The Positive Sciences of the Ancient Hindus c10.21

c10.21

पूर्व्ववत् । यत्र कारणेन कार्य्यमनुमीयते । उदाहरणम्—
मेषोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति कारणेन कार्य्यानुमानम् । कथं पुनरस्य प्रयोगः । वृष्टिमन्तः एते मेघाः गम्भीरध्वनिवत्त्वे सति वहुबलाकावत्त्वे सति अचिरप्रभावत्त्वे सति उन्नतितमत्वात् वृष्टिमन्मेघवत् ।
शेषवत् (यत्र कार्य्येन कारणमनुमीयते)—उदाहरणम्—
उपरिदृष्टिमद्देशसम्बन्धि नदीस्रोतः शीघ्रत्वे सति पूर्व्वफलकाष्ठादिवहनवत्वे सति पूर्णत्वात् पूर्व्ववृष्टिमन्नदीवदिति । (Udyotakara, Chap. I., Áhnika 1, Sútra 5.) Váchaspati puts this clearly:—यद्यपि कारणमात्र व्यभिचरति कार्य्योत्पादं तथापि यादृशं न व्यभिचरति तत्र निपुणेन प्रतिपत्रा भवितव्यम् । अन्यथा धूममात्रमपि वह्निमत्तां व्यभिचरतीति न धूमविशेषो गमको भवेत् । In other words, a single condition called a cause is not invariably succeeded by the effect, nor does the effect-phenomenon in general point to any particular cause as antecedent, for there may be a plurality of causes of a general effect. The skilful observer will therefore select the full complement of causal conditions which is invariably succeeded by the effect, and also the specific effect (*e.g.* धूमविशेष) which points to a specific causal antecedent. Compare also