Pramāṇa · Search · About · API

Rasakalika (Rasakalikā)

रसकलिका

Language
Sanskrit
Extent
128 passages, 4,282 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Rasa Kalika Rudra Deva Bhatta ( Prepared By Kalpakam Rama Swamy) Kunjunni Raja K. Adyar Library; ed. Kalpakam… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.3

vibhāvairanubhāvaiśca sātvikairvyabhicāribhiḥ
ānīyamānaḥ svādutvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ

1.4

†
³āśrayastatsahāyāśca ⁴bhāvāsteṣāṃ kramā api
rasānāṃ saṃkaraścaiva teṣāṃ ¹saṃcaraṇakramaḥ

1.5

tatrāśrayo dvidhā nāyako nāyikā ceti
tatra nāyakaḥ-mahākulīnataudāryaṃ mahābhāgyaṃ kṛtajñatā
yauvanaṃ ca vidagdhatvamutsāho dhairyameva ca

1.6

tejasvitā dakṣatā ca dhārmikatvaṃ ca tadguṇāḥ
tatra mahākulīnatā yathā-mahākulīnatā nāma kule mahati saṃbhavaḥ

1.7

†
audāryaṃ yathā-adeyasya ⁴parityāga audāryamiti gīyate |‡
¹tadyathā-karṇastvacaṃ śibirmāṃsaṃ jīvaṃ jīmūtavāhanaḥ
dadau dadhīcirasthīni kimadeyaṃ mahātmanām || (2)
mahābhāgyam-viśvaṃbharādhipatyaṃ yat ²tanmahābhāgyamucyate

1.8

tadyathā-sa velāvapravalayāṃ³ ⁴parikhīkṛtasāgarām ityādi
kṛtajñatā⁵ yathā-⁶kṛtajñatvaṃ tu vijñeyaṃ ⁶kṛtakāryeṣvavismṛtiḥ |†
⁷yathā-niṣkaṇṭakāṃ vidhāyāpi⁸ kiṣkindhānagarasthitim
lajjate rāmacandro'sau sugrīvamukhavīkṣaṇe || (3)
⁹yauvanaṃ yathā-madhyamaṃ tu vayo yattu yauvanaṃ [hi] taducyate

1.6-2

‡
¹yathā-²yuvā yugavyāyatabāhuraṃsalaḥ
³kavāṭavakṣāḥ pariṇaddhakandharaḥ
vapuḥprakarṣādajayad guruṃ raghustathāpi nīcairvinayādadṛśyata
vidagdhatvaṃ ⁴yathā-vidagdhatvamiti jñeyaṃ pragalbhajanavañcanam
yathā-rakṣasā mṛgarūpeṇa ⁵vañcayitvā sa rāghavau
jahāra sītāṃ pakṣīndraprayāsakṣaṇavighnitaḥ
utsāho yathā-kṛcchre'pi mānaśālitvamutsāhaḥ parikīrtyate

1.10

†
yathā-antraiḥ svairapi saṃyatāgracaraṇo mūrcchāvirāmakṣaṇe
svādhīnaṃ vraṇitāṅga śastranicito romodgamaṃ varmayan
bhagnānuddhalayan nijān parabhaṭān saṃtarjayan niṣṭhuraṃ
dhanyo nāma jayaśriyaḥ pṛthuraṇastambhe patākāyate || (6)
vyavasāyādacalanaṃ dhairyaṃ vighnakulādapi |†
prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcairārabhya vighnanihatā viramanti madhyāḥ |‡
vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ
prārabdhamuttamaguṇā na parityajanti
adhikṣepādyasahanaṃ tejaḥ prāṇātyayeṣvapi

1.11

§
yathā-brūta nūtana¹kūṣmāṇḍaphalānāṃ ²ke bhavantyamī
aṅgulīdarśanādeva³ na jīvanti ⁴manasvinaḥ || (8)
dakṣatā yathā-duṣkare kṣiprakāratvaṃ dakṣatāṃ paricakṣate
yathā-⁵śuṇḍāraḥ kalabhena ⁶yadvadacale vatsena dordaṇḍakaḥ
tasminnāhita eva garjita⁷guṇaṃ kṛṣṭaṃ ⁸ca bhagnaṃ ca tat
sphūrjadvajrasahasranirmitamiva⁹ prādurbhavatyagrato
rāmasya tripurāntakṛd diviṣadāṃ tejobhiriddhaṃ¹⁰
dhanuḥ || (6)
dhārmikatvaṃ yathā-dharmaikāyattacittatvaṃ ¹¹dhārmikatvamudāhṛtam

1.12

tadyathā-yaḥ ¹²paravāde mūkaḥ ¹³paranārīvadanavīkṣaṇeṣvandhaḥ
paṅguḥ paradhanaharaṇe sa jayati loke mahān puruṣaḥ || (10)
sa punaścaturvidhaḥdhīrodātto dhīralalito dhīroddhato dhīraśāntaśceti
dhīrodātto yathākṛpāvānatigambhīro vinītaścāvikatthanaḥ
dhīrodāttaḥ^2 sa vijñeyo rāmo^3 dāśarathiryathā

1.13

†
kṛpāvattvaṃ yathāparaduḥkhāsahiṣṇutvaṃ kṛpāvattvaṃ nigadyate
yathāuttālatāṭakotpāta^4darśane'pyaprakampitaḥ
niyuktastatpramāthāya^5 straiṇena vicikitsate
gāmbhīryaṃ^6 yathāsaṃkṣobhe'pyavikāritvaṃ gāmbhīryamiti gīyate

1.14

‡
yathāāhūtasyābhiṣekāya visṛṣṭasya vanāya ca
na mayā lakṣitastasya ^7svalpo'pyākāravibhramaḥ
tatra¹ vinītatā-satsu praśrayavācitvaṃ vinītatvamudāhṛtam
yathā-yad brahmāvā²dibhirupāsitapadmapāde³
vidyātapovratanidhau⁴ yamināṃ variṣṭhe
daivāt kṛtastvayi⁵ mayā vinayāpacāra-⁶
statra prasīda bhagavannayamañjaliste || (13)
avikatthanamātmaślāghābhāvaḥ⁷ | tatrāpi tadevodāharaṇam |†
niścinto dhīralalitaḥ kāntāparavaśo mṛduḥ

1.15

‡
yathā-rājyaṃ⁸ nirjitaśatru yogyasacive nyastaḥ samasto bharaḥ
samyakpālanalālitāḥ praśamitāśeṣopasargāḥ prajāḥ
pradyotasya sutā vasantasamayastvaṃ ceti nāmnā dhṛti
kāmaḥ kāmamupaitvayaṃ mama punarmanye mahānutsavaḥ || (14)
atha dhīroddhataḥ | tadyathā-darpamātsaryabhūyiṣṭha'śchadmāhaṃkāravān calaḥ
caṇḍo vikatthanaścaiva dhīroddhata udāhṛtaḥ

1.16

yathā-rudrādrestulanaṃ svakaṇṭhavipinacchedo harairvāsanaṃ
kārāveśmani puṣpakasya haraṇaṃ yasyedṛśāḥ kelayaḥ
so'haṃ durdamabāhudaṇḍasacivo' laṅkeśvarastasya me
kā ślāghā ghūṇajarjareṇa dhanuṣākṛṣṭena bhagnena
vā || (15)
atha dhīraśāntaḥ-śānto vinīto dhīraśca dhīraśānto dvijo vaṇik
ete ca 11 sarvarasasādhāraṇā nāyakāḥ | śṛṅgāranāyakastu-¹vilāsavān kalāśīlaḥ subhagaḥ sthirarāgavān

1.17

atha ²vilāsaḥ-priyasaṅgamakāle ³tu ⁴netrabhrūmukhakarmaṇām
⁵viśeṣo yaḥ sa vijñeyo ⁶vilāso'ṅgakriyādiṣu

1.18

yathā-⁷visrastamaṃsādaparo vilāsī
ratnānuviddhāṅgadakoṭilagnam⁸
prālambamutkṛṣya yathāpradeśaṃ
nināya sācīkṛtacāruvaktraḥ
atha kalāvān saubhāgyavāṃśca yathā-asau vidyādhāraḥ⁹ śiśurapi vinirgatya bhavanādihāyātaḥ saṃpratyavikalaśaraccandravadanaḥ¹⁰
yadālokasthāne¹¹ bhavati ¹²puramanmādataralaiḥ
kaṭākṣairnārīṇāṃ¹³ kuvalayitavātāyanamiva
atha sthirarāgitvaṃ yathā—
jāne tapaso vīryaṃ sā bālā paravatīti me viditam
¹alamasmi tato hṛdayaṃ tathāpi nedaṃ ²nivartayitum || (18)
sa punaścatu³rvidhaḥ—
anukūlo dakṣiṇaśca śaṭho⁴ dhṛṣṭa iti kramāt
atha anukūlaḥ—
ekāyatto'nukūlaḥ syāt |†
yathā—
ślādhyastyāgo'pi vaidehyāḥ patyuḥ prāgvaṃśavāsinaḥ⁵
ananyajāneḥ ⁶saivāsīd yasmājjāyā hiraṇmayī || (16)
atha dakṣiṇaḥ | tadyathā—
tulyo'nekatra dakṣiṇaḥ⁷

1.16-2

‡
¹yaḥ punaranekāsu nāyikāsu snehataulyavaiṣamye'pi cāturyeṇa tulyaḥ²
sa dakṣiṇaḥ
yathā-snātā tiṣṭhati kuntaleśvarasutā ³vāro'ṅgarājasvasudyūte⁴ rātririyaṃ jitā kamalayā devī prasādyādhunā⁵
ityantaḥpurasundarījanaguṇe⁶ nyūnādhikaṃ dhyāyatā
devenāpratipatti⁷mūḍhamanasā dvitrāḥ ⁸sthitāḥ
nāḍikāḥ || (20)
atha śaṭhaḥ-gūḍhavipriyakṛcchaṭhaḥ
ya itarairajñātaṃ nāyikāmātraparijñātaṃ vipriyaṃ karoti⁹ sa
śaṭhaḥ
yathā-¹⁰śaṭho'nyasyāḥ kāñcīmaṇiraṇitamākarṇya sahasā
yathā śliṣyanneva praśithilabhujagranthirabhavaḥ
tadetat kvācakṣe'mṛtamadhumayaṃ tvadvahuvaco
viṣeṇāghūrṇantī kimapi na sakhī me gaṇayati || (21)
athāsya nāyikādyanusandhāne sahāyāḥ-pīṭhamardo viṭaścaiva tathā ceṭavidūṣakau

1.20

†
kiñcidūnaḥ pīṭhamarda ekavidyo viṭaḥ smṛtaḥ
sandhānakuśalaśceṭo hāsyaprāyo vidūṣakaḥ

1.21

‡
atha nāyikāḥ¹
svānyā sādhāraṇī ceti tadguṇānnāyikā tridhā
svetyasādhāraṇaguṇairupaitā nāyikā ²smṛtā

1.22

tatra³ svīyā-saṃpatkāle vipatkāle yā na muñcati vallabham |†
śīlārjavaguṇopetā sā svīyā kathitā budhaiḥ

1.23

yathā-rūpasaṃpannamagrāmyaṃ ⁴premaprāyaṃ priyaṃvadam
kulīnamanukūlaṃ ca kalatraṃ kena labhyate
atha parakīyā-parakīyā ⁵dvedhā ⁶kanyakā paroḍhā⁷ ceti
⁸sakhīkeliratā kanyā ⁹salajjā pitṛveśmagā ||‡
yathā-jāne tapaso vīryam ityādi
svīyaiva parakīyā syād yātrotsavapratipriyā

