप्तखल्वोदरे घृष्टं जरते नात्र संशयः ॥ 27.
तद्गुणं आयसं तत्र हेमं चाष्टगुणं ददेत् ।
क्षौरवच्चं तथा चारौ षट्जारौ उदिरग्रहौ । (?)
ग्राहयित्वा रसं तेषां आयसं जारयेन्नरः ॥ 28.
हेमं संजायते तत्र धर्मकामार्थसाधनं ।
दृष्ट्वा खल्वोदरे तप्ते हेमं षड्गुणतां भजेत् ॥ 29.
पुरा महौषधैर्युक्तं जरते नात्र संशयः ।
जारिते सारितं तद्व्रात् पुनस्तं जारयेद्यदि ॥ 30
कुरुते कर्मसंघांश्च कर्म सिद्धयर्थसाधनं ॥ 31.
जारणं मारणं चैव समासात् कीर्त्तितं मया ।
किमन्यत् पृच्छसे भद्रे तथा ते कथयाम्यहम् ॥ 32.
इति श्रीकाकचंडेश्वरीमते द्वितीयः पटलः ।
c46.s1.24
अथान्यं संप्रवक्ष्यासि अभ्रकस्य यथाक्रमम् ॥ 20.
द्रावणं अभ्रकस्येव समासेन विधीयते ।
चौरकंचुकिचूर्णेन तद्रसेनाभिभावितं ॥ 21.
निर्गुण्डीवज्रटङ्क' तु तद्रसे भावितं कुरु ।
एकैकं सप्तवारंस्तु भावयेत् साधकोत्तमः ॥ 22.
(भावमान्ते) अभ्रकस्य अम्ले चिपिट्ठिनत्रयं ।
बृहत्या सप्तरात्रं तु क्षिपेटभ्र' नरोत्तमः ॥ 23.
तेन कल्केन पत्राणि लेपयेदभ्रकस्य च ।
कांस्यपात्रेण * * * स्तारि साधकोत्तमः ॥ 24.
सूर्य्यधाम्नि ततो धाप्यः सप्ताहं साधकोत्तमः ।
द्रवते नात्र संदेहः प्रियं दृष्ट्वा यथा स्त्रियः ॥ 25.
रसस्य भागमेकं तु द्रुतभागसमं कुरु ।
एकीहत्य तु तद्दाम्यं म्रियते नात्र संशयः ॥ 26
लक्षांशवेधकोऽसौ हि जायते नात्र संशयः ।
अथान्यं संप्रवक्ष्यामि यथा संजायते द्रुतिः ॥ 27
ग्राहयेदभ्रकं प्राज्ञः पीतं वा कृष्णमेव वा ।
पुरासंस्कारयुक्तं तु कर्त्तव्यं साधकेन तु ॥ 28
यवासा चित्रकं धारः कांचुकौवज्रदंडयोः ।
वज्रकंदार्कचौरं च भल्लातं टंकणं तथा ॥ 29.
क्षारत्रयसमायुक्तं पटुपंचसमन्वितं ।