Pramāṇa · Search · About · API

History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c47: Extracts from RASENDRACHUDAMANI.

History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c47

Language
English

Extracts from RASENDRACHUDAMANI.

c47.1

सोमदेवविरचितात् रसेन्द्रचूड़ामणेः उद्धृताः श्लोकाः ।

c47.2

रूप्येण सह संयुक्तं ध्मातं रूप्येण चेल्लगेत्¹ ।
तदा निरुत्थमित्युक्तं लोहं तदपुनर्भवम् ॥
एवं रूप्यं सनागं चेत् ध्मातं ताम्रे लगेद्यदि ॥

c47.3

¹ The text reads लघु । But रसरत्नसमुच्चय reads लगेत्, which seems to be correct.

c47.4

निष्कमाले तु नागेऽस्मिन् लोहखाय्यां हृते सति ।
खतो लत्तगुणां हैमीं शलाकां ग्रसति ध्रुवम् ॥
कुसुम्भतैलतप्तं तत् स्वर्णमुद्धिरति² ध्रुवम् ।
शुद्धनागोऽयमुद्दिष्टो वक्ति³ स्वच्छन्दभैरवः ॥
तीक्ष्णं नीलाञ्जनोपेतं ध्मातं हि बहुशो दृढ़म् ।
मृदुकृष्णं द्रुतद्रावं⁴ वरनागं तदुच्यते ॥
मृतस्य पुनरुद्भूतिः संप्रोक्तोत्थापनाख्यया⁵ ।
द्रुतद्रव्यस्य निक्षेपो द्रवे तड्ढालनं मतम् ॥

c47.5

² The text reads खर्यं मुद्धिरिं, which is incorrect.

c47.6

³ The texts reads मुद्दिष्टव्यक्ति, which has no sense

c47.7

⁴ The text has द्रुतद्रावी, which is incorrect. We have adopted the text of रसरत्नसमुच्चय ।

c47.8

⁵ The text reads साधीरुत्थापनाख्यया, which seems to be erroneous

c47.9

त्रिंशत्पलमितं नागं भानुदुग्धेन मर्दितम्।
विमर्द्य पुटयेत्तावत् यावत् कर्षोवशेषितम् ॥
न तत् पुटसहस्रेण क्षयमायाति सर्व्वथा¹।
चपलोऽयं समुद्दिष्टो वार्त्तिकैर्नागसम्भवः² ॥
इत्थं हि चपलः³ कार्य्यो वङ्गस्यापि न संशयः।
तत्स्पृष्टहस्तसंसृष्टः केवलो बध्यते रसः ॥
स रसो धातुवादेषु शस्यते न रसायने⁴।
अयं हि खर्पराख्येन⁵ लोकनाथेन कीर्त्तितः ॥
भ्रामकाख्य रजः सूक्ष्मं पञ्चमांशरसन्वितम्।
कुमारीमूलतोयेन मर्दयेदेकवासरम् ॥
चाङ्गेरीस्वरसेनापि दिनमेकमनारतम्⁶।
एवं भूनागघातेन मर्दयेद्दिवसद्वयम् ॥
अथैकपलमानेन तावता वपुषापि च।
दशनिष्करसेन्द्रेण श्लक्ष्णापिष्टीं समाचरेत् ॥
योजयित्वाथ कल्केन यथापूर्व्वं विमर्दयेत्।
ततः साररसेन्द्रेण सत्त्वेन रसकस्य च।
पिष्टीं कृत्वा तु पूर्व्वेण पूर्व्वकल्केन योजयेत् ॥
अथ प्रक्षाल्य कोष्णेन⁷ काञ्जिकेन प्रशोषयेत्।

c47.10

¹ The text has क्षयमायान्ति सर्व्वंदा, which is grammatically incorrect

c47.11

² The text reads नागंसंभवः, which is incorrect

c47.12

³ The text reads इत्थ' चौरपलः, which is senseless.

c47.13

⁴ The text has रसायनम्।

c47.14

⁵ खर्व्वाख्येन is the reading in रसरत्नसमुच्चय।

c47.15

⁶ The text reads दिनमेकमनारसम्, which has no clear sense

c47.16

⁷ The text reads सोष्णेन, which is unintelligible.