1.24

paroḍhā¹ tu pareṇoḍhāpyanyasaṃbhogalālasā
dhūrtacaritatayaiva na mahākaviprabandhavācyā²
sāmānyā yathā-sāmānyavanitā veśyā kalāprāgalbhyadhaurtyayuk³

1.25

†
tadyathā-ā darśanāt praviṣṭā sā me ⁴suralokasundarī hṛdayam
bāṇena makaraketoḥ kṛtamārgamavandhyapātena
īrṣyā kulastrīṣu na nāyakasya
niḥśaṅkakelirna parāṅganāsu |‡
⁵veśyāsu caitad dvitayaṃ prarūḍhaṃ
sarvasvametāstadaho smarasya

1.26

atra sāmānyā pragalbhaiva, itare punastrividhe, mugdhā, madhyā,
pragalbhā ceti
atha mugdhā-mugdhālapayauvanā mūḍhā lajjāvijitamanmathā¹ |^\dagger
²māno'syāḥ ³niṣphalastoko madhyā saṃlakṣyayauvanā

1.27

tulyalajjāsmarā⁴ jñeyā mohāntasuratakṣamā⁵ |^\ddagger
tatrālapayauvanatvaṃ yathā-vistārī⁶ stanabhāra⁷ eṣa gamito na svocitāmunnatiṃ
rekhodbhāsi tathā valitrayamidaṃ⁸ na spaṣṭanimnonnatim⁹
¹⁰madhye'syā ṛjurāyatā¹¹rdhakapiśā romāvalirdṛśyate
ramyaṃ yauvanaśaiśavavyatikaronmiśraṃ vapurvartate || (25)
mūḍhatvamavivekitā
¹spaṣṭameva | yathā-mugdhe mugdhatayaiva netumakhilaṃ ²kālaṃ kimārabhyate
mānaṃ dhatsva³ dhṛtiṃ badhāna ṛjutāṃ ⁴dūre kuru preyasi
⁵sakhyaivaṃ pratibodhitā prativacastāmāha⁶ bhītānanā
nīcaiḥ śaṃsa hṛdi ⁷sthito hi nanu me prāṇeśvaraḥ
⁸śroṣyati || (26)
⁹lajjāvijitamanmathatvam, yathā-vyāhṛtā prativaco na saṃdadhe
gantumaicchadavalambitāṃśukā
sīdati sma śayanaṃ parāṅmukhī
sā tathāpi rataye pinākinaḥ || (27)
mṛdu niṣphalamānitvaṃ, yathā-śrutvā sakhībhiḥ kāntasya śāṭhyaṃ kopakaṣāyitā
āliṅgitā haṭhāt tena nāsmarat sādhvasāvilā¹⁰ || (28)
madhyāyāḥ saṃlakṣyayauvanatvaṃ ¹¹yathā-unmīlitaṃ tūlikayeva citraṃ
sūryāṃśubhirbhinnamivāravindam
babhūva tasyāścaturasraśobhi¹
vapurvibhaktaṃ navayauvanena
supto'yaṃ sakhi supyatāmiti gatāḥ sakhyastato'nantaraṃ
²premāveśitayā mayā taralayā nyastaṃ mukhaṃ tanmukhe
jñāte'līkanimīlane nayanayordhūrtasya romāñcato
lajjāsīnmama tena sāpyapahṛtā tatkālayogyaiḥ
kramaiḥ || (30)
gāḍhāliṅganavāmanīkṛtakucaprodbhinneromodgamā³
sāndrasneharasātirekavigalatkāñcīpradeśāmbarā
mā mā mānada māti māmalamiti kṣāmākṣarollāpinī⁴
suptā kiṃ nu mṛtā nu kiṃ manasi me līnā vilīnā
nu kim || (31)
yauvanāndhā smarākrāntā lajjānandāvilā ratau

1.28

stanataṭamatīva tuṅgaṃ
⁵nimno nābhiḥ samunnataṃ jaghanam
iti <sup 1</sup viṣame hariṇadṛśo
vapuṣi nave ka iva na <sup 2</sup skhalati
smarākrāntalajjātvaṃ <sup 3</sup ratāvānandāvilatvaṃ ca yathā-kvacit tāmbūlāktaḥ kvacidagurupaṅkāṅkamalinaḥ
kvaciccūrṇodgārī kvacidapi ca sālaktakapadaḥ
valībhaṅgābhogairalakapatitaiḥ śīrṇakusumaiḥ
striyā nānāvasthaṃ prathayati rataṃ pracchadapaṭaḥ || (33)
madhyāpragalbhayoḥ mānavidhau traividhyam
<sup 4</sup strīṇāmīrṣyākṛtaḥ<sup 5</sup kopo māno'nyāsaṅgini priye
dhīrā, adhīrā, paruṣā ceti
dhīrā guptavikārā syādādarāṅkārpaṇādikṛt

1.36

†
tatrākāragopanamādaraṃ<sup 6</sup ca yathā-ekatrāsanasaṅgatiḥ parihṛtā pratyudgamād dūratastāmbūlānayanacchalena rabhasāśleṣo'pi saṃvighnitaḥ
ālāpo'pi na miśritaḥ parijanaṃ vyāpārayantyāntike
kāntaṃ pratyupacārataścaturayā kopaḥ kṛtārthīkṛtaḥ || (34)
udāsīnatayā svāṅgārpaṇatvaṃ¹ yathā-āyastā kalahaṃ puraiva² kurute na straṃsane vāsaso
bhugnabhrūratikhaṇḍyamānamadharaṃ dhatte ³na keśagrahe
aṅgānyarpayati⁴ svayaṃ bhavati no vāmā haṭhāliṅgane
tanvyā śikṣita eṣa saṃprati punaḥ kopaprakāro'paraḥ || (35)
adhīrā sāśruvakroktiḥ yathā-⁵kopo yatra bhrukuṭiracanā vigraho yatra maunaṃ
yatrānyonyasmitamanunayo dṛṣṭipātaḥ prasādaḥ
tasya premṇastadidamadhunā⁶ vaiśasaṃ paśya jātaṃ
tvaṃ pādānte luṭhasi na ca me manyumokṣaḥ
khalāyāḥ || (36)
paruṣā santarjya tāḍayet | yathā-kopāt ¹komalalolabāhulatikāpāśena badhvā² dṛḍhaṃ
³nītvā mohanamandiraṃ dayitayā svairaṃ sakhīnāṃ puraḥ
⁴bhūyo'thaivamiti skhalanmadhugirā ⁵saṃsūcya duśceṣṭitaṃ
dhanyo hanyata eva nihnutiparaḥ⁶ preyān ⁷rudatyā
hasan || (37)
anenaiva prakāreṇa⁸ mānāpanaya ⁹sugamadurgamau ¹⁰veditavyau
tāsāmaṣṭāvasthāḥ syuḥ śṛṅgārarasasaṃśrayāḥ
svādhīnapatikā caiva tathā vāsakasajjikā¹¹

1.30

virahotkaṇṭhitā caiva vipralabdhātha¹² khaṇḍitā
kalahāntaritā caiva tathā proṣitabhartṛkā
tathābhisārikā ceti kramāllakṣaṇamucyate

1.31

†
atha svādhīnapatikā-svādhīnapatikā sā tu yāṃ na muñcati vallabhaḥ
yathā-lālayannalakaprāntān racayan 1patramañjarīḥ
etāṃ vinodayan kāntaśchāyāvadanuvartate
atha vāsakasajborder-atha vāsakasajjikā-kelīgṛhaṃ2 tathātmānaṃ maṇḍayantyeṣyati3 priye |†
yathā-saṃprāptanepathyavidhānaśobhā
kelīgṛhe dhūpavitānaramye
utkaṇṭhayā dvāriniṣaṇṇadṛṣṭiḥ
pratīkṣate 4tvāmasitāyatākṣī
atha¹ virahotkaṇṭhitā-cirayatyavyalīke tu virahotkaṇṭhitonmanāḥ

1.32

yathā-sakhi sa vijito vīṇāvādyaiḥ ²kayāpyaparastriyā
paṇitamabhavat tābhyāṃ tatra kṣapālalitaṃ dhruvam³
kathamitarathā ⁴śephālīṣu skhalatkusumāsvapi
⁵prasarati nabhomadhye'pīndau priyeṇa vilambyate || (40)
atha vipralabdhā-dūtīmaharahaḥ preṣya kṛtvā saṅketaṃ kvacit
yāṃ vipralabhate preyān⁷ vipralabdheti tāṃ viduḥ

1.33

†
yathā-uttiṣṭha dūti yāmo yāmo yātastathāpi nāyātaḥ
mithyāpralāpaśīle viśvāsaḥ kuta dhūrte'smin || (41)
atha khaṇḍitājñāte'nyāsaṅgavikṛte khaṇḍiterṣyākaṣāyitā
yathā-²tadavitathamavādīryanmama tvaṃ priyeti
priyajanaparibhuktaṃ yad dukūlaṃ vasānaḥ
madadhivasatimāgāḥ kāmināṃ maṇḍanaśrīrvrajati hi saphalatvaṃ vallabhālokanena || (42)
atha kalahāntaritā-kopāt kāntaṃ parāṇudya paścāttāpasamanvitā
⁴kalahāntaritā nāma kalāvidbhiḥ ⁵prakīrtitā

1.34

yathā-niśvāsā vadanaṃ dahanti hṛdayaṃ nirmūlamunmūlyate
nidrā naiti na dṛśyate priyamukhaṃ naktaṃdivaṃ ⁶rudyate
aṅgaṃ śoṣamupaiti pādapatitaḥ preyān tathopekṣitaḥ
sakhyaḥ ¹kaṃ guṇamākalayya dayite mānaṃ vayaṃ
²kāritāḥ || (43)
atha proṣitabhartṛkā-deśāntaragate kānte khinnā proṣitabhartṛkā |†
yathā-ā dṛṣṭiprasarāt priyasya padavīmudvīkṣya nirviṇṇayā
viśrānteṣu⁴ ⁵pathiṣvahaḥ⁶pariṇatau dhvānte samutsarpati
dattvaikaṃ⁷ saśrucā gṛhaṃ prati padaṃ pānthastriyāsmin kṣaṇe
mā bhūdāgata ityamandavalitagrīvaṃ ⁸punarvīkṣitā || (44)
atha abhisārikā—
smarātārbhisaret kāntaṃ sārayed vābhisārikā

1.35

yathā-urasi nihitastāro hāraḥ kṛtā jaghane ghane
kalakalavatī kāñcī pādau raṇanmaṇinūpurau
1priyamabhisarasyevaṃ mugdhe tvamāhataḍiṇḍimā
yadi2 kimadhikatrāsotkampā3 diśaḥ samudīkṣase || (45)
yathā4 vā—
na5 ca me'vagacchati yathā laghutāṃ
6karuṇāṃ yathā ca kurute sa mayi
nipuṇaṃ tathainamupagamya7 8vaderabhidūti kāciditi sandidiśe
iyaṃ9 ca bhītisaṃbhramādiyuktā
athāsāṃ 10nāyikāyanusandhāne sahāyāḥ—
dūtī dāsī sakhī caiva dhātreyī prātiveśinī
liṅginī śilpino svā ca netṛmitraguṇānvitāḥ

