The Positive Sciences of the Ancient Hindus c4.s6.26

Language: English

c4.s6.26.1

*Chemical Action and Heat.*—The operation of heat is of course universally implied in chemical combinations. Where the application of external heat is wanting, Vátsyáyana, the great doctor of the Nyáya, points to the operation of internal heat (*e.g.* पृथिवीधातुः अब्धातुना संगृहीतः आन्तरेण तेजसा पच्यमानः रसद्रव्यं निर्वर्त्तयति।—Vátsyáyana-Bháshya, Chap. IV., Áhnika 1, Sutra 47). In the case of combustion we have seen Vijñánabhikshu explain the heat as latent in the Earth substance, the fuel, from which it breaks forth. Udayana points out that the solar heat is the source of all the stores of heat required for chemical change in the world. The change of colours in grasses, for example, is due to Tejas in the form of latent (invisible) heat, not in the form of Agni; and the cold in winter cannot take away this store derived from the sun. (तृणादिविकारो हि यदि रूपादिपरावृत्तिमात्रहेतुः स नूनमौष्ण्यापेक्षेण तेजसा कर्त्तव्यः। तादृश च पाके ऽनिमित्तं हिममिति। न किञ्चिदनिष्टमापद्यते। न हि सौरस्य तेजसः त्रैलोक्यपाकहेतोर्हिमादपगमः क्षमते। अथ विकारो भस्मादिरूपो विवक्षितः सोऽसिद्ध एव हिमहतेषु तृणादिषु क्व विरोधो बाधो वा। अथ रूपादिपरावृत्तिमात्रेणैव अग्निः साध्यते तदशक्यम्।

c4.s6.26.2

तस्य दर्शनस्पर्शन-ग्राह्यस्य योग्यानुपलम्भबाधितत्वात् अतादृशस्य तेजोमात्रस्य निवृत्तेरशक्यत्वात् अनिष्टत्वात् च।—Udayana, Kiranávalí, सृष्टिसंहारविधिनिरूपणम्।) Similarly it is under this solar heat that the unripe mango ripens, *i.e.* changes colour, taste, smell, etc., showing that there is chemical transformation or subtile decomposition and recomposition going on; and this is also the case with the rusting of the metals, which is a combustion due to the solar heat (सूर्य्यपाक) even as the conversion of food into chyle and of chyle into blood are instances of chemical action due to the internal animal heat (जठरानल or औदर्य्यं तेजः). But the kind of contact with heat-corpuscles, in other words, the kind of chemical action (पाक) which transforms colours, is supposed to differ from that which transforms flavour (विलक्षणतेजःसंयोग and पाक), and this last from that which produces a change of smell, or tactile quality. (पाको नाम विजातीयतेजःसंयोगः। स च नानाजातीयः। रूपजनको विजातीयतेजःसंयोगस्तदपेक्षया रसजनको विजातीयः। एवं स्पर्शदौ अपि तथा। एवंप्रकारेण भिन्नभिन्नजातीयाः पाकाः कार्य्यवैलक्षण्येन कल्पनीयाः। तथाहि तृणपुञ्जनिक्षिप्ताम्रादौ उष्णालक्षणविजातीयतेजःसंयोगात् पूर्वेहरितरूपनाश रूपान्तरस्य पीतादेरुत्पत्तिः पूर्वरसस्य चाम्लस्यैवानुभवात्। क्वचित् पूर्वेहरितरूपसत्त्वेऽपि रसपरावृत्तिर्दृश्यते विजातीयतेजःसंयोगरूपपाकवशात् पूर्वेतनार्सरसनाशे मधुररसस्यानुभवात्।

c4.s6.26.3

तस्माद्रूपजनकापेक्षया रसजनको विलक्षण एवं गन्धजनको विलक्षण एवाङ्गीकार्य्यः रूपरसयोरपरावृत्तौ अपि पूर्व्वगन्धनाशे विजातीयपाकवशात् सुरभिगन्धोपलम्भेः। एवं स्पर्शजनकोऽपि पाकवशात् कठिनस्पर्शनाशे मृदुस्पर्शनुभवात्। अतएव पार्थिवपरमाणूनामेकजातीयत्वेऽपि पाकमहिम्ना विजातीयद्रव्यान्तरानुभवः। यथा गोभुक्ततृणादीनां आपरमाण्वन्तं भङ्गे तृणारम्भकपरमाणुषु विजातीयतेजःसंयोगवशात् पूर्वरूपादिश्चतुष्टयनाशे तदनन्तरं दुग्धे यादृशं रूपादिकं वर्तते तादृशरूपरसगन्धस्पर्शजनकास्तेजःसंयोगा जायन्ते। तदनन्तरं तादृशरूपादय उत्पद्यन्ते। तादृशरूपादिविशिष्टपरमाणुभिर्दुग्धद्व्यणुकमारभ्यते। ततः त्र्यणुकादिक्रमेण महादुग्धारम्भइति।—Nyáyabodhiní on Annam Bhatta’s Tarkasangraha.) Heat- and light-rays are supposed to consist of indefinitely small particles which dart forth or radiate in all directions rectilineally with a sort of conical dispersion and with inconceivable velocity. They may either (1) penetrate through inter-atomic (or inter-molecular) spaces as in cases of conduction of heat, which when applied under the pot boils the water or fries the paddy, where there is no chemical action in the pot, no decomposition and recomposition of its atoms, no change in the molecular collocation;

