Pramāṇa · Search · About · API

The Shulbasutras of Baudhayana, Apastamba, Katyayana and Manava: With Text, English Translation and Commentary c6.s4: Mānava-śulbasūtra

The Śulbasūtras of Baudhāyana, Āpastamba, Kātyāyana and Mānava: With Text, English Translation and Commentary c6.s4

Language
English

Mānava-śulbasūtra

c6.s4.1

**1.1** *athātaḥ śulbaṃ vyākhyāsyāmaḥ* | **1.2** *rajjuṃ pāśavatīṃ samāṃ nirāyatāṃ pṛṣṭhyāṃ yathārthamupakalpayet* | **1.3** *antareṇa citrāsvātī śravaṇapratiśravaṇau kṛttikāpratikṛttike tiṣyapunarvasū ca prāgdeśo'yaṃ yugamātroditayoḥ pāśāñca* |

c6.s4.2

**1.4** *dārśikyāḥ śayāḥ ṣaṭtāni*¹ *sapta saptadaśaiva tu* |
*ekaṃ dve pañca tairmītvā samaraiḥ parilekhayet* ||

c6.s4.3

¹ *ṣaṣṭāni*, N.

c6.s4.4

**1.5** *aṃsācchroṇau rajjvantaṃ pratiṣṭhāpya prācīm*²*anulikhedaṃse pratiṣṭhāpya pratīcīṃ samare rajjvantaṃ pratiṣṭhāpya śroṇeradhyamṣādanulikhet* | **1.6** *evamuttarataḥ purastātpaścācca* |

c6.s4.5

² *prācīnamu*—in L, N, ASB.

c6.s4.6

**1.7** *aratniścaturaśrastu pūrvasyāgneḥ kharo bhavet* |
*rathacakrākṛtiḥ paścāccandrārdhena tu dakṣiṇe* ||
**1.8a** *madhyāt koṭipramāṇena maṇḍalaṃ parilekhayet* |
*atiriktatribhāgena sarvaṃ tu sahamaṇḍalam* ||
**1.8b** *caturaśre' kṣṇayā rajjurmadhyataḥ saṃnipātayet* |
*parilekhya*³ *tadardhenārdhamaṇḍalameva tat* ||

c6.s4.7

³ *parilekhyasta*—, not in L, N, ASB.

c6.s4.8

**1.9** *gārhapatyāhavanīyāvantarā rajjuṃ nimāyāparasmimstṛtīye lakṣaṇam* | *madhyāt turīyamutsṛjya lakṣaṇaṃ pāśāntau samāhṛtya dakṣiṇato dakṣiṇāgnerlakṣaṇam* | **1.10** *etadeva viparyasyottarata utkarasya lakṣaṇam* |

c6.s4.9

**1.11** *yāvatpramāṇā rajjuḥ syāttāvadevāgamo bhavet* |
*āgamārdhe bhavecchaṅkuḥ śaṅkorardhe nirāñchanam* |
**1.12** *samantacaturaśrāṇi vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ* |

c6.s4.10

2

c6.s4.11

**2.1** *aṣṭāśītiḥ śatamīṣā tiryagakṣaścatuḥśatam* |
*ṣaḍaśītiryugaṃ cāsya rathaścārakya uccyate* ||
**2.2** *īṣāyāṃ lakṣaṇaṃ mītvā ṣaṭsu navasu ca lakṣaṇe* |
*tricatvāriṃśake pāśo' ṅgulānāṃ niyogataḥ* ||
**2.3** *eṣā vediḥ samākhyātā cārakya*⁴ *rathasammitā* |
*aindrāgnasya paśoreṣā paśuṣvanyeṣu ṣaṭśayā* ||

c6.s4.12

⁴ *cārakye*, ASB.

c6.s4.13

@H 2.4
*prācyardhaḥ ṣaḍaratniḥ syādardhāratnernirāñchanam* |
*ardhe śroṇī tato' rdhe' ṃsāvadhyardha iti pāśukī* ||
@H 2.5a
*paśādardhaśaye śroṇī dvayoḥ pṛṣṭhyāparā dvayoḥ* |
*prācyardhastu tato' dhyardhe tato' dhyardhe nirāñchanam* ||
@H 2.5b
*ardhe' ṃso' dhyardha evānyastato' dhyardhe' ṃsa uttaraḥ* |
*aratnau tu tataḥ pāśo vedī mārutī vārūṇī* ||
@H 2.⁶
*sarvā daśaśayā rajjurmadhye cāsyā*⁵ *nirāñchanam* |
*prācyardhaṃ pañcame kuryāddikkuṣṭhā paitṛkī smṛtā* ||
@H 2.⁷
*sarvā saptaśayā rajjurmadhye cāsyā nirāñchanam* |
*prācyardhaṃ pañcame kuryāddikkuṣṭhā paitṛkī smṛtā* ||

c6.s4.14

@H 3.1
*prāgvaṃśaṃ daśakaṃ kuryātpatnīśālāṃ catuḥśayām* |
*prāgvaṃśāttriṣu vedyanto vedyantāt prakrame sadaḥ* ||
@H 3.2
*navakaṃ tu sado vidyāccatvāraḥ sadaso' ntaram* |
*catvärastrikā havirdhānamardhad*⁶*aśāstadantaram* ||
@H 3.3
*padaṃ yūpāvaṭe mītvā śeṣamauttaravedikam* |
*āgnīdhraṃ ṣaḍaratnyeva ṣaṭtriṃśatprakramā rajjuḥ* ||

c6.s4.15

*3.4 lakṣikā dvādaśa trikā* | *vedisadohavirdhānāni minotyevānupūrvaśaḥ pañcadaśakamekaviṃśakaṃ*⁷ *trikamaparam* | *parato' parastriko dvādaśasu ca pāśada ucyate* | *some rajju nimānamuttamam*⁸ |

c6.s4.16

⁸ nimānamuttaṃ, N.