1.36-2

mānaṃ kaṃ² hṛdaye ³nidhāya suciraṃ romāñcitāṅgī⁴ muhurjṛmbhāmantharatārakāṃ sulalitāpāṅgāṃ dadhānā dṛśam
suptevālikhiteva ⁵śūnyahṛdaye ⁶rekhāvaśeṣīkṛtā
⁷svātmadrohiṇi kiṃ hriyā kathaya me gūḍho nihanti
smaraḥ || (47)
sajātīyairvijātīyairatiraskṛtamūrtimān
yāvadrasaṃ vartamānaḥ sthāyī bhāva udāhṛtaḥ

1.37

†
ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā |‡
jugupsāvismayaśamāḥ sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ

1.37.p1

ratyādayaḥ śṛṅgārādīnāṃ yathākramaṃ sthāyibhāvāḥ | tatra ratiḥ
śṛṅgārasya sthāyī | sā ca icchāviśeṣaḥ
tathā¹ hi | idaṃ me bhūyāditi prārthanamicchā | tayaivānubaddho
bhāvaḥ | sa ca dvividhaḥ | saṃbhogaviṣayastaditaraviṣayaśceti ||^
tatretaraviṣayaḥ prītirucyate | saṃbhogaviṣayastu ratiḥ²
ānandātmakatvaṃ rateḥ kaiściduktam | taccintyam | viprayogāderānandātmakatvāyogāt
tatra ratiryathā-vikṛtijanmā ⁴manovikāro hāsaḥ | yathā-atha śokaḥ | paraduḥkhaprahāṇecchayā tasyātmīyatvāpādanam iṣṭaviyogādinātmani duḥkhodreko¹ vā śokaḥ
yathā-hṛdayānnāpayāto'si dikṣu sarvāsu ²dṛśyase
vatsa rāma gato'sīti santāpenānumīyase³

1.37.p2

[atha krodhaḥ |]

1.38

⁴paranikārādibhiḥ prajvalanaṃ ⁵krodhaḥ
yathā-cañcadbhujabhramitacaṇḍagadābhighātasaṃcūrṇitoruyugalasya suyodhanasya
styānāvabaddhaghanaśoṇitaśoṇapāṇi⁶ruttaṃsayiṣyati kacāṃstava ⁷devi bhīmaḥ
athotsāhaḥ | lokottareṣu kāryeṣu stheyān prayatna utsāhaḥ
yathā-ajitvā sārṇavāmurvīmanuddhṛtya jagacchucam
adattvā sarvamarthibhyaḥ kathaṃ ⁸jīvema te vayam
atha bhayam-aniṣṭāśaṃsanaṃ ¹bhītī raudrasaṃdarśanādibhiḥ
yathā-mantrānmṛtyujito japadbhirasakṛd ²dhyāyadbhiriṣṭān surān
śuṣyattālubhirākulākulapadairnirvāgbhirutkampibhiḥ
³adhvanyairiha jīviteśamahiṣavyādhūmradhūmāvilāḥ
laṅghyante karimāṃsaghasmararaṇatkauleyakāḥ⁴
⁵pallayaḥ || (53)
atha jugupsā-jugupsā ⁶garhaṇārthānāṃ doṣasaṃdarśanādibhiḥ

1.38.p1

†
yathā-hāse'sthisaṃdarśanamakṣiyugma-⁷
⁸mattyujjvalaṃ tatkaluṣaṃ vasāyāḥ
stanau tu pīnau piśitasya piṇḍau
sthānāntare kiṃ narako na yoṣit || (54)
atha vismayaḥ—
vismayaścittavistāraḥ pūrvāddaṣṭavilocanāt

1.38.p2

[yathā—]

1.36-3

dordaṇḍāñcitacandraśekharadhanurdaṇḍāvabhagnojvala-1
ṣṭaṅkāradhvanirāryabālacaritaprastāvanāḍiṇḍimaḥ
2drākparyāptakapālasaṃpuṭamiladbrahmāṇḍabhāṇḍodarabhrāmyatpiṇḍitacaṇḍimā kathamaho 3nādyāpi
viśrāmyati || (55)
atha śamaḥ | śamo vairāgyādinā nirvikāracittatvam | yathā—†
aśīmahi vayaṃ bhikṣāmāśāvāso vasīmahi
śayīmahi mahīpṛṣṭhe kurvīmahi4 kimīśvaraiḥ || (56)
atha vibhāvaḥ—
jñāyamānatayā tatra vibhāvo rasapoṣaṇāt

1.36-3.p1

‡
sa ca dvividhaḥ ālambanamuddīpanaṃ ceti | tatra yadviṣayo rasaḥ
tadālambanam | śṛṅgāre ¹nāyikānāyakau raudre vairītyādi
tatra śṛṅgāre ālambanaṃ yathā-asyāḥ sargavidhau prajāpatirabhūccandro nu ²kāntipradaḥ
śṛṅgāraikarasaḥ svayaṃ nu madano māso nu puṣpākaraḥ
vedābhyāsajaḍaḥ kathaṃ³ nu viṣayavyāvṛttakautūhalo
nirmātuṃ prabhavenmanoharamidaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ || (57)

1.36-3.p2

[atha uddīpanam--]

1.40

sākṣāt svapne'thavā⁴ citre tajjñānaṃ śravaṇena vā
tadanyacca ⁵rase poṣakṛduddīpanamucyate

1.41

†
sa caturdhā-ālambanaguṇaścaiva tacceṣṭā tadalaṅkṛtiḥ |‡
⁶taṭasthāśceti vijñeyāścaturdhoddīpanakramāḥ

1.42

§
ālambanaguṇo rūpayauvanalāvaṇyādiḥ
tatra rūpayauvane yathā-⁷stanataṭamatīva tuṅgamiyādi
lāvaṇyaṃ yathā-sundarī vā¹ na vetyeva vivekaḥ kasya² jāyate
³prabhāmātraṃ hi taralaṃ dṛśyate na ⁴tadāśrayaḥ || (58)
ceṣṭā dvedhā--yauvanaprabhavo bhāvahāvādiḥ | aparastadanubhavaśceti | tatra dvitīyo yathā-⁵atrāntare kimapi vāgvibhavātivṛttaṃ⁶
vaicitryamullasitavibhramamāyatākṣyāḥ
tad bhūrisāttvikavikāramapāstadhairyamācāryakaṃ vijayi ⁷mānmathamāvirāsīt || (56)
prathamastu prāyeṇa strīṣveva varṇyate
bhāvo hāvaśca helā ca mādhuryaṃ dhairyamityapi
līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilikiñcitam

1.43

moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibbokaṃ⁸ lalitaṃ tathā
kutūhalaṃ ca cakitaṃ ⁹vihṛtaṃ hāsa ityapi

1.44

tatra rasavijñānaṃ bhāvaḥ | sa eva hi^1 kiñcidupalakṣitavikāro
hāvaḥ |† sa eva suvyaktavikāro helā ||‡
tatra bhāvahāvau yathā--dṛṣṭiṃ sālasatāṃ bibharti na śiśukrīḍāsu baddhādarā
^2karṇau ^3prerayati pravarttitasakhīsaṃbhogavārtāsvapi
puṃsāmaṅkamapetaśaṅkamadhunā nārohati prāg yathā
bālā nūtanayauvanavyatikarāvaṣṭabhyamānā śanaiḥ || (60)
helā yathā-alasavalitaiḥ premārdrādrair^4muhurmukulīkṛtaiḥ
kṣaṇamabhimukhairlajjālolairnimeṣaparāṅmukhaiḥ
hṛdayanihitaṃ bhāvākūtaṃ vamadbhiravekṣaṇaiḥ
kathaya sukṛtī ko'yaṃ ^5mugdhe tvayādya vilokyate || (61)
abhūṣaṇe'pi ramyatvaṃ mādhuryamiti gīyate |§
yathā-sarasijamanuviddhaṃ śaivalenāpi ramyaṃ
malinamapi himāṃśorlakṣma lakṣmīṃ tanoti
iyamadhikamanojñā valkalenāpi tanvī
kimiva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām || (62)
śīlāmullaṅghanaṃ dhairyam | yathā-jvalatu gagane rātrau^1 rātrāvakhaṇḍakalaḥ ^2śaśī
^3dahatu madanaḥ kiṃ vā mṛtyoḥ^4 pareṇa vidhāsyati
mama tu dayitaḥ ^5ślāghyastāto jananyamalānvayā
kulamamalinaṃ na ^6tvevāyaṃ jano na ca jīvitam || (63)
atha ^7līlā
^8priyānukaraṇaṃ līlā vāgbhirgatyātha ceṣṭitaiḥ

1.45

†
yathā-eṣā ceṣṭānukāreṇa ¹tathānukurute priyam
muktvāsūyāṃ sapatnayāpi vīkṣyate saspṛhaṃ yathā
atha² vicchittiḥ
stokabhūṣaṇayogena ³vicchittiratiramyatā
bhūṣaṇānādaro vāpi vicchittiriti kecana

1.45.p1

yathā-aṅgāni candanarajaḥparidhūsarāṇi
tāmbūlarāgasubhago'dharapallavaśca
acchāñjane ca nayane vasanaṃ tanīyaḥ
kāntāsu bhūṣaṇamidaṃ vibhavastu śeṣaḥ

atha vilāsaḥ

2.46

tātkāliko vikāraḥ syād dayitālokanādiṣu |† ‡
yathā-atrāntare kimapītyādi
¹atha vibhramaḥ
vibhramastvarayā kāle bhūṣāsthānaviparyayaḥ

2.47

yathā-abhyutthite² śaśini peśalakāntadūtī-³
saṃlāpasaṃvalitalocanamānasābhiḥ
agrāhi⁴ maṇḍanavidhirviparītabhūṣāvinyāsahāsitasakhījanamaṇḍanābhiḥ⁵
⁶atha kilikiñcitam
krodhāśruharṣabhītyādeḥ saṅkaraḥ kilikiñcitam
yathā-pāṇipallavavidhūnana⁷mantaḥsītkṛtāni ⁸nayanārdhanimeṣāḥ
yoṣitāṃ rahasi gadgadavācāmastratāmupayayurmadanasya
moṭṭāyitaṃ ca tadbhāvasūcaneṣṭakathādiṣu'

2.48

ratyādau priyamarde'pi sukhabuddhirniraṅkuśā |†
¹athavā-pīḍanādau sukhe duḥkhavadupacāraḥ ²kuṭṭamitam

2.46-2

yathā-daṣṭamuktamadharoṣṭhamambikā
vedanāvidhutapāṇipallavā
śītalena niravartayat kṣaṇaṃ
maulicandraśakalena śūlinaḥ || (70)
idamādyam³ | dvitīyaṃ spaṣṭam
atha bibbokaḥ
garvābhimānādiṣṭe'pi bibboko'nādarakriyā
⁴yathā-yāsāṃ satyapi sadguṇānusaraṇe⁵ doṣānuvṛttiḥ parā⁶
yāḥ⁷ prāṇān paramarpayanti na punaḥ saṃpūrṇadṛṣṭiṃ priye
atyantābhimate'pi vastuni vidhiryāsāṃ niṣedhātmakastāstrailokyavilakṣaṇaprakṛtayo vāmāḥ prasīdantu
vaḥ || (71)
atha¹ lalitam
sukumārāṅgavinyāso masṛṇaṃ lalitaṃ bhavet