c4.s6.26.4

or, as with light-rays in cases of translucency or transparency (स्वच्छता), penetrate through the inter-atomic spaces with Parispanda of the nature of deflection or refraction (तिर्य्यग्गमन, Udyotakara), in the same way as when fluids penetrate through porous bodies (तत्र परिस्पन्दः तिर्य्यग्गमनं परिस्रवः पात इति—Udyotakara, commenting on Vátsyáyana's परिस्पन्दपरिस्रवौ, Sutra 47, Áhnika 1, Chap. III.); or (2) impinge on the atoms, and rebound back—which explains reflection (मूर्च्छेन, किरणविघट्टन—Varáhamihira, रश्मिपरावर्त्तन—Vátsyáyana), or otherwise be obstructed by the atoms in their path, which would explain degrees of opacity, the casting of shadows, etc., all these operations being also physical, and unattended by decomposition and recomposition or alteration of molecular grouping; or (3) lastly, strike the atoms in a peculiar way, so as to break up their grouping, transform the physico-chemical characters of the atoms, and again recombine them, all by means of continual impact with inconceivable velocity, an operation which explains all cases of chemical combination. (अचिन्त्यो हि तेजसो लाघवातिशयेन वेगातिशयः यत् प्राचीनाचलचूड़ावलम्बिनि एव भगवति मयूखमालिनि भवनोदरेषु आलोकइत्यभिमानो लौकिकानाम्।—Udayana, Kiranávalí, तेजोनिंरूपणम्, taken from Váchaspati, Tátparyyatíká, प्रत्यक्षलक्षणसूत्रम्। *Cf.* also चाक्षुषं तेजः वेगवता सावित्रेण तेजसा न प्रतिहन्यते।—Váchaspati. वर्त्तिदेशे पिण्डितमपि तेजः प्रसर्पत् प्रासादोदरं व्याप्नोति। तत् कस्य हेतोः पृथुयत्वात्।

c4.s6.26.5

स्वभावतः प्रसरदपि न स्वपरिमाणानुविधायिनं प्रत्ययमाधत्ते किं तु विषयभेदानुविधायिनम्।—*ibid.* *Cf.* स्फटिकाद्यन्तरितोपलब्धिरपि प्रसादस्वभावतया स्फटिकादीनां तेजोगतेरप्रतिबन्धकतया प्रदीपप्रभावादेवोपपन्ना।—Udayana, तेजोनिंरूपणम्, in reply to the objection: यदि हि प्राप्य गृह्णीयात् प्रतिघातिना स्फटिकद्रव्येण विष्टम्भादप्राप्तं प्रसर्पत्तृणादिकं नाददीत तस्मादप्राप्यकारि ततो न तैजसम्।—Udayana, *ibid.* Definition of स्वच्छता—द्रव्यान्तरासम्युक्तरूपसमवायः स्वच्छता। दृष्टश्चाप्रतीघातः काचाभ्रपटलस्फटिकाद्यन्तरितोपलब्धेः। . . . . . स्थाल्यादिषु च पाचकस्य तेजसोऽप्रतीघातात्।—Udyotakara, Chap. III., Áhnika 1, Sutra 38. **चादित्यरश्मेः स्फटिकान्तरितेऽपि दाह्येऽविघातात् ।**—Sutra 47, where Udyotakara notes: **कोऽयमविघातः—यस्य द्रव्यस्यावयवा न व्यूह्यन्ते तस्य अन्त्तरावयवैः अव्यूह्यमानस्य योऽभिसम्बन्धः सोऽविघात इति ।** Váchaspati explains **यस्य द्रव्यस्य भर्ज्जनकपालादेः अवयवा न व्यूह्यन्ते पूर्व्वोत्पन्नद्रव्यारम्भकसंयोगनाशेन द्रव्यान्तरजनकसंयोगोत्पादनं व्यूहनं तन्न क्रियन्ते तस्य द्रव्यस्य भर्ज्जनकपालादेरव्यूह्यमानस्य अन्त्तरावयवैर्योगेऽभिसम्बन्धो वह्नेः सोऽप्रतिघातः ।** *Cf.* Vátsyáyana on Sutra 47, Áhnika 1, Chap. III. On the other hand, in chemical combination, **अन्तःप्रवेशः कृशानोरनुमीयते । जेन वेगवता वह्निद्रव्येण नोदनात् अभिघातात् वा अवयवेषु क्रिया, क्रियातो विभागः, विभागात् आरम्भकसंयोगविनाशः** etc.—Jayanta, Mañjarí, **भूतचैतन्यपूर्व्वपक्ष ।** For opacity, shadows, etc., *vide* **छाया तु तेजःपरमाणोरावरणात् मूर्त्तिमत्ता परमाणुना तेजःपरमाणुराव्रियते । यत्र च यस्य आवरखं तत्र छायेति ।

c4.s6.26.6

विरलतेजःसम्बन्धीनि द्रव्यगुणकर्म्माणि छाया इत्यभिधीयते । सङ्गेतो व्यावृत्ततेजःसम्बन्धीनि तु तानि तमःसंज्ञकानि ।**—Udyotakara, Chap. IV., Áhnika 2, Sutra 25. For reflection and its laws, I quote passages in my Paper on Hindu Physics, to which the student of the history of Optics is referred.)