c6.s4.17

@H 3.⁵
*tripadā pārśvamānī syāttiryaṅmānī padaṃ bhavet* |
*tasyākṣṇayā tu yā rajjuḥ kuryāddaśapadāṃ tayā* ||
@H 3.⁶
*paśādardha*⁹*caturdaśe navake tu tataḥ punaḥ* |
*ardhacaturdaśaḥ pāśaḥ sadasaśchedanamuttamam*¹⁰ ||

c6.s4.18

⁵ cārasyā, N.

c6.s4.19

⁶ ṣaṣṭha, G., N.

c6.s4.20

¹⁰ -uttaram, G.

c6.s4.21

*3.⁷ nimāya rajjuṃ daśabhī rathākṣairekādaśabhiścoparabudhnamātraistasyāścaturviṃśatibhāgadheyamekādaśinīṃ prativedimāhuḥ* |

c6.s4.22

⁷ pañcadaśakaviṃśakaṃ L, N, ASB.

c6.s4.23

@H 3.8a
*śikhaṇḍinī cetkartavyā vedyantāddvyardhamuddharet* |
*aṣṭāṅgulaṃ tadardhaṃ syāddevya*¹¹*vedi prasiddhaye* ||
@H 3.8b
*taṃ prāñcaṃ tu samīkṣeta tāṃstu vidyācchikhaṇḍinīm* ||
@H 3.⁹
*pañcakaṃ saptaṃ*¹² *caiva ekamekaṃ tataḥ punaḥ* |
*eṣā vediḥ samākhyātā kaukilyāstvatha cārake* ||

c6.s4.24

⁹ pādādardhaṃ caturdaśe, G, N.

c6.s4.25

¹¹ syāddevyo- L., N.; syāddeyo-. ASB.

c6.s4.26

¹² saptakaṃ, N.

c6.s4.27

4

c6.s4.28

*janmanā rogahīno vā yajamāno bhavedyadi |*
*kathaṃ tatra pramāṇāni prayoktavyāni kartṛbhiḥ ||*

c6.s4.29

*tuṇḍaṃ puṣkaranālasya ṣaḍguṇaṃ pariveṣṭitam |*
*trihāyanyā vatsataryā vālena samamiṣyate ||*

c6.s4.30

*trayastrihāyaṇīvālāḥ sarṣapārdhaṃ vidhīyate |*
*dviguṇaṃ sarṣapaṃ prāhuryavāḥ sarṣapāparam ||*

c6.s4.31

*aṅgulasya pramāṇaṃ tu ṣaḍyavāḥ pārśvasaṃhitāḥ |*
*daśāṅgulastu prādeśo vitastirdvādaśāṅgulaḥ ||*

c6.s4.32

*dvivitastiraratniḥ syādvyāyāmastu catuḥśayaḥ |*

c6.s4.33

*viṃśatiśatāṅgulataḥ puruṣaḥ svaiḥ svairaṅguliparvabhiḥ |*
*atha cetprapadotthānaḥ pañcaviṃśaśato bhavet ||*

c6.s4.34

*triyavaṃ kṛṣṇalaṃ vidyāt*¹³ *mānaṃ vidyāt trikṛṣṇalam |*
*anena kṛṣṇalapramāṇena niṣkamāhuścaturguṇam ||*

c6.s4.35

¹³ *vidyāttaṃ*, G.

c6.s4.36

*puruṣasya tṛtīyapañcamau bhāgau tatkaraṇaṃ punaściteḥ |*
*tasyārdhamathāparaṃ bhavettricitikamagnicitiścet ||*

c6.s4.37

*aṣṭāvaṣṭau saṃmitā citiraṣṭaikādaśikā*¹⁴ *ca madhyamā |*
*vyatyā*¹⁵*savatīrupany*¹⁶*asedaṣṭau dvādaśa cottamā citiḥ ||*

c6.s4.38

¹⁴ dropped in N.

c6.s4.39

¹⁵ *vyāyāmavatī*, N.

c6.s4.40

¹⁶ *rudanya*, N.

c6.s4.41

5

c6.s4.42

**5.1** *athāta uttareṣṭakaṃ vyākhyāsyāmaḥ |*

c6.s4.43

**5.2** *ūrdhabāhunā yajamānena veṇuṃ vimimīte |*

c6.s4.44

**5.3** *tatsamo 'nyataraḥ sāratnirdvitīyastasya puruṣe lakṣaṇamaratni vitast-yoścobhayorardhapuruṣe |*

c6.s4.45

**5.4** *śirasi pariśrite yūpāyāvaśiṣya śeṣamanurajju puruṣau saṃdhāya pañcāṅgyā śaṅkuṃ vinihanti tayoḥ saṃdhāvardhayośca |*

c6.s4.46

**5.5** *yāvabhito madhyamaṃ śaṅkuṃ tayorveṇū nidhāya dakṣiṇataḥ puruṣa-saṃnipāte todaṃ karoti |*

c6.s4.47

**5.6** *madhyame śaṅkau veṇuṃ nidhāyādhyadhi todaṃ hṛtvā dakṣiṇataḥ puruṣe śaṅkuṃ nihanti |*

c6.s4.48

**5.7** *pūrve śaṅkau veṇuṃ nidhāya dvitīyaṃ dakṣiṇataḥ purastātpuruṣasaṃni-pāte śaṅkuṃ nihantyardhe caivaṃ paścāt |*

c6.s4.49

**5.8** *etenottarārdho vyākhyātaḥ |*

c6.s4.50

**5.9** *dakṣiṇasya vargasya yāvabhito madhyamaṁ śaṅkuṁ tayorveṇū nidhāya dakṣiṇataḥ puruṣasaṁnipāte todaṁ karoti* |

c6.s4.51

**5.10** *madhyame śaṅkau veṇuṁ nidhāyādhyapi*¹⁷ *todaṁ hṛtvā dakṣiṇataḥ sāratnau śaṅkuṁ nihanti* |

c6.s4.52

¹⁷ *-adhyadhi*, N.