2.50

yathā-sabhrūbhaṅgaṃ karakisalayānartitai [vartanai] rgalapantī
sā paśyantī lalitalalitaṃ locanasyāñcalena
vinyasyantī caraṇakamale līlayā svaira[yātai] rpātairniḥsaṅgītaṃ prathamavayasā nartitā paṅkajākṣī || (72)
atha² kutūhalam
kutūhalaṃ ramyadṛṣṭau cāpalaṃ parikīrtitam ||†
yathā-prasādhi³kālambitamagrapādamākṣipya kācid dravarāgameva
utsṛṣṭalīlāgatirā gavākṣādalaktakāṅkāṃ padavīṃ tatāna || (73)
atha cakitam
cakitaṃ bhayasaṃbhramaḥ

2.51

‡
¹yathā-trasyantī calaśapharīvighaṭṭitorūrvāmorūratiśayamāpa vibhramasya
²kṣubhyanti prasabhamaho! vināpi heto³rlīlābhiḥ kimu⁴ sati kāraṇe ramaṇyaḥ
prāptakālaṃ⁶ ca yad⁷ brūyāt kuryādvā⁸ vihṛtaṃ hi tat
patyuḥ śiraścandrakalāmanena⁹
spṛśeti sakhyā parihāsapūrvam
sā rañjayitvā ¹⁰caraṇau kṛtāśīrmālyena tāṃ nirvacanaṃ jaghāna
ākasmikaṃ tu hasitaṃ hasitaṃ na ¹¹vikārajam

2.52

†
yathā-akasmādeva tanvaṅgī jahāsyadiyaṃ punaḥ
nūnaṃ ¹prasūnabāṇo'syāṃ svārājyamadhitiṣṭhati || (76)
athālaṅkṛtiḥ
mālyaṃ vastraṃ bhūṣaṇaṃ ca madaścandanadhūpane
snānaṃ saṃbhogacihnaṃ ca patrabhaṅgakriyādayaḥ

2.53

ete ca kaviprasiddhatvānnoktāḥ
atha taṭasthāḥ
candrodayo ghanadhvānaḥ kokilāru ṇitaṃ madhu
vanāni vāpyaḥ karpūragītabhṛṅgaravādayaḥ

2.54

†
kelīgṛhaśca ṛtavaḥ srakcandanavilepane
gītaśītāmbutāmbūladūtīsaṃllāpanādayaḥ

2.55

ete'pi³ kaviprasiddhatvānnoktāḥ
athā⁴nubhāvāḥ
rasatāṃ gacchati sthāsnau¹ kāryaṃ yadupalakṣyate
anubhāvaḥ sa vijñeyo bhāvasaṃsthānasūcakaḥ

2.56

bhrūtārādṛgvikārāśca mukharāgoṣṭhakampane⁸
hastapādavikārāśca vāgādyāścāṅgavikriyāḥ

2.57

pṛthagucyante
stambhapralayaromāñcāḥ svedo 'vaivarṇyavepathū |†
aśruvaisvaryamityaṣṭau sāttvikāḥ parikīrtitāḥ

2.58

2atha stambhaḥ
stambhaḥ syānniṣkriyāṅgatvaṃ 3bhayarāgādisaṃbhavam |‡
yathā-adhīrākṣyāḥ kaṭākṣā vaḥ śreyaḥ puṣṇantu jiṣṇavaḥ
yuvānastava tatrāsan yatpāte kilītā iva
atha pralayaḥ
pralayo rāgaduḥkhāderindriyāstamayo mataḥ

2.56-2

§
yathā-premārdrāḥ praṇayaspṛśaḥ paricayādudgāḍharāgodayāḥ
tāstā mugdhadṛśo nisargamadhurāśceṣṭā bhaveyurmayi
yāsvantaḥkaraṇasya bāhyakaraṇavyāpārarodhī kṣaṇādāśaṃsāparikalpitāsvapi bhavatyānandasāndro
liyaḥ || (78)
atha romāñcaḥ
bhayarāgādisaṃbhūto romāñco romavikriyā
yathā-kimidaṃ tava tanvaṅgi kadambakusumopamam
aṅgamābaddharomāñcaparyāyeṇa nirantaram
atha svedaḥ
vapurjalodgamo svedo ratigharmaśramādibhiḥ

2.60

†
yathā-kāntānāṃ kṛtapulakaḥ ¹stanāntarāle
vaktreṣu cyutatilakeṣu mauktikābhaḥ
saṃpede śramasalilodgamo'pi² bhūṣā
ramyāṇāṃ vikṛtirapi śriyaṃ tanoti
atha ³vaivarṇyam
viṣādamadaroṣādervarṇānyatvaṃ vivarṇatā
parimṛditamṛṇā¹līmlānamaṅgaṃ pravṛttiḥ
kathamapi parivāraprārthanābhiḥ kriyāsu
kalayati hi himāṃśorniṣkalaṅkasya lakṣmīmabhinavakaridantacchedakāntaḥ kapolaḥ
rāgaroṣabhayādibhyaḥ kampo gātrasya vepathuḥ

2.61

†
mā garvamudvaha kapolatale cakāsti²
kāntasvahastalikhitā mama mañjarīti
adyāpi kiṃ na sakhi bhājanamīdṛśānāṃ
vairī na cedbhavati vepathurantarāyaḥ
aśru netrodbhavaṃ vāri duḥkhaśokapraharṣajam ||‡
yathā-etasminmadakalamallikākṣapakṣavyādhūtasphuradurudaṇḍapuṇḍarīkāḥ
bāṣpāmbhaḥ paripatanogdamāntarāle
saṃdṛṣṭāḥ kuvalayino mayā vibhāgāḥ || (83)
atha vaisvaryam
gadgadaṃ visvaratvaṃ ca vaisvaryaṃ pramadādibhiḥ

2.62

yathā-unmādikokilakalakvaṇijvalāni
saṃvādyamānakurarīgaṇakūjitāni
saṃbhrāntagadgadavibhinnamṛdusvarāṇi
ceto haranti vacanāni saroruhākṣyāḥ || (84)
eteṣāṃ sāttvikatvaṃ sattvapariṇate'ntaḥkaraṇe jāyamānatvāt | tathā
hi | tridhā cittapariṇatiḥ, sāttvikī rājasī tāmasī ceti
tallakṣaṇaṃ tu-sattvaṃ laghuprakāśakamiṣṭamupaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ
guruvaraṇakameva tamaḥ 'pradīpavaccārthato vṛttiḥ

2.67

¹laghutayā prakāśakatayā ca anukūlāvasthānādantaḥkaraṇāt teṣāṃ
janma, na ca viṣaye sā kathaṃ sātvikādipravṛttiriti vācyam
sarvasya jagataḥ sukhaduḥkhamohādisattvena tadvidbhirabhyupagamāt
atha vyabhicāriṇaḥ
atha nirvedaḥ
tatra tattvajñānād yathā-prāptāḥ śriyaḥ sakalakāmadughāstataḥ kiṃ
nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim
saṃmānitāḥ¹ praṇayino vibhavaistataḥ kiṃ
kalpasthitaṃ tanubhṛtāṃ tanubhistataḥ kim
apahāraya² ghanasāraṃ
kuru hāraṃ dūra eva kiṃ kamalaiḥ
alamalamāli ! mṛṇālairiti vadati divāniśaṃ bālā
nyakkāro hyayameva me yadarayastatrāpyasau tāpasaḥ
so'pyatraiva nihanti rākṣasabhaṭān jīvatyaho rāvaṇaḥ
³dhigdhigchakrajitaṃ prabodhitavatā kiṃ kumbhakarṇena vā
svargagrāmaṭi⁴kāviluṇṭhanavṛthocchūnaiḥ kimebhirbhujaiḥ || (87)
balasyāpacayo glānirādhivyādhiprakarṣabhūḥ
vaivarṇyakampānutsāhakṣāmāṅgāvanamādikṛt

2.68

yathā-kisalayamiva mugdhaṃ bandhanād vipralūnaṃ
hṛdayakusumaśoṣī dāruṇo dīrghaśokaḥ
glapayati paripāṇḍu kṣāmamasyāḥ śarīraṃ
śaradija¹ iva gharmaḥ ketakīgarbhapatram
atha śaṅkā
aniṣṭābhyāgamotprekṣāṃ śaṅkāmācakṣate budhāḥ
kampaśoṣādi vīkṣādi² tatra varṇasvarānyatā

2.70

yathā-hriyā³ sarvasyāsau⁴ ⁵harati viditāsmīti vadanaṃ
dvayordṛṣṭvālāpaṃ kalayati kathāmātmaviṣayām
sakhīṣu smerāsu prakaṭayati vailakṣyamadhikaṃ
priyā prāyeṇāste hṛdayanihitātaṅkavidhurā || (86)
atha śramaḥ
śramaḥ khedo'dhvaratyādeḥ svedo'sminmardanādayaḥ⁶ ||66||†
tatra ratito yathā-prāpya manmatharasādatibhūmiṃ
durvahastanabharāḥ suratasya
śaśrāmuḥ śramajalārdra¹lalāṭaśliṣṭakeśamasitāyatakeśyaḥ
atha jaḍatā
apratipattirjaḍatā syādiṣṭāniṣṭa²vastuvijñānāt
animeṣanayanavīkṣaṇatūṣṇīṃbhāvādayastatra

2.71

yathā-³śithilaśithilaṃ nyasya svīyaṃ dhanuḥśikhare śiro
nayanasalilaiḥ kurvan maurvīlatāmaparāmiva
ahaha viralaṃ śrutvā śrutvā ghanastanitadhvaniṃ
kimapi kimapi dhyāyan dhyāyan na yāti na
tiṣṭhati || (61)
atha dhṛtiḥ
dhṛtiścittasya naispṛhyaṃ jñānābhīṣṭāgamādibhiḥ ||†
tatra jñānād yathā-vayamiha parituṣṭā valkalaistvaṃ dukūlaiḥ
sama iha paritoṣo nirviśeṣo viśeṣaḥ
sa tu bhavatu daridro yasya tṛṣṇā viśālā
manasi ca parituṣṭe ko'rthavān ko daridraḥ || (62)
iṣṭābhigamād yathā-pādāsta eva śaśinaḥ sukhayanti gātraṃ
bāṇāsta eva madanasya mano'nukūlāḥ
saṃrambharūkṣamiva sundari yadyadāsīt
tvatsaṅgamena mama tattadihopanītam || (63)
atha harṣaḥ
prasaktirutsavādibhyo harṣāśrusvedagadgadāḥ

2.72

yathā-jātasya te piturapīndrajito'pi hanturvatsasya vatsa kati nāma dinānyamūni
tasyāpyapatyamanutiṣṭhati^1 vīradharmān
diṣṭyā gataṃ daśarathasya kulaṃ pratiṣṭhām || (64)
atha dainyam
sattvatyāgādanaujastvaṃ¹ dainyaṃ ²kārpaṇyasaṃbhavam

2.73

athograḥ
dṛṣṭe'parādhe daurmukhyaṃ śauryaṃ caṇḍatvamugratā
tatra svedaḥ śiraḥkampastarjanaṃ tāḍanādayaḥ