c47.17

पलार्धशुद्धसस्येन भृष्टगुञ्जारसेन च ।
विमर्द्य काञ्जिके कुर्यात् मरिचप्रमितां गुटोम्¹ ॥
निरुध्य वज्रमूषायां सन्धिवन्धं विधाय च ।
शुषिरैर्नवभिः² सम्यग्भस्त्राभ्यां च धमेत् खलु ॥
ततो मूषागतं सत्त्वं समादाय समन्ततः ।
धमेत् प्रकटनूषायां वङ्गनालेन शुद्धये ॥
दशशाणं हि तत्सत्त्वं भस्मना लवणेन च ।
सकाञ्जिकेन संवेष्ट्य पुटयोगेन शोधयेत् ॥
द्विनिष्कप्रमिते तस्मिन् पूर्व्वप्रोक्तेन भस्मना ।
अशीतिगुणितं नागं ध्वात्वा निर्वाहयेत् खलु ॥
इयतां³ पूर्व्वसूतोऽसौ जीयते न कथञ्चन ।
चपलोऽयं समुद्दिष्टो लोकनाथेन शम्भुना ॥
अनेनापि रसः शीघ्रं बध्यते पूर्व्ववत् खलु ।
कारवल्लीजटाचूर्णैर्दशधा पुटितो हि सः ।
भवेन्नागविनिर्मुक्तो ग्रासं गृह्णात्यशेषतः ॥
सुखं प्रकटनूषायां भवेच्च विगुणोत्तरम्⁴ ।
जीर्णग्रासो रसोह्येष देहलोहकरो भवेत् ॥
सोऽयं श्रीसोमदेवेन कथितोऽतीव निश्चितम् ॥
भूभुजङ्गभक्षत्तोयैः⁵ प्रक्षाल्यापहृतं⁶ रजः ।
कृष्णवर्णं हि तत् प्रोक्तं धौताख्यं⁷ रसवादिभिः ॥

c47.18

¹ The text reads मरिचप्रमिता गुटौ, which is incorrect

c47.19

² The text reads शिशिरैर्नवभि., which has no sense

c47.20

³ The text reads इयता, which is incorrect

c47.21

⁴ The text reads विगुणोत्तरा, which is incorrect,

c47.22

⁵ The text reads ताद्यै, which is not accurate

c47.23

⁶ The text has अपहृतं, which is not accurate

c47.24

⁷ The text reads धौताखं, which is not correct

c47.25

स्वरूपस्य विनाशेन पिष्टतापादनं हि यत्।
विप्लुषिर्विर्जितः¹ सूतो नष्टपिष्टः स उच्यते ॥
अथ यन्त्राणि वच्यन्ते रसतन्त्राण्यनेकशः²।
समालोक्य समासेन सोमदेवेन सांप्रतम् ॥
ऊर्ध्वपातनयन्त्रं हि नन्दिना परिकीर्त्तितम् ॥

c47.26

¹ But रसरत्नसमुच्चय reads विवद्भिर्निर्जित' ।

c47.27

² But रसरत्नसमुच्चय reads चशेषतः ।

c47.28

कोष्ठि(ष्टि)कायन्त्रमेतद्धि नन्दिना परिकीर्त्तितम् ॥

c47.29

विन्ध्याद्रौ हिमपर्व्वते च मलये गोमन्तके श्रीगिरौ
सह्याद्रावथ पारियात्रकगिरौ किंकिंविधानामलये ।
माहेन्द्रेऽप्यथ चाह्लवत्क्षितिधरे तद्रूपनामाधिकं
गोपाभीरकसिद्धवैद्यमुखतो वैद्यः समाविदरताम् ॥

c47.30

इति श्रीकरवालभैरवपुरवरपतिश्रीसोमदेवविरचिते
रसेन्द्रचूड़ामणौ रससूत्रस्थाने रसमहिम-
निरूपणं नाम प्रथमोऽध्यायः
समाप्तः ।

Linked texts (2)