c6.s4.53

**5.11** *yaḥ sāratnistaṁ madhyamasya pūrve nidhāya dvitīyaṁ dakṣiṇataḥ purastātsāratnimardhapuruṣeṇa saṁnipātya śaṅkuṁ nihantyevaṁ paścāt* |

c6.s4.54

**5.12** *etenaivottarapakṣo vyākhyātaḥ* |

c6.s4.55

**5.13** *pucchaṁ* | *savitastiraratnisthāne* | ·

c6.s4.56

**5.14** *pūrvasya purastādardhapuruṣeṇa pañcāṅgyā śiro vimimīte* |

c6.s4.57

6

c6.s4.58

**6.1** *vyāyāmasyāṣṭamamekatasturīyamekata ubhayatasturīyaṁ ca te gārhapatyaciteḥ karaṇe* |

c6.s4.59

**6.2** *puruṣasya daśamena bhāgena prathamaṁ caturaśraṁ karaṇaṁ kārayeddaśamamekato'rdhamekatastaddvitīyaṁ daśamamekato'dhyardhamekatastattṛtīyamubhayatasturīyaṁ taccaturtham* |

c6.s4.60

**6.3** *tāsāmutsedhastriṁśatpañcamabhāgenānyatra nākasadbhya*¹⁸*śca cūḍābhya ṛtavyābhyo 'tha madhyamāyāṁ pañcamaṣaṣṭhībhyaśca vaiśvadevībhyastā ardhotsedhāḥ*¹⁹ |

c6.s4.61

¹⁸ *-satyaṁca*, N.

c6.s4.62

¹⁹ *pūrvotsedhā*, N.

c6.s4.63

**6.4** *purīṣamantardhāyottarāmupadadhyādgaṇasaṁsargāyāvicchedāya* |

c6.s4.64

**6.5** *garteṣūpadadhyādyadanyadiṣṭakābhyaḥ* |

c6.s4.65

**6.6** *tatra śloko bhavati* |

c6.s4.66

*ukhāyāḥ paśuśīrṣāṇāṁ kūrmasyolūkhalasya ca* |
*srucoḥ*²⁰ *kumbheṣṭakānāṁ ca caroś*²¹*caivāvaṭānkhanet* ||

c6.s4.67

²⁰ *srucaṁ*, L, N; *sruco*, ASB.

c6.s4.68

²¹ *caroścai-*, G.

c6.s4.69

**6.7** *pratidiśamupadadhyādātmani madhye prācīḥ śirasi pucche pakṣayoścātmanyapyayeṣu*²² *samaṁ vibhajyottarāmuttarāmapyayasaṁhitāṁ pūrvāparaddakṣiṇottarā viṣayavacanādanyaccatasraḥ purastātpañcartavyā*²³*bhyaḥ paścāccottarapūrve cārdhe gārhapatyasya* | *śeṣaṁ caturaśrābhiḥ* |

c6.s4.70

²² *-apyayeṣu*, G. N.

c6.s4.71

²³ *purastātprācīrutavyā-*, L., N.

c6.s4.72

**6.8** *etā eva dakṣiṇottarā dvitīyasyāṁ* | *śeṣaṁ caturaśrābhiḥ* |

c6.s4.73

**6.9** *yathā prathamaivaṁ tṛtīyā pañcamī vā*²⁴ *yathā dvitīyai*²⁵*vaṁ caturthe* | *tena dharmeṇa vatyāsaṁ cinuyāt* |

c6.s4.74

²⁴ *ca*, N.

c6.s4.75

²⁵ *caturthyai*, N.

c6.s4.76

**6.10** *athetarānāgnīdhriyādīn navanava padāni karotyekaikam madhye’ smāna-māgnīdhriye | catvāri catvāri turīyāṇi pratidiśam hotrīye | catasro ’rdhāḥ kuṣṭhāsu brāhyaṇāchamsya | itareṣām dve dve adhyardhe madhye prācīḥ | ṣaḍeva mārjālīye paśurapaṇe ca |*

c6.s4.77

**6.11** *viṃśatimadhyardhāḥ prācīraṃsayordadyācchroṇyoḥ pucche ca viṃśatim dvādaśa dvādaśa purastātpakṣayoḥ prācīḥ paścācca pañca pañca codīcīrabhitaḥ śirasi | śeṣam caturaśrābhiḥ |*

c6.s4.78

**6.12** *viṃśatim śroṇyaṃsapakṣeṣūdīcīrdakṣiṇatastathottarato dvitīyasyāmekā-daśaikādaśābhitaḥ pucche pañca pañca prācīrabhitaḥ śirasi | śeṣam catura-śrābhiḥ |*

c6.s4.79

**6.13** *yathā prathamaivam tṛtīyā pañcamī ca yathā dvitīyaivam caturthye-tena dharmeṇa vyatyāsaṃ cinuyāt |*

c6.s4.80

**6.14** *trirupasatsu dve pūrvasyām tisro madhyamāyām ṣaṭsu yathānupūrveṇa dvādaśasu vyatyāsam citipurīṣe karoti |*

c6.s4.81

**6.15** *etena dharmeṇa saṃvatsarātsamam vibhajya jānudaghne ’sya dviguṇam triguṇamuttareṣām caikāmuttarāmuddhatyābhȳāyanam*²⁶ *vardhāyātiriktā upada-dhyāt |*

c6.s4.82

²⁶ *-muddhartābhyāmnyanam*, L. N.; *-muddhattābhyāmnyanam*, ASB.

c6.s4.83

**6.16** *mantrādyabhimarśanāntam tatpuruṣasya lakṣaṇam |*

c6.s4.84

7

c6.s4.85

**7.1** *darbhastambam puṣkaraparṇam rukmapuruṣau hiraṇyeṣṭakām śarkarām svayamātṛṇṇām dūrveṣṭakā naivāramiti madhyam (ā pañcamāśram svayamā-tṛṇṇāyā abhitastām madhyam) | tasminkumbheṣṭakā yā madhye dakṣiṇottare ca srucāvanūpamadhyeṣu śeṣāḥ | paścātsvayamātṛṇṇāyāḥ kulāyinīm dviyajuśca vaṃśayoḥ pārśvasaṃhite dviyajuruttare purastādretaḥsicau*²⁷ *dve | dakṣiṇe tasminvaṃśe dvitīyāmṛtavyām ca purastāccaturthe loke retaḥsicam*²⁸ *viśvajyotiṣam maṇḍalāmṛtavyām gharmeṣṭakāmaṣāḍhām kūrmam vṛṣabhamiti prāñcamuttare vaṃśe dakṣiṇataḥ purastātsvayamātṛṇṇāyāḥ pañca*²⁹ *mulūkhalamusalamuttara-pūrve cokhām madhye śirasām*³⁰ *śirobhiḥ saṃhitāmupadadhāti |*

c6.s4.86

²⁷ *-sincau*, N.

c6.s4.87

²⁸ *-sincam*, N.

c6.s4.88

²⁹ *prāñca*, G.

c6.s4.89

³⁰ *śirastām*, N.

c6.s4.90

**7.2** *tasyāḥ paścātpuruṣaśirasaḥ puruṣacitimupadadhāti ṣaṭtriṃśatam pratīcīs*³¹*trivargeṇa śroṇyām |*

c6.s4.91

³¹ *pratyañca*, N.

c6.s4.92

**7.3** *tatra śloko bhavati* |

c6.s4.93

*tisro grīvāḥ ṣaḍamśa*³²*yordve dve bāhvornavātmani* |
*jaṅghayoru pañca paścādasmānām*³³*ekaikaṃ pāṇipādayoḥ* ||

c6.s4.94

³² *satśayo-* L., N.

c6.s4.95

³³ *aśmānāṃ*, N.

c6.s4.96

**7.4** *aṣṭavathāpasyāḥ samaṃ vibhajya vaṃśeṣu navamenavame prāṇabhṛtaḥ purastāduttare vaṃśe prathamaṃ paścāddakṣiṇe dakṣiṇataḥ pūrva uttarataḥ paścāddakṣiṇataḥ svayamātṛṇṇāyā dvitīye pañcamamanūpeṣu saṃyato navame'timātrā yathā prāṇabhṛtaḥ purastāddakṣiṇe vaṃśe prathamaṃ paścāduttare dakṣiṇataḥ paścāduttarataḥ pūrva uttarataḥ paścāddakṣiṇataḥ uttarataḥ*³⁴ *svayamātṛṇṇāyā dvitīye pañcamam* | *vaiśvadevyaścānūpeṣu pratidiśamuttarapūrveṣu vaṃśeṣvādhyā* | *dakṣiṇottare ca saṃyānyāvapყaye tayorvaṃśayorādyāt purastādvātharvaśiraḥ* |

c6.s4.97

³⁴ *paścāddakṣiṇataḥ uttarataḥ*, appears in N.

c6.s4.98

**7.5** *samaṃ vibhajya vaṃśeṣu śiraḥ pakṣapucchāni prathameṣu vaṃśeṣu lokānvijānīyāt* |

c6.s4.99

**7.6** *śirasi prathame vaṃśa uttarāmuttarāmitareṣāṃ pakṣapucchānāṃ caturthe pakṣayoḥ prācīḥ pucche*³⁵ *codīcīrlokeṣṭakā upadadhyāccheṣāḥ paścātsvayamātṛṇṇāyā ekaikāṃ pūrvāṃ saṃhitām* | *dakṣiṇe vaṃśe vaiśvadevyādya uttare ca purīṣādyāḥ* |

c6.s4.100

³⁵ *pakṣe*, N.

c6.s4.101

**7.7** *gāyatraṃ madhye śirasi rathantaraṃ bṛhadyajñāyamiti yathāmnātam* |

c6.s4.102

8

c6.s4.103

**8.1** *dvitīyāyāṃ purastātsvayamātṛṇṇāyāḥ prathamadvitīyatṛtīyeṣvṛtavyā vāyavyā apasyā iti yathāsaṃkhyam* | *tisrastisro dakṣiṇeṣu vaṃśeṣu dakṣiṇottarā dve dve uttarasyottarayornavame' bhitaḥ śeṣā yathāpasyāḥ*³⁶ |

c6.s4.104

³⁶ *yathāstasyāḥ*, N.

c6.s4.105

**8.2** *tṛtīyāyāṃ daśa dvādaśa navame' abhito* | *aṣṭame sapta purastātpaścācca samīcīrabhitaḥ svayamātṛṇṇāyā ardhotsedhā aṣṭau nānāmantrā uttamāyāṃ vā* |

c6.s4.106

**8.3** *caturthyāmekaikāṃ navamenavame' bhitaḥ purastāduttarasya vaṃśasya madhye prathamāṃ vyatyāsamitarā* | *evameva spṛtaḥ purastāddakṣiṇasya vaṃśasya madhye prathamāṃ vyatyāsamitarāḥ* | *ṣaṭsaptāṣṭa*³⁷*meṣu dakṣiṇato yugmāyugmā uttaratastrivargāṅkuryātsaptadaśa dakṣiṇataḥ pañcadaśottarataḥ* |

c6.s4.107

³⁷ *ṣaṭsaptamāṣṭameṣṭameṣṭa*, N.

c6.s4.108

**8.4** *pañcamyāmekaikāṃ prāṇabhṛdādhiṣu śeṣaṃ chandasāṃ virājaśca yathātimātrāḥ ṣaṭsaptāṣṭameṣvabhito yathāsaṃkhyam* |

c6.s4.109

**8.5** *ardheṣṭakābhiḥ pūrayitvā dakṣiṇataḥ prācīḥ stomabhāgāḥ paścimāśca yugmā uttaratastrivargāṅkuryādekatriṃśatam* | *paścātpratyañcaṃ trivargeṇa* *nākasadam ca paścātpurīṣavatyā yavādinā sanāmnīrupaśīvarīrghṛtaplutā iti yathāsaṃkhyam | turīyāṇi madhye yathā prāṇabhṛto' timātrā madhyamām svayamātṛṇṇāsaṃhitāmuttarastu vikarṇīm |* **8.6** *iti suparṇasya |*

c6.s4.110

9

c6.s4.111

*yāvatī śoṣapākābhyāmiṣṭakā hrasate kṛtā |*
*tāvatsamadhikaṃ kāryaṃ karaṇaṃ samamicchata ||*

c6.s4.112

*sadā ca triṃśakaṃ bhāgamiṣṭakā hrasate kṛtā |*
*tāvat samadhikaṃ kāryaṃ karaṇaṃ samamicchata ||*

c6.s4.113

*ekaikaṃ śatamadhyardhaṃ tadūtaṃ*³⁸ *ṣaḍabhiraṅgulaiḥ |*
*iṣṭakānāṃ parimāṇaṃ vaikṛtaṃ yadato' nyathā ||*

c6.s4.114

³⁸ *tadūnaṃ*, G.

c6.s4.115

*navāṅgulasahasrāṇi dve śate ṣoḍaśottare |*
*aṅgulānāṃ parimāṇaṃ vyāyāmasya tu nirdiśet ||*

c6.s4.116

*itareṣāṃ tu dhiṣṇyānāṃ sarveṣāmeva niścayaḥ |*
*ekaikasya sahasraṃ syācchate ṣaṇṇavatiḥ parā ||*

c6.s4.117

*ekādaśa sahasrāṇi aṅgulānāṃ śatāni ṣaṭ |*
*śataṃ caiva sahasrāṇāṃ kṣetramagnervidhīyate ||*

c6.s4.118

*prākṛtaṃ vaikṛtaṃ vāpi kṣetramardhāṣṭamāntare |*
*pañcaviṃśaṃ śiraḥ kṛtvā tataḥ kṣetre samāvapet ||*

c6.s4.119

*śatānyaṣṭau padonāni padānāmiha kīrtyante |*
*sāṅgasya saśiraskasya kṣetraṃ kṣetravido viduḥ ||*

c6.s4.120

*ātmā catuḥśataḥ kāryaḥ pakṣau triṃśacchatau smṛtau |*
*daśa pucche śataṃ caiva śiraḥ syāt pañcaviṃśakam ||*

c6.s4.121

*ekatriṃśas*³⁹ *trayastriṃśairvargaiḥ pañcāśakairapi |*
*asaṃbhavatsu vargeṣu dvidhā bhidyeta iṣṭakā ||*

c6.s4.122

³⁹ *ekatriṃśattraya-*, L. N.

c6.s4.123

*iṣṭakāhrāsavṛddhibhyāṃ dṛḍhāsu śatakeṣu*⁴⁰ *ca |*
*matimāniṣṭakā bhāgairmantrātsaṃnāśayediti ||*

c6.s4.124

⁴⁰ *śatameṣu*, N.

c6.s4.125

*caturaśre pṛṣṭau vāpi pakṣapucchaśireṣṭakāḥ |*
*dikto' padhānaṃ lokācca tathā lokastu lupyate ||*

c6.s4.126

*adhyātmani ha vijñeyamupadhānaṃ vijānatā |*
*rathantarabṛhallokairanyaṃ gāyatrayājñiyaiḥ ||*

c6.s4.127

*yajuṣmatīnāṃ saṃkhyā tu sarvāsāṃ caiva niścitā |*
*ekaikasyāṃ citau vāpi tāṃ me nigadataḥ śṛṇu ||*

c6.s4.128

*ṣaḍaśītiḥ śataṃ tvādyā dvitīyā daśa saptatiḥ |*
*trayodaśa tṛtīyā syācchataṃ cāhurmanīṣiṇaḥ ||*

c6.s4.129

**9.15b** *caturthī śatamekā syāttisraścaiveṣṭakāḥ smṛtāḥ |*
*śatāni trīṇi pañcāśatṣaṭcaiva citiruttamā ||*
**9.16** *etāḥ sarvā yajuṣmatyo yābhiragniḥ prasūryate*⁴¹ *|*
*śeṣaṃ lokampṛṇābhistu citīnāmabhipūrayet ||*
**9.17** *etāḥ sarvā samāmnātāḥ yajuryāvatpravartate |*
*tadettaddhi sahasraṃ syāccharkarābhiḥ sahocyate ||*
**9.18** *etā upahitāḥ samyagdhenavastu prajāyante |*
*amuṣminyajamānāya kāmānduhyati sarvaśaḥ ||*
**9.19** *ṣaṣṭiṃ prajāpatiṃ veda yo hi saṃvatsaraḥ smṛtaḥ |*
*gacchati brahmaṇo lokaṃ nākaṃ bradhnasya viṣṭapam ||*

c6.s4.130

⁴¹ *prasuyate*, G.

c6.s4.131

10

c6.s4.132

**10.1a** *vaiṣṇave yā prameyāya śulbavidbhiśca sarvaśaḥ |*
*saṃkhyātṛbhyaḥ pravaktṛbhyo namo bharanto yo mase ||*
**10.1b** *idam bhūmya*⁴² *bhajāmahe yā no mānakṛtāmiva |*
*yajñiyaṃ mānamuttamaṃ vardhamānaṃ sve dame ||*
**10.2** *spaṣṭā bhūmirjuḥ śaṅkurmauñjaṃ śulbamabandhuram |*
*citrādau nākṛtiḥ kāryā tithyṛkṣaṃ varuṇaśubham ||*
**10.3** *sarvāḥ prāgāyatā vedyaḥ karaṇaṃ yaskadehikam |*
*ardhenārvasamaṃ sarvamucchedo jānu pañcakam ||*
**10.4** *madhyame ’rdhamṛtavyānām nākasatpañcacūḍayoḥ |*
*karaṇādyarthamuddiśya kṣetramardhāṣṭamāntaraḥ ||*
**10.5** *anaḥsiddhaṃ havirdhānaṃ pātrasiddhāḥ kharāḥ kharāḥ |*
*cātvālaḥ paśubhiḥ siddho havirbhiḥ sāgnikāḥ kharāḥ ||*
**10.6** *maṇḍalārdhaṃ catuḥsrakti ratnināṃ vihitāḥ kharāḥ |*
*aratnirghana eteṣāṃ bhūyastve bhūyasībidhau ||*
**10.7** *pūrvaścaturviṃśatibhāge lekhyaścaturvaṃśairālikhitastu paścimaḥ syāddakṣiṇe’ ṣṭadviguṇena lekhyastriṃśadbhirāyamya haretturāyam |*
**10.8** *udakprakramya cātvālaṃ śāmitraṃ prakrame tataḥ |*
*bhūyastatpaśubhūyastve vṛddhiruttarato bhavet ||*
**10.9** *āyāmabāhuṃ nikṣipya*⁴³ *vistarastu tathā pṛthak |*
*so ’dhyardhaṃ guṇayedrāśiṃ sa sarvaguṇito ghanaḥ ||*
**10.10** *āyāmamāyāmaguṇaṃ vistāraṃ vistareṇa tu |*
*samasya vargamūlaṃ yattatkarṇaṃ tadvido viduḥ ||*
**10.11** *śravaṇābhijitorbahulātiṣyayorvā citrāsvātyorantare ’psvagninā vā |*

c6.s4.133

⁴² *bhūmyā*, N.

c6.s4.134

⁴³ *kṣipya*, N.

c6.s4.135

**10.12** *naktaṃ prācībhāskarāśrayamāhuḥ | śaṅkulipte maṇḍale prākparākceti |*

c6.s4.136

**11.1** *janmanā*⁴⁴ *rogahīno vā yajamāno bhavedyadi |*
*kathaṃ tatra pramāṇāni prayoktavyāni kartṛbhiḥ ||*
**11.2** *yadyurutantuḥ keśovās*⁴⁵*tṛtaḥ sarṣapo yavaścaiva ṣaḍguṇitaḥ ṣaḍguṇito bhavati narasyāṅgulaṃ māne taddvādaśakaṃ prādeśamityāhuḥ |*
**11.3** *taddvayaṃ smṛto'ratniḥ prakramo'ratnisamaḥ sa dviḥprādeśo bhaveccitiṣu |*
**11.4** *adhyardhāṅgulahīnāścatvāraḥ prakramā bhavenniyatāḥ |*
**11.5** *tatraikādaśa yūpāścatvāraścaturuttarāḥ sattresattre |*
**11.6** *ekasyāṃ vedyāmagnidvayamiṣṭakāriktaṃ bhavati | pṛthagato vediḥ cetpṛthagagniḥ kḷrptaḥ |*
**11.7** *viṃśatyaṅgulaḥ śataṃ niyataḥ pañcāratnirnaro daśapado vā | hīnātiriktayuktyā dehedehe pramāṇaṃ tu |*
**11.8** *ṣaḍaśītiryugamuktaṃ sāṣṭādaśa ucyate tvakṣastantrasamasamastaṃ dvyujaṃ rathamīṣāṃ vyavāsyanti |*
**11.9** *maṇḍalamatha caturaśraṃ maṇḍalaṃ ca yaḥ kurjāttasyemaṃ karaṇavidhiṃ tadvidāmudāhṛtaṃ śṛṇuta |*
**11.10** *maṇḍalaviṣkambhārdha*⁴⁶*samastribhujādavalambakaścatuḥsraktiḥ prāgāyatāt*⁴⁷*tribhāgātkarnāt sa maṇḍalaṃ bhavati |*
**11.11** *puruṣaḥ puruṣaṃ kuryāttasyākṣṇayā dvipuruṣaṃ bhaveccaturastasyāpyakṣṇayā*⁴⁸ *dvābhyāṃ vā syāścatuḥpuruṣam |*
**11.12** *dvipuruṣaḥ karaṇī śroṇī bāhustu dviguṇo bhavettriṃkuṣṭhavattryavalambakastato yaścaturaśre dvāṣṭamāḥ puruṣāḥ |*
**11.13** *viṣkambhaḥ pañcabhāgaśca viṣkambhastriguṇaśca yaḥ |*
*sa maṇḍalaparikṣepo na vālamatiricyate ||*
**11.14** *daśadhā chidya viṣkambhaṃ tribhāgānuddharettataḥ |*
*tena yaccaturaśraṃ syānmaṇḍale tadapaprathiḥ ||*
**11.15** *caturaśraṃ navadhā kuryāddhanuḥkoṭyastridhātridhā |*
*utsedhātpañcamaṃ lumpetpurīṣeṇeha tāvatsamam ||*
**11.16** *caturaratnir*⁴⁹*vā naraḥ sikatākaraṇe tvardhaṃ bhujaḥ pradiśyate |*

c6.s4.137

⁴⁴ *janma*, N.

c6.s4.138

⁴⁵ *keśovāstṛtiḥ*, N.

c6.s4.139

⁴⁶ *-viṣkambha* G, N.

c6.s4.140

⁴⁷ *-yatāmtriṃ-*, L. N.

c6.s4.141

⁴⁸ *caturastasyāpyakṣṇayā dvābhyāṃ vā syāscatuḥ puruṣam | dvipuruṣaḥ karaṇī śroṇī bāhustu dviguṇo bhavet* not in L, and N.

c6.s4.142

⁴⁹ *caturaṅgulaṃ*, N.

c6.s4.143

**11.17** *karaṇāni tato’syāḥ kārayettricatuḥpañcatrirabhiparyasya*⁵⁰ *yacchubhaṃ cayaneṣu vidhiḥ purātanairṛṣibhiryo’bhihitaśca nityaśaḥ* |
**11.18** *parilekhanamānasaṃcayairvyatyāsyairḥ parimāṇasaṃpadā vedyaḥ sarvāḥ pramāṇairāyāmena*⁵¹ *ca vistareṇa ca mimīyāt*⁵² |
**11.19** *caturaśrasaṃpadādvyāmasamāpanāḥ smṛtā pañcāṅgyātha vā purātanairyāḥ pūrvairṛṣibhiḥ pradarśitāḥ* |
**11.20a** *yaścaiṣa vidhirmaryākṛtastatraiṣā mithunātsamaṃ* |
*pañcāṅgī tāvatī rajjuryayā sarvaṃ mimīmahe* ||
**11.20b** *ṛte kaṅkālajaśyenām steṣām vakṣyāmi lakṣaṇam* ||
**11.21** *iyaṃ mitā yā samayārdhalakṣaṇā tataścaturthe bhavennirāñchanam tato’rdhaśiṣṭā vistārasamā cayasya* | *yattataścatuḥkuṣṭhamīhānayā caret* |
**11.22** *prācītath*⁵³*āyāmasamā*⁵⁴ *nidadhyātpāśau nikhanyādatha madhyaṃ ca* |
**11.23** *unmucya paścādatha madhyame tatprāgdakṣiṇāyamya nirāñchanena vistārato’rdhe nikhaneta śaṅkum* | *pratyaktathottaramadhyame ca* | *sa vāsuvedīṣu*⁵⁵ |
**11.24** *atha mānametacchroṇyām tu pāśoddharaṇaṃ kriyeta* |
**11.25** *aṃsaśronyorlikhet dikṣu lekhāḥ* | *śaṅkū*⁵⁶ *nihanyātsamareṣu teṣu* | *tebhyaḥ samantātparilekhayet* |
**11.26** *yadyaiṣṭikā nobhau likheta śiṣṭau* |
**11.27** *pūrve tribhāge tvapare ca siddhopasthi*⁵⁷*tāvutkaradakṣiṇāgnī* |
**11.28** *athānyadasya parilekhanaṃ tu madhye bhaveddikṣu navāṅgulēneti* |

c6.s4.144

⁵⁰ *trayābhiparyasya*, N.

c6.s4.145

⁵¹ *sarvāpramāṇinīrāyāmeṇa*, N.

c6.s4.146

⁵² *mīniyāt*, N.

c6.s4.147

⁵³ *prācīmathā-*, N, G.

c6.s4.148

⁵⁴ *-samām*, G.

c6.s4.149

⁵⁵ *sa vasuvedī-*, N.

c6.s4.150

⁵⁶ *śaṅku*, N.

c6.s4.151

⁵⁷ *siddhaubhasthitā*, N.

c6.s4.152

12

c6.s4.153

**12.1** *pramāṇārdhaṃ tu ṣaṣṭay*⁵⁸ *ūnaṃ viśeṣa iti sañjñitam* |
*viśeṣaśca pramāṇam ca pramāṇasyākṣṇayā*⁵⁹ *bhavet* ||
**12.2** *pramāṇārdhamanyatsyāt pāśaṣaṣṭhe sacaturviṃśe lakṣaṇam karoti tannirāñchanamakṣṇayā tiryaṅmānī śeṣaḥ pāśādardhaśaye śroṇī dva*⁶⁰......... |
**12.3** . . . . . *cāgnīdhramihopadiśyate* |

c6.s4.154

⁵⁸ *ṣaṣṭyūnam*, G. N.

c6.s4.155

⁵⁹ *ajñayā*, G. N.

c6.s4.156

⁶⁰ Some portion has been dropped vide N. & G.

c6.s4.157

@H 12.4
*agneryadakṣṇayāmānaṃ tasya caiva tadakṣṇayā* |
*tadāśvamedhikaṃ vidyādekaviṃśadvidhau’ thavā* ||
@H 12.5
*puruṣastiryagbhavedyadanudaśadhā yo mitaḥ* |
*tasya karṇena yatkṣetraṃ vidyādekādaśaṃ tu tat* ||
@H 12.6
*ubhau bāhū naśakṣṇāṃ*⁶¹ *tu narastiryaktadakṣṇayā* |
*ekoccatānaikaśatādbāhuvṛddhayā*⁶² *vivardhayet* ||

c6.s4.158

⁶¹ *naśakṣāṇāṃ*, N.

c6.s4.159

⁶² *bāhuvṛddhyā*, G.

c6.s4.160

13

c6.s4.161

@H 13.1
*avalambakakuṣṭhe tu yo bhavetṣoḍaśāṅgule* |
*sautrāmaṇyā bhavedeṣa prakramo mānakarmaṇi* ||
@H 13.2
*prakramasya tṛtīyena saumikī sārparājñikī* |
*saṃtṛtīyaistribhiścānyaiḥ siddhamauttaravedikam* ||
@H 13.3
*caturdaśāṅgulo vā syātprakramastena saumikī* |
*śatairdvādaśabhirvāpi minuyātpāśukāmiva* ||
@H 13.4
*sacaturthe vanaṃ ṣaḍbhirnavabhirvātha saptabhiḥ* |
*navabhirvāparaṃ cakraṃ karaṇārdhe na lekhayet* ||
@H 13.5
*caturṣu nivapedeṣāṃ sāvitrādiṣu yo vidhiḥ* |
*aruṇe jānudaghne nikhanyādadbhistu pūrayet* ||

c6.s4.162

**13.6** *caturaśramathāpi maṇḍalaṃ dvividhaṃ gārhapatyalakṣaṇaṃ vyāyāmamitaṃ caturbhujaṃ puruṣārdhena tu maṇḍalaṃ parilikhet* |

c6.s4.163

**13.7** *vyāyāmatṛtīyamāyāntaṃ caturaśraṃ saptamabhāgavistṛtaṃ prāgācitamuttarācitaṃ vyatyāse tadathaikaviṃśakam* |

c6.s4.164

**13.8** *puruṣasya tṛtīyamāyāntaṃ caturaśraṃ ṣaḍbhāgavistṛtaṃ* | *prathikaśca tadāyato bhavenmadhye tena samāyato bhavenmadhye tena samāstike śeṣau* | *koṇau prathikamitau samau tadvistārākṛtau viśākhaḥ* |

c6.s4.165

**13.9** *ṣaḍbhāgakṛtāyāmo bhaveddvyardhe tu trikoṇasaṃsthite*⁶³ |

c6.s4.166

⁶³ *trikoṇasaṃsthitam*, N.

c6.s4.167

**13.10** *caturaśravipāṇakaḥ prathiko'rdhaṃ prathikaśca yo mitaḥ* |

c6.s4.168

**13.11** *karaṇāni bhavanti maṇḍale catvāri pramitāni bhāgaśaḥ* |

c6.s4.169

**13.12** *madhye'sya catasra iṣṭakāḥ tatpūrvāparayordvayordvayam* | *prathiko'rdha viṣāṇikadvayaṃ punareva punaraiti maṇḍalamardhaprathikadvaye samaṃ saṃpūrṇaṃ* | *tadathaikaviṃśakam* |

c6.s4.170

**13.13** *vyatyāsamudaṅmukhena*⁶⁴ *saha vyatyasyedvetyuttarottaram* |

c6.s4.171

⁶⁴ *udaṅmukhasya*, N.

c6.s4.172

**13.14** *adhyardhaṃ padyaṃ ca padyārdhapadyapādavatpadyārdhotsedhamityāhurgāyatre karaṇāni ca* |

c6.s4.173

**13.15** *caturguṇāṃ dvipuruṣāṃ rajjuṃ kṛtvā samāhitām |* *sambhāgajñātṛtodāntāṃ pañcāṅgīṃ tadvido viduḥ |*

c6.s4.174

**13.16** *madhyamātpāśayostodo gāyatramānamucyate | sāratnāvardhapuruṣe |* *caturaśrastayā mitaḥ | pakṣapucchāntayorvṛddhyā gāyatreṇetareṣubhiḥ |*

c6.s4.175

**13.17** *iṣṭakā śoṣapākābhyāṃ triṃśanmānāttu hīyate |*

c6.s4.176

**13.18** *tataḥ kṣetraṃ tricaturbhāgaṃ niruhyādāpayecchivam |*

c6.s4.177

**13.19** *aṃsa uttare'mse*⁶⁵ *ca prācyo'dhyardhāstu viṃśatirdaśa*⁶⁶ *pucche dvirdvādaśakau pakṣayorabhitaḥ pucche tu pañca deyāḥ pañca prācīḥ pañcadaśa dadyācchirasi | caturaśīti pakṣayoḥ*⁶⁷ *pañcāśatam triṃśatamātmani padyā*⁶⁸ *bhavanti śatamekonaṃ pucche'mśaśroṇyorviṃśatirviṃśatiḥ pucche pakṣayordaśadaśāhuḥ |*

c6.s4.178

⁶⁵ *aṃsāduttaramaṃsam*, N.

c6.s4.179

⁶⁶ *viṃśadbhidaśa pucche*, N.

c6.s4.180

⁶⁷ *pakṣau*, N.

c6.s4.181

⁶⁸ *padyāntā*, N.

c6.s4.182

**13.20** *adhyardhā daśa śirasi prācyudīcyo bhavanti |*

c6.s4.183

**13.21** *pūrvopahitā prathamā padayujāḥ sarvā | dvitīyāvāgyujo'śvinī |*

c6.s4.184

**13.22** *vyatyāsaṃ cinuyādevaṃ jānunāsya vartmasu |*

c6.s4.185

**13.23** *tripadā alpakṣetrā ekacitikāścatuḥ karaṇayuktāḥ dhiṣṇyā bhavanti sāgnicityamantrāḥ sātiriktāśca |*

c6.s4.186

**13.24** *adhyardhāstu catasro dve madhye nakulaścaturtbhāgaḥ |*

c6.s4.187

**13.25** *aśmā navamo' gnīdhre |*

c6.s4.188

**13.26** *hotrīyamataḥ saṃvakṣyāmo | aṃsaśroṇyoḥ padyāśrayā nakulakā bahiṣtisṛṣu dikṣvantaścaturdaśa padakacaturthāḥ sa yaḥ*⁶⁹ *pratidiśamaṣṭau padyā dikṣu vidikṣu*⁷⁰ *|*

c6.s4.189

⁶⁹ *sapta*, N.

c6.s4.190

⁷⁰ *vidikṣu*, not in L., N.

c6.s4.191

**13.27** *brāhmaṇācchaṃsye daśa caikā syurmadhye dvau dvau caturthyau nakulaśca*⁷¹ *|*

c6.s4.192

⁷¹ *nakulakāsca*, N.

c6.s4.193

**13.28** *abhitastisraḥ padyā dve madhye 'dhyardhe śiṣṭeṣvaṣṭau |*

c6.s4.194

**13.29** *adhyardhāḥ ṣaṇmārjālīye'ṃsa mārjālīyaṃ syāddakṣiṇapārśvena śāmitraṃ cātvālasya ca paścād vabhṛthakalpe*⁷² *'pyevaṃ padamekatastripadastisro 'tirikteṣviti |*

c6.s4.195

⁷² *-vabhṛthalpe*, L. N.

c6.s4.196

14

c6.s4.197

**14.1** *saptatriṃśatsārdhāḥ pakṣaḥ savyaśca śirasi catvāraḥ ṣaḍviṃśakastathātmā*⁷³ *śyene*⁷⁴ *pañcadaśakaṃ pucchaṃ | saptadaśakaṃ pucchaṃ dvayaṃ*

c6.s4.198

⁷³ *-aṃsā*, N.

c6.s4.199

⁷⁴ *śyete*, L. N. ASB.

c6.s4.200

*śirasyātmapakṣayoḥ*⁷⁵ *kḷptamalajasya* | *bhāgasaṃdhāntayajñaiḥ pramītān*⁷⁶ *naracaturthe* |

First 200 of 241 passages. Read on

Linked texts (10)