2.74

†
yo yastatkarmasākṣī carati mayi raṇe yaśca ¹yaśca pratīpaḥ
krodhāndhastasya tasyaṃ svayamiha jagatāmantakasyāntako'ham || (66)
atha cintā
dhyānaṃ cintā hitānāptau śūnyatāśvāsatāpakṛt
yathā-astamitaviṣayasaṅgā mukulitanayanotpalā muhuḥ śvasitā
dhyāyati kimatyalakṣyaṃ bālā yogābhiyukteva || (67)
atha trāsaḥ
trāsaścittasya vikṣobha ākasmikabhayādibhiḥ

2.75

†
yathā-kalyāṇadāyi bhavato'stu² pinākapāṇeḥ
pāṇigrahe bhujagakaṅkaṇabhīṣitāyāḥ³
saṃbhrāntadṛṣṭi ⁴sahasaiva namaḥ śivāyetyardhoktilajjitamidaṃ mukhamambikāyāḥ || (68)
atheṣryā
parotkarṣākṣamerṣyā syād daurjanyānmanyuto'pi vā | †
yathā-^1vṛddhāste na vicāraṇīyacaritāstiṣṭhantu huṃ vartatāṃ
sundastrīdamane'pyakuṇṭhayaśaso loke mahāntaśca te
yāni ^2trīṇyakutomukhānyapi padānyāsan kharāyodhane
yadvā kauśalamindrasūnudamane tatrāpyabhijño janaḥ || (66)
athāmarṣaḥ
krodhaḥ kṛtāparādheṣu^3 sthiro'marṣa itīryate

2.76

‡
yathā-lākṣāgṛhānalaviṣānnasabhāpraveśaiḥ
prāṇeṣu vittanicayeṣu ca naḥ prahṛtya
ākṛṣṭapāṇḍavavadhūparidhānakeśāḥ
svasthā bhavantu mayi jīvati dhārtarāṣṭrāḥ || (100)
atha garvaḥ
ātmeātkarṣānyadhikkāro^1 balalāvaṇyabhūtibhiḥ
^2karmānyadharṣaṇāvajñā salīlāpāṅgavīkṣaṇam

2.77

tatra balato yathādhṛtāyudho yāvadahaṃ tāvadanyaiḥ kimāyudhaiḥ
yadvā na siddhamastreṇa mama tat kena setsyati || (101)
lāvaṇyabhūtibhyāṃ yathāmayi tiṣṭhati loke'smin kimanaṅgasya kīrtanaiḥ
vibhūtau mama dṛṣṭāyāṃ dhanado'sāvakiñcanaḥ || (102)
atha smṛtiḥ
^3pūrvānubhūtaviṣayavijñānaṃ smṛtirucyate ||†
yathā-adṛśyanta purastena^4 khelatkhañjana^5paṅktayaḥ
asmaryanta viniśvāsya prayānayanavibhramāḥ || (103)
maraṇaṃ suprasiddhatvāt tanna kāvyeṣu¹ kīrtyate

2.78

saṃmohānandasaṃbhedo madirādikṛto madaḥ
skhaladvacanatā tatra netrayorghūrṇamānatā

2.76-2

†
hāvahāri hasitaṃ vacanānāṃ
kauśalaṃ dṛśi vikāraviśeṣān²
cakrire bhṛśamṛjorapi³ vadhvāḥ
kāmineva taruṇena madena
manaso mīlanaṃ nidrā
cintālasya⁵śramādibhiḥ |‡
tatra bhrūbhaṅgākṣinimīlanotsvapnādayaḥ⁶ [svapnāyitā]

2.80

yathā-laghuni tṛṇakuṭīre kṣetramadhye yavānāṃ
navakalamapalālasrastare¹ sopadhāne
pariharati suṣuptaṃ hālikadvandvamārāt
kucakalaśamahoṣṇābaddharekhastuṣāraḥ²
atha ³svapnaḥ
svapno nidrāsamutpannaḥ śvāsocchvāsakriyātra ca
yathā-māmākāśapraṇihitabhujaṃ ⁴nirdayāśleṣahetorlabdhāyāste ⁵kathamapi mayā svapnasaṃdarśaneṣu
paśyantīnāṃ na khalu bahuśo⁶ na sthalīdevatānāṃ
muktāsthūlāstarukisalayeṣva⁷śruleśāḥ
patanti || (106)
atha ⁸vibodhaḥ
vibodhaścetanāvāptistatra jṛmbhākṣimardane

2.81

†
yathā-pratyagronmeṣajihvā kṣaṇamanabhimukhī¹ ratnadīpaprabhāṇāmātmavyāpāragurvījanitajalalavā jṛmbhitaiḥ svāṅgabhaṅgaiḥ
nāgāṅgaṃ moktumicchoḥ śayanamuruphaṇācakravālopadhānaṃ
²nidrācchedātitāmrā ciramavatu harerdṛṣṭirākekaka
vaḥ || (107)
atha vrīḍā-cetaso mīlanaṃ vrīḍā'ṅgarāgastavādibhiḥ
sācīkṛtāṅgavalanā vaivarṇyādhomukhādikṛt

2.82

yathā-³paṭālagne patyau namayati mukhaṃ jātavinayā
haṭhāśleṣaṃ vāñchatyapaharati gātrāṇi nibhṛtam
na śaknotyākhyātuṃ smitamukhasakhīdattanayanā
hriyā tāmyatyantaḥ prathamaparihāse navavadhūḥ || (108)
atha mohaḥ-mohastu mūrcchanaṃ bhītiduḥkhāveśānucintanaiḥ
tatrājñānaṃ ⁴bhramāghātaghūrṇatādarśanādayaḥ⁵

2.83

†
yathā-tīvrābhiṣaṅgaprabhaveṇa vṛtti mohena saṃstambhayatendriyāṇām
ajñātabhartṛvyasanā muhūrtaṃ kṛtopakāreva ratirbabhūva || (106)
athāpasmāraḥ
āvegagrahaduḥkhādyairapasmāraḥ prajāyate
bhūpātakampaduḥsvedalālāvikṛtalakṣaṇaiḥ

2.84

yathā-nipātya dharaṇīpṛṣṭhe lālāyitamukhāvilaḥ
vikṛtaṃ vīkṣate svidyanmukho vegena pāmaraḥ || (110)
atha matiḥ
nītimārgānusaṃdhānādarthanirdhāraṇaṃ matiḥ ||†
yathā-asaṃśayaṃ kṣatraparigrahakṣamā
yadārthamasyāmabhilāṣi me manaḥ
satāṃ hi saṃdehapadeṣu vastuṣu
pramāṇamantaḥkaraṇapravṛttayaḥ || (111)
¹athālasyam
parādhīnā pravṛttiḥ syādālasyaṃ kṛtyavastuṣu

2.85

yathā-surendramātrāśritagarbhagauravāt
prayatnamuktāsanayā gṛhāgataḥ
tayopacārāñjalikhinnahastayā
nananda pāriplavanetrayā nṛpaḥ
athāvegaḥ
śatruto vāyuto vāgnerutpāteṣṭāgamādibhiḥ
āvegaḥ saṃbhramastatra pralāpabhramaṇādayaḥ

2.86

†
tatra ²śatruto yathā-mātarmātarjanaka janaka jyāyasi jyāṃyasīti
bhrātarbhrātarbhagini bhagini preyasi preyasīti
yannāsīrapracura³turagavyūhavitrastavairistrīpuṃsānāṃ prasarati daladvikalāpaḥ pralāpaḥ || (113)
vātajo¹ yathā-paulastyapīnabhujasaṃpadudasyamānakailāsasaṃbhramaviloladṛśaḥ priyāyāḥ
śreyāṃsi vo diśatu nihnutakopacihnamāliṅginotpulakamāśritamindumauleḥ
evamākasmika²priyāgamanādāvapyudāhāryaḥ
atha tarkaḥ
tarko vicāraḥ saṃdehād bhrūlatāṅgulinartakaḥ
yathā-³nādastāvad vikalakurarīkūjitasnigdhatāraścittākarṣe paricita iva śrotrasaṃvādameti
antarbhinnaṃ⁴ bhramati hṛdayaṃ ⁵vihvalatyaṅgamaṅgaṃ
dehastambhaḥ sthagayati gatiṃ kaḥ prakāraḥ⁶
kimetat || (115)
athāvahitthā
avahitthā tu ¹lajjāderharṣādyākāragopanam

2.87

evaṃvādini devarṣau pārśve pituradhomukhī
līlākamalapatrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī
virahādermanastāpājjvarādivyādhirucyate

2.88

†
tasya prasahma hṛdayaṃ kila śokaśaṅkuḥ
plakṣapraroha² iva saudhatalaṃ bibheda
prāṇāntahetumapi taṃ bhiṣajāmasādhyaṃ
lābhaṃ priyānugamanaṃ tvarayānumene
utkaṇṭhā harṣaśokāderunmādaścittavibhramaḥ
asminnasthānaruditagītahāsapralāpitāḥ

2.86-2

‡
yathā--kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo'pi dṛśyeta sā
doṣāṇāmupaśāntaye śrutamaho kope'pi kāntaṃ mukham
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣāḥ kṛtadhiyaḥ svapne'pi sā durlabhā
cetaḥ svāsthyamupaihi kaḥ khalu yuvā dhanyo'dharaṃ
dhāsyati¹ || (118)
atha viṣādaḥ
viṣādaścetaso bhaṅga upāyābhāvakāritaḥ

2.60-2

yathā--vyarthaṃ yattra kapīndrasakhyamapi me śauryaṃ harīṇāṃ vṛthā
prajñā jāmbavato'pi yatra na gatiḥ putrasya vāyorapi
mārgaṃ yatra na viśvakarmatanayaḥ kartuṃ nalo'pi kṣamaḥ
saumitrerapi pattriṇāmaviṣaye² tatra priye ³kvāsi
me || (119)
athautsukyam
kālākṣamattvamautsukyamutkaṇṭhetyapare viduḥ
tatrocchvāsatvarāvegahṛttāpasvedavibhramāḥ

2.61-2

†
yathā-ātmānamālokya ca śobhamāna¹mādarśabimbe stimitāyatākṣī
haropyāne² tvaritā babhūva
strīṇāṃ priyālokaphalo hi veṣaḥ
atha cāpalam
mātsaryadveṣarāgādeścāpalaṃ tvanavasthitiḥ
ātmaprakāśanaparā ceṣṭeti babhaṇuḥ pare

2.62-2

tatra bhartsanapāruṣyasvacchandā³caraṇādayaḥ
yathā-kaścitkarābhyāmupagūḍhanālamālolapatrābhihatadvirepham
rajobhirantaḥpariveṣabandhi
līlāravindaṃ bhramayāṃcakāra
anye cetovikārāḥ syureṣvevāntargatā amī
sthāyinyunmagnanirmagnāḥ kallolā iva sāgare

2.63

atha rasaḥ
vibhāvairvardhamānastu sthāyinā ^1cānubhāvavān
sarvairāsvādyamānatvād rasa ityabhidhīyate

2.64

tadvṛddhikramastu
bījāṅkurau pallavaśca vṛddhirvistāra eva ca
avasthābhirvibhāvyo'sau cakṣūrāgādibhiḥ kramāt

2.65

†
cakṣuḥprītirmanaḥsaṅgaḥ saṃkalpo'tha pralāpitā
jāgaraḥ kārśyamaratirlajjātyāgo'tha saṃjvaraḥ
unmādo mūrchanaṃ caiva caramaṃ maraṇaṃ viduḥ

2.66

‡
atha cakṣuḥprītiḥ
ādarādīkṣaṇaṃ tatra cakṣuḥprītirudāhṛtā ||§
yathā-utpattirdevayajanād brahmavādī nṛpaḥ pitā
suprasannojjvalā mūrtirasyāṃ snehaṃ karoti me || (122)
atha manaḥsaṅgaḥ
iṣṭaikāyattacittatvaṃ manasaḥ¹ saṅga ucyate

2.66.p1

yathā-eṣā mano me prasabhaṃ śarīrāt
pituḥ padaṃ madhyamamutpatantī
surāṅganā karṣati khaṇḍitāgrāt²
sūtraṃ mṛṇālādiva rājahaṃsī
etadavasthādvayasaṃpanno bhāvo bījamucyate
yathā-harastu kiṃcit ³pariluptadhairyaścandrodayārambha ivāmburāśiḥ
umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe
vyāpārayāmāsa vilocanāni
atraivaṃvidhavyāpāra unneyaḥ | anubhāvāḥ kaṭākṣavikṣepasāttvikaniśvāsasaṃbhramatvarādayaḥ

atha saṅkalpaḥ

3.67

saṅkalpastu manorathaḥ |†
yathā-premārdrāḥ praṇayaspṛśaḥ paricayādudgāḍharāgodayāstāstā mugdhadṛśo nisargamadhurāśceṣṭā bhaveyurmayi
yāsvantaḥkaraṇasya bāhyakaraṇavyāpārarodhī kṣaṇādāśaṃsāparikalpitāsvapi bhavatyānandasāndro¹
layaḥ || (125)
atha pralāpaḥ
pralāpo guṇakīrtanam

3.68

yathā-anāghrātaṃ puṣpaṃ kisalayamalūnaṃ kararuhairanāviddhaṃ ratnaṃ madhu navamanāsvāditarasam
akhaṇḍaṃ puṇyānāṃ phalamiva² ca tadrūpamanaghaṃ
na jāne bhoktāraṃ kamiha samupasthāsyati
vidhiḥ || (126)
asmiṃścāvasthādvaye rasasyāṅkurībhāvaḥ
yathā-tadvaktraṃ nayane ca te smitasudhāma Mugdhaṃ ca tadvācakaṃ
sā veṇī sa bhujakramo'tisaralo līlālasā sā gatiḥ
tanvī seti ca seti seti satataṃ taddhyānabaddhātmano
no nidrā na ratirna cāpi viratiḥ śūnyaṃ mano
vartate || (127)
atra cānu¹bhāvabhūtena vāgārambheṇa vyajyante, ucchvāsaniśvāsādayaḥ
atha jāgaraḥ
jāgarastu vinidratā
yathā-hṛdayamiṣubhiḥ kāmasyāntaḥ saśalyamidaṃ sadā²
kathamupalabhe³ nidrāṃ svapne ⁴samāgamakāriṇīm
na ca suvadanāmālekhye'pi priyamasamāpya tāṃ
mama nayanayorudbāṣpatvaṃ sakhe na bhaviṣyati || (128)
atha kārśyam
śarīrakṛśatā kārśyam

3.66

†
yathā-kṣāmakṣāmakapolamānanamuraḥ ⁵kāṭhinyamuktastanaṃ
madhyaḥ klāntataraḥ prakāmavinatāvaṃsau chaviḥ pāṇḍurā
śocyā ca priyadarśanā ca madanakliṣṭeyamālakṣyate
patrāṇāmiva ¹śoṣaṇena marutā spṛṣṭā latā
mādhavī || (126)
ramyaṃ dveṣṭi yathā ²purā prakṛtibhirna pratyahaṃ sevyate
śayyāprāntavivartanairvigamayatyunnidra eva kṣapāḥ
dākṣiṇyena dadāti vācamucitāmantaḥpurebhyo ³yadā
gotreṣu skhalitastadā bhavati ca vrīḍāvilakṣaściram || (130)
kusumaśayanaṃ na pratyagraṃ na candramarīcayo
na ca malayajaṃ sarvāṅgīṇaṃ na vā maṇiyaṣṭayaḥ
manasijarujaṃ sā vā divyā mamālamapohituṃ
rahasi laghayedārabdhā vā tadāśrayiṇī kathā || (131)
saṃbhūyaiva sukhāni cetasi paraṃ bhūmānamātanvate
⁴yattvālokapathāvatāriṇi ratiṃ prastauti netrotsavaḥ
'yadbālendukaloccayādupacitaiḥ sārairivotpāditaṃ
tatpaśyeyamanaṅgamaṅgalagṛhaṃ bhūyo'pi tasyā
mukham || (132)
atha lajjātyāgaḥ
lajjāvisarjanaṃ yathātataḥ sunandāvacanāvasāne
lajjāṃ tanūkṛtya narendrakanyā
dṛṣṭacā prasādamalayā kumāraṃ
pratyagrahīt saṃvaraṇasrajeva
atha saṃjvaraḥ
saṃjvaraḥ paritāpādeḥ

3.100

†
yathā-rājannarjunadevamūrtimadana² tvadviprayogānalajvālājālasamākulā śaśimukhī pūrṇaṃ saro gāhate |‡
uḍḍīnaṃ vihagairmṛtaṃ timikulaimlānaṃ ca paṅkeruhaistoyādānasamākulaiśca¹ kalabhaiḥ saṅkocitaṃ
puṣkaraiḥ || (134)
iyaṃ ca vṛddhacavasthā² yathā-prasthānaṃ ³valayaiḥ kṛtaṃ priyasakhairasrairajasraṃ gataṃ
dhṛtyā na kṣaṇamāsthitaṃ vyavasitaṃ cittena gantuṃ puraḥ
yātuṃ niścitacetasi priyatame sarvaiḥ samaṃ⁴ prasthitaṃ
gantavye sati jīvite priyasahṛtsārthaḥ⁵
kimutsṛjyate || (135)
atra prasthānaṃ ⁶valayairityādinā vāgārambheṇa cintotkaṇṭhodvegādayo
vyajyante
athonmādaḥ
unmādo yathā--“kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ ” ityādi
atha mūrcchanam |†
mūrcchanamuktameva | tadudyogastaccaite
atra tadudyogo yathā-acchinnaṃ nayanāmbu bandhuṣu kṛtaṃ cintā ^1guruṣvarpitā
dattaṃ dainyamaśeṣataḥ parijane tāpaḥ sakhīṣvāhitaḥ
adya śvaḥ paranirvṛtiṃ bhajati sā śvāsaiḥ paraṃ khidyate
visrabdho bhava viprayogajanitaṃ duḥkhaṃ vibhaktaṃ
tayā || (136)
yathā vā-dhatte cakṣurmukulini raṇatkokile bālacūte
mārge gātraṃ kṣipati bakulāmodagarbhasya vāyoḥ
dāhapremṇā^2 ^3sarasabisinīpatramātrottarīyastāmyanmūrtiḥ śrayati bahuśo mṛtyave candrapādān || (137)
atha maraṇam | sākṣānmaraṇaṃ tu na ^4varṇyate |^[ ]
itthaṃ cāvasthāviśeṣeṇa rasavistāraḥ^5
yathā-līneva pratibimbiteva likhitevotkīrEntityrūpeva ca
pratyupteva ca^6 vajralepaghaṭitevānta^7rnikhāteva ca
sā naścetasi kīliteva viśikhaiścetobhuvaḥ ^1pañcabhiścintāsantatitantujālanibiḍasyūteva lagnā
priyā || (138)
asmiṃścāvasthātraye sarve'nubhāvā^2 bhavanti | tadevaṃ śṛṅgāro
dvividhaḥ | saṃbhogo vipralambhaśceti
tatra ^3śṛṅgāraḥ saṃbhogaḥ |^
anukūlau niṣevete yatrānyonyaṃ vilāsinau
darśanasparśanādīni sa saṃbhoga udāhṛtaḥ

3.101

^†
yathā-ekīkṛtastvaci niṣikta^4 ivāvapīḍya
nirbhugnapīnakucakuṅmalayānayā^5 me
karpūrahāraharicandanacandrakānta^6nisyanda^7śaivalamṛṇālahimādivargaḥ || (136)
atha viprayogaḥ
viprayogo'nurāge'pi yūnorekamanaskayoḥ
pāratantryeṇa daivena¹ viprakarṣādasaṅgamaḥ

3.102

saṃkṣipyeta² kṣaṇa iva kathaṃ dīrghayāmā triyāmā
sarvāvasthāsvaharapi³ kathaṃ mandamandātapaṃ syāt
itthaṃ cetaścaṭulanayane durlabhaprārthanaṃ me
gāḍhoṣṇābhiḥ kṛtamaśaraṇaṃ tadviyoga⁴vyathābhiḥ || (140)
pūrvānurāgamānākhyapravāsakaruṇātmakaḥ

3.103

†
striyo yathā-bhūyo bhūyaḥ savidhanagarīrathyayā paryaṭantaṃ
dṛṣṭvā dṛṣṭvā bhavanavalabhītuṅgavātayanasthā
sākṣāt kāmaṃ navamiva ratirmāṃlatī mādhavaṃ taṃ
gāḍhotkaṇṭhālalitalalitairaṅgakaistāmyatīti̍ || (141)
puṃso yathā-alasavalitamugdha⁶snigdhaniṣpandamandairadhikavikasadantarvismayasmeratāraiḥ
hṛdayamaśaraṇaṃ me pakṣmalākṣyāḥ kaṭākṣairapahṛtamapaviddhaṃ pītamunmūlitaṃ ca
ubhayoryathā-asminneva latāgṛhe ⁵tvamabhavastanmārgadattekṣaṇaḥ
sā haṃsaiḥ kṛtakautukā ciramabhūd godāvarīsaikate
āyāntyā paridurmanāyitamiva tvāṃ vīkṣya baddhastayā
kātaryādaravindakuṅmalanibho mugdhaḥ praṇāmāñjaliḥ || (144)
strīṇāmīrṣyākṛtaḥ kopo māno'nyāsaṅgini priye
śrute cānumite dṛṣṭe śrutistatra sakhīmukhāt

3.104

1utsvapnāyitabhogāṅkagotraskhalanakalpitaḥ
tridhā tvanumito dṛṣṭaḥ sākṣādindriyagocaraḥ

3.105

aṅgānāmatitānavaṃ kuta idaṃ kampaśca 2kasmāt kuto
mugdhe pāṇḍukapolamānanamiti 3prāṇeśvare pṛcchati
tanvyā sarvamidaṃ svabhāvata iti vyāhṛtya 4pakṣmāntaravyāpī bāṣpabharastayā 5dayitayā niśvasya mukto'nyataḥ || (145)
dikramaśca prāgevoktaḥ | tatra glāniśaṅkānirvedacintāmarṣāmūyādainyamūrcchādayaḥ sātvikāśca raktagaṇḍabhrukuṭitāḍanādayo vyāpārāḥ
atra prasaṅgāt mānāpanodanopāyāḥ kathyante
sāmnā bhedena dānena natyupeśārasāntaraiḥ

3.106

tatra cāṭuvacaḥ sāma |†
yathā-aparādhī nāmāhaṃ prasīda rambhoru virama saṃrambhāt
sevyo janaḥ prakupitaḥ kathaṃ nu dāso niraparādhaḥ || (146)
bhedastatsakhyupārjanam |‡
yathā-kṛte'pyājñābhaṅge kathamapi mayātipraṇayato
dhṛtāsi² tvaṃ haste visṛjasi³ ruṣaṃ subhru bahuśaḥ
prakopaḥ ko'pyanyaḥ punarayamasīmādya⁴ guṇito
vṛthā yatnānekāḥ priyasahacarīṇāmapi giraḥ || (147)
dānaṃ vyājena bhūṣādeḥ |§
yathā-na ¹khalu vayamamuṣya dānayogyāḥ
pibati ca pāti ca yāsakau rahastvām
vraja viṭapamamuṃ dadasva tasyai
bhavatu yataḥ sadṛśaścirāya yogaḥ
pādayoḥ patanaṃ natiḥ

3.107

yathā-sutanu jahihi maunaṃ paśya pādānataṃ māṃ
na khalu tava kadācit kopa evaṃvidho'bhūt
iti nigadati nāthe ²tiryagāmīlitākṣyā
nayanajalamanalpaṃ muktamuktaṃ na kiṃcit
upekṣā tvavadhīraṇam¹ | yathā-likhannāste bhūmiṃ bahiravanataḥ prāṇadayito
nirāhārāḥ sakhyaḥ satataruditocchūnanayanāḥ
parityaktaṃ sarvaṃ hasitapaṭhitaṃ pañjaraśukaistavāvasthā ceyaṃ visṛja kaṭhine mānamadhunā || (150)
atra priyasya cintāglānijāḍayādayaḥ| sakhīnāṃ ca saṃtāpasaṃbhramaviṣādādayaḥ| iyamavasthetyukteḥ nāyikāyāḥ viṣamasaṃ jvarādi lakṣyate
rasāntaraṃ trāsaharṣau |†
yathā-īrṣyāvaśāt kāpi vihāya kāntaṃ
vane vrajantī capalāyatākṣī
kadaryitā² dhūrtamadhuvratena
saṃbhrāntadṛṣṭiḥ priyamāli liṅga || (151)
idaṃ chalādibhyo'pyudāhāryam
atha pravāsaḥ
kāryataḥ saṃbhramācchāpāt pravāsā bhinnadeśatā
dvayostatrāśruniśrvāsakāryalambālakādayaḥ

3.108

‡
tatra kāryato buddhipūrvakatvāt tridhā bhavati | bhāvī bhavan
bhūtaśceti
tatra bhāvī yathā-yātāḥ 1ki na milanti sundari punaścintā tvayā matkṛte
no kāryā nitarāṃ kṛśāsi kathayatyevaṃ sabāṣpe mayi
2lajjāmantharatārakeṇa 3nipatatpītāśruṇā cakṣuṣā
dṛṣṭvā māṃ hasitena bhāvimaraṇotsāhastayā
sūcitaḥ || (152)
bhavan yathā-deśairantaritā śataiśca saritāmurvībhṛtāṃ kānanairyatnenāpi na yāti locanapathaṃ kānteti jānannapi
5udgrīvaścaraṇāgraruddhavasudhaḥ 6pronmṛjya sāsre dṛśau
tāmāśāṃ pathikastathāpi kimapi dhyāyan
muhurvīkṣate || (153)
bhūto yathā-hāro'pi nārpitaḥ kaṇṭhe mayā virahabhīruṇā
idānīmantare jātāḥ saritsāgaraparvatāḥ || (154)
atha saṃbhramaḥ
dvitīyaḥ sahasotpanno divyamānuṣaviplavāt

3.106-2

†
yathā-tiṣṭhet kopavaśāt prabhāvapihitā dīrghaṃ na sā kupyati
svargāyotpatitā bhavenmayi punarbhāvāīmasyā manaḥ
tāṃ hartuṃ vibudhadviṣo'pi na ca me śaktāḥ purovartinīṃ
sā cātyantamadarśanaṃ nayanayoryāteti ko'yaṃ
vidhiḥ || (155)
śāpād yathā-śāpānto me bhujagaśayanādutthite śārṅgapāṇau
śeṣānmāsān gamaya caturo locane mīlayitvā
paścādāvāṃ virahagaṇitaṃ taṃ tamātmābhilāṣaṃ
nirvekṣyāvaḥ¹ ²pariṇata³śaraccandrikāsu
kṣapāsu || (156)
atha karuṇaḥ
dvayoranyatarāpāyaḥ⁴ saṅgamāśāvivarjitaḥ
karuṇaḥ sa dvidhā jñeyo ⁵mṛtestacchaṅkayāpi vā

3.110.1

atra ⁶mṛtaśaṅkayā yathā-trastaikahāyanakuraṅgavilokadṛṣṭestasyāḥ⁷ parisphuritagarbhabharālasāyāḥ
jyotsnāmayīva ¹mṛdubālamṛṇālakalpā
kravyādbhiraṅgalatikā niyataṃ viluptā
tathā ca—
anirbhinno gabhīratvādantargūḍhaguruvyathaḥ
puṭapāka²pratīkāśo rāmasya karuṇo rasaḥ
maraṇādyathā-hṛdaye vasasīti matpriyaṃ
yadavocastadavaimi kaitavam
upacārapathaṃ na cedidaṃ
tvamanaṅgaḥ kathamakṣatā ratiḥ
ayaṃ tu śokamiśraḥ | etayorubhayorvibhāvānubhāvānupraveśaḥ
saṃbhogo'pi caturvidhaḥ
atra³ pūrvānurāgāntaro yathā—
rājendramaulimaṇi⁴rañjitapādapīṭhamekātapatramavanerna tathā⁵ prabhutvam
⁶asyāḥ sakhe caraṇayorahamadya⁷ ⁸kāntamājñākaratvamadhigamya yathā kṛtārthaḥ
Center: rasakalikā
mānāntaro¹ yathā-²ekasmin śayane parāṅmukhatayā vītottaraṃ tāmyatoranyonyasya hṛdi sthite'pyanunaye saṃrambhatogauravam
dampatyoḥ śanakairapāṅgalalanānmiśrībhavaccakṣuṣorbhagno mānakaliḥ ³sahausarabhasavyāvṛttakaṇṭhagrahaḥ || (161)
pravāso yathā-ratikhedasuptamapi māṃ śayane yā⁴ manyase pravāsagatam
sā tvamabale sahethāḥ kathaṃ madīyaṃ ciraviyogam || (162)
mṛtisaṃbhāvanāntaro yathā-mṛteti pretya ⁵saṅketuṃ yathā me maraṇaṃ matam
sevā⁶ tanvī mayā labdhā kathamatraiva janmani || (163)
maraṇāntaro yathā-tīrthe toyavyatikarabhave⁷ jahnukanyāsarayvoḥ
dehatyāgādamaragaṇanālekhyamāsādya sadyaḥ
pūrvākārādhikatararucā⁸ saṅgataḥ kāntayāsau
līlāgāreṣvaramata punarnandanābhyantareṣu || (164)
tatrāpi drutādayo'nubhāvāḥ kāmatantvādyavasthāḥ

3.110.2

mānāntaro¹ yathā-²ekasmin śayane parāṅmukhatayā vītottaraṃ tāmyatoranyonyasya hṛdi sthite'pyanunaye saṃrambhatogauravam
dampatyoḥ śanakairapāṅgavalanānmiśrībhavaccakṣuṣorbhagno mānakaliḥ ³sahausarabhasavyāvṛttakaṇṭhagrahaḥ || (161)
pravāso yathā-ratikhedasuptamapi māṃ śayane yā⁴ manyase pravāsagatam
sā tvamabale sahethāḥ kathaṃ madīyaṃ ciraviyogam || (162)
mṛtisaṃbhāvanāntaro yathā-mṛteti pretya ⁵saṅketuṃ yathā me maraṇaṃ matam
saivā⁶ tanvī mayā labdhā kathamatraiva janmani || (163)
maraṇāntaro yathā-tīrthe toyavyatikarabhave⁷ jahnukanyāsarayvoḥ
dehatyāgādamaragaṇanālekhyamāsādya sadyaḥ
pūrvākārādhikatararucā⁸ saṅgataḥ kāntayāsau
līlāgāreṣvaramata punarnandanābhyantareṣu || (164)
tatrāpi rutādayo'nubhāvāḥ kāmatantvādyavasthāḥ
yatra tu saṃbhogaviprayogayorviśeṣo na jñāyate, tatra saṃbhogaviprayogasaṃjñayaiva vyavahartavyaḥ
atha saṅkaraḥ | sa dvividhaḥ | śṛṅgārasya śṛṅgārāntareṇa rasāntareṇa
ceti
tatra saṃbhogaviprayogasaṅkaro yathā-viniścetuṃ śakyo na sukhamiti vā duḥkhamiti vā
1pramoho nidrā vā kimu viṣavisarpaḥ kimu madaḥ
tava sparśe sparśe kimapi parimūḍhendriyagaṇo
vikāraścaitanyaṃ bhramayati ca saṃkocayati ca || (165)
atra 2śrīrāmaḥ sītayā dṛṣṭaḥ sā cādṛṣṭetyavasthādvayopapattiḥ | saṃbhoga evāyamityeke
rasāntarasaṅkaro dvividhaḥ | svatantraḥ prastutapayogī ceti3
tatra svatantro yathā-rāhoścandrakalāmivānanacarīṃ daivāt samāsādya me
dasyorasya kṛpāṇapātaviṣayādācchindataḥ preyasīm
ātaṅkād vikalaṃ drutaṃ karuṇayā vikṣobhitaṃ vismayāt

3.110.3

krodhena jvalitaṃ mudā vikasitaṃ cetaḥ kathaṃ
vartate || (166)
atra¹ rāhoścandrakalāmivānanacarīmiti daivāt samāsādyeti dasyorasyeti yathākramaṃ vibhāvāḥ | tattadvāgārambhānumeyāścānubhāvāḥ
dvitīyo (prastutopayogī) yathā-strīṇāṃ puṃsāṃ sakhīnāṃ ca smarasya tava me vidheḥ
tasyā yamasya citteṣu vijṛmbhante rasā nava || (167)
atra yathākramaṃ nava rasāḥ kāntānunayopayoginaḥ iti teṣāmaṅgāṅgitvam
athāsya hrāsaḥ | yathā-purābhūdasmākaṃ prathamamavibhinnā tanuriyaṃ
²tatastvaṃ nu preyān vayamapi hatāśāḥ priyatamāḥ
idānīṃ ³nāthastvaṃ vayamapi kalatraṃ kimaparaṃ
hatānāṃ prāṇānāṃ kuliśakaṭhinānāṃ phalamidam || (168)
nāśo yathā-gate premāveśe praṇayabahumāne vigalite
nivṛtte sadbhāve jana iva jane gacchati puraḥ
⁴tadutprekṣyotprekṣya priyasakhi gatāṃstāṃśca divasān
na jāne ko heturdalati śatadhāyaṃ⁵ na hṛdayam || (166)
na cātrānurāgāvṛttiśaṅkā kāryā| gatān divasānutprekṣyotprekṣyeti
virodhāt| anayorabhāve tu rasasya paramotkarṣaḥ
yathā-advaitaṃ sukhaduḥkhayoranugataṃ sarvāsvavasthāsu yad
viśrāmo hṛdayasya yatra jarasā yasminnahāryo rasaḥ
¹kālenāvaraṇātyayāt pariṇate yat ²snehasāre sthitaṃ
bhadraṃ tasya sumānuṣasya kathamapyekaṃ hi tat
³prāpyate || (170)
atha rasābhāsaḥ
ekatraivānurāgaścet tiryaṅmlecchagato'pi vā
yoṣito bahusaktiśced rasābhāsastridhā mataḥ

3.111

ekatraivānurāgo yathā-induḥ sītāvadanasadṛśo jānakīnetrahṛdyaṃ
līlāmbhojaṃ bisakisalaye maithilīhāsabhāsaḥ
samyak sāmyāditi ca bahavastasya jātā jagatvāṃ
laṅkābharturjanakatanayāvipralambhe vinodāḥ || (171)
tiryagāśrito yathā-madhudvirephaḥ kusumaikapātre
papau priyāṃ svāmanuvartamānaḥ
śṛṅgeṇa saṃsparśanimīlitākṣīṃ
mṛgīmakaṇḍūyata kṛṣṇasāraḥ
nāyikāyā anekānurāgo yathā—
kāntāsta eva 1bhuvanatritaye'pi manye
yeṣāṃ kṛtaṃ sutanu pāṇḍurayaṃ kapolaḥ
upalakṣaṇaṃ caitat
2aucityānaucitya eva rasābhāsanibandhane

3.112

yathāhuḥ3—
anaucityādṛte nānyad rasabhaṅgasya kāraṇam
4prasiddhaucityabandhastu5 rasasyopaniṣat parā

3.113

6aucityaṃ kavisaṃpradāyaprasiddham7 | ete ca saṃkarādayo rasāntareṣvapyeṣṭavyāḥ
8atha hāsaḥ
prema lajjāvikārādyairvibhāvaiḥ paripoṣitaḥ
yukto'nubhāvaistoṣādyairhāsa ityabhidhīyate

3.114

†
sa ¹ca caturvidhaḥ smitahasitavihasitopahasitabhedāt
tatra smitamiti jñeyam kapolādharakāntikṛt ||†
yathā-pathi pathikavadhūbhiḥ sādaraṃ ²pṛcchyamānā
kuvalayadalanīlaḥ ko'yamārye taveti
smitavikasitagaṇḍaṃ vrīḍavibhrāntanetraṃ
mukhamavanamayantī spaṣṭamācaṣṭa sītā || (174)
hasitaṃ lakṣyadantāṃśu

3.115

‡
yathā-cyutāmindorlekhāṃ³ ratikalahabhagnaṃ ca valayaṃ
samaṃ cakrīkṛtya prahasitamukhī śailatanayā
avocad yaṃ paśyetyavatu sa śivaḥ sā ca girijā
sa ca krīḍācandro daśanakiraṇāpūritatanuḥ || (175)
niryadbahaladantāṃśu vidurvihasitaṃ punaḥ
yathā—
ihamālakṣyadantāṃśu tvanmukhaṃ capalālakam
saṃlakṣyakesaraṃ padmaṃ lolabhṛṅgamivābhavat || (176)
raudrādijanito hāsastvaṭṭahāso maholbaṇaḥ

3.116

†
²karaṇo dvedhā | daurgatyānmaraṇācceti ||‡
vṛddho ³matpatireṣa majjakagataḥ sthūṇāvaśiṣṭaṃ gṛhaṃ
kālo'bhyarṇajalāgamaḥ kuśalinī vatsasya vārttāpi no
⁴yatnātsaṃcitataila bindughaṭikā bhagneti paryākulā
dṛṣṭvā garbhabharālasāṃ nijavadhūṃ śvaśrūściraṃ
roditi || (177)
dvitīyo yathā-vilalāpa sabāṣpagadgadaḥ¹
sahajāmapyapahāya dhīratām
abhitaptamayo'pi mārdavaṃ
bhajate kaiva kathā śarīriṣu
atha raudraḥ
aparādhānucintādyairvibhāvaiḥ krodha edhitaḥ
nirmaryādaṃ pravṛttastu raudra² ityabhidhīyate

3.117

yathā-utkṛtyotkṛtya garbhānapi śakalayataḥ kṣatrasaṃtānaroṣādudvā³masyaikaviṃśatyavadhi vidhamataḥ⁴ sarvato rājavaṃśyān
pitryaṃ ⁵tadraktapūrṇahradsavanamahānandamandāyamānakrodhāgneḥ kurvato me na khalu na⁶ viditaḥ sarvabhūtaiḥ
svabhāvaḥ || (176)
atra 1dainyaugryanirvedāsryāprimarytarkramatiprabhṛtayo'nubhāvāḥ | prasvedaraktanayanavākpāruṣyabhrukuṭībandhanādayaśca
atha vīraḥ
yastu pratāpavinayairutsāhaḥ parivardhitaḥ
garvasphītavikārādyairvibhāvairvīra ityapi

3.118

sa trividhaḥ | yuddhavīro dānavīro dayāvīraśceti |†
2atra yuddhavīro yathā-kapole jānakyāḥ karikalabhadantadyutimuṣi
smarasmeraṃ gaṇḍoḍḍamarapulakaṃ vaktrakamalam
muhuḥ paśyan śṛṇvan rajanicarasenākalakalaṃ
jaṭājūṭagranthi draḍhayati3 raghūṇāṃ parivṛḍhaḥ || (180)
dānavīro yathā-karṇastvacam--ityādi
dayāvīro yathā-sa tvaṃ madīyena śarīravṛttiṃ dehena nirvartayituṃ prasīda
dināvasānotsukabālavatsā visṛjyatāṃ dhenuriyaṃ
maharṣeḥ || (181)
atha bhayānakaḥ
śatrubhyaḥ krūrasattvāderbhayodreko bhayānakaḥ
sarvāṅgavepathusvedaśoṣavaivarṇyasaṃbhramaiḥ

3.119

dainyasaṃmohasaṃttrā1sastambhādyairupalakṣitaḥ
yathā-svagehāt panthānaṃ tata upavanaṃ kānanamatho
giriṃ 2tasmāt sāndradrumagahanamasmādapi guhām
tadanvajñānyaṅgairbhiniviśamāno na gaṇayatyarātiḥ kkālīnastava vijayayātrācakitadhīḥ || (182)
atha bībhatsaḥ
uddīpyamānaḥ pūtyādyairbībhatsaḥ syājjugupsitaḥ
sa dvividhaḥ laukiko vivekotthaśceti |†
atra laukikaḥ
pūtikrimivasāmāṃsakīkasādivilokanaiḥ
nāsāsaṃkocanirvedavāntivikramaṇādikṛt

3.120

yathā-utkṛtyotkṛtya kṛttiṃ prathamamatha ¹pṛthūcchophabhūyāṃsi māṃsānyaṃsasphikpṛṣṭhajaṅghādyavayavasulabhānyugrapūtīni² jagdhvā
³āttasnāyvāntranetraḥ prakaṭitadaśanaḥ pretaraṅkaḥ karaṅkādaṅkasthādasthisaṃsthaṃ sthapuṭagatamapi kravyamavyagramatti || (183)
dvitīyastu vairāgyopadeśapariśīlanaprabhavaḥ⁴
yathā-⁵medo'sṛkpūyaviṇmūtrasnāyumāṃsāsthisaṃyuge
dehe cet⁶ prītimān mūḍho narake bhavitāpi saḥ || (184)
asthisthūṇaṃ malāpūrṇaṃ carmanaddhaṃ sulomakam⁷
sravallālaṃ galacchleṣmaṃ ramyaṃ gātraṃ mṛgīdṛśām || (185)
athādbhutam
vismayakṣobhamāpanno pūrvāddaṣṭavilocanāt
adbhutaṃ netravistārabhrūsamunnamanādikṛt

3.121

yathā-tāvantaste mahātmāno nihatāḥ kena rākṣasāḥ
yeṣāmagresarā jātāstriśiraḥkharadūṣaṇāḥ
atha śāntaḥ
viṣayebhyo viraktasya tattvajñasya vivekinaḥ
rāgādinirvikāritvaṃ śāntirityabhidhīyate

3.122

sā caturvidhāḥ | vairāgyaṃ doṣanigrahaḥ santoṣaḥ tattvasākṣātkāritā
ceti
viṣayebhyo nivṛttiḥ vairāgyam
yathā-praśāntaśāstrārthavicāracāpalaṃ
nivṛttanānārasabhākyakauśalam
nirastaniḥśeṣavikalpaviplavaṃ
praveṣṭumanvicchati śūlinaṃ manaḥ
rāgādyabhāvo doṣanigrahaḥ
yathā-ahau vā hāre vā kusumaśayane vā dṛṣadi vā
maṇau vā loṣṭhe vā balavati ripau vā suhṛdi vā
tṛṇe vā straiṇe vā mama samadṛśo 'yāntu divasāḥ
kvacitpuṇye'raṇye śivaśivaśiveti pralapataḥ || (188)
tṛṣṇonmūlana saṃtoṣaḥ
yathā-āśā nāma nadī manorathajalā tṛṣṇātaraṅgākulā
rāgagrāhavatī vitarkavihagā dhairyadrumadhvaṃsinī
mohāvartasudustarātigahanā prottuṅgacintātaṭī
yasyāḥ pāragatā viśuddhamanaso nandanti yogīśvarāḥ || (186)
tattvasākṣātkāro yathā-manaḥ pratyakcitte savidhamavadhāyāttamarutaḥ
prahṛṣyadromāṇaḥ pramadasalilotsaṅgitadṛśaḥ
yadālokyāhlādaṃ hrada iva nimajyāmṛtamaye
dadhatyantastattvaṃ kimapi yaminastatkila
atha nirodhaḥ
bhavān || (160)
rasaḥ sarvastu saṃpūrṇastirodhatte rasāntaram
kaviprasiddhimāśritya tathāpi kvāpi dṛśyate

3.123

tatra śṛṅgārasya nirodhakā vīraraudrajugupsāpraśamādayaḥ | tatra
vīrādvirahāvacchedo yathā-sāyantane savanakarmaṇītyupakramya śākuntale || (161)
raudrādyathā-"śūrpaṇakhotpātadarśī" ityādi bālarāmāyaṇe
jugupsāyāḥ samānakṣayo yathā-muktāhāralatā raṇanma play ṇimayī hemāstulākoṭayo
¹rāgaḥ kuṅkumasaṃbhavaḥ surabhayaḥ pauṣpā vicitrasrajaḥ²
vāsaścitradukūlamalpamatibhirnāryāmidaṃ kalpitaṃ
bāhye'ntaḥ³ parimṛśyatā tu nirayo nārīti nāmnā
kṛtam || (162)
śamādyathā-bāle līlāmukulitamamī⁴ mantharā dṛṣṭipātāḥ
kiṃ kṣipyante virama virama vyartha eṣa śramaste
saṃpratyanye vayamuparataṃ ⁵bālyamāsthā vanānte
kṣīṇe mohastṛṇamiva jagajjālamālokayāmaḥ || (163)
hāsyasya raṇabhaye spaṣṭam
śokasya raudraśāntibhyām
śāntyā yathā-prādurbhavanti vapuṣaḥ kati nāma kīṭā
yān yatnataḥ kila tanorapasārayanti
mohaḥ ka eṣa jagato yadapatyasaṃjñāṃ
teṣāṃ vidhāya pariśoṣayati svadeham
raudraḥ śāntyā vinaśyati | yathā-so'pi svavīryadivatārya bhāraṃ
bhūmeḥ samutkhāya kulaṃ nṛpāṇām
praśāntakopajvalanastapobhiḥ
śrīmān muniḥ śāmyati jāmadagnyaḥ
vīraśca bhayaśāntibhyām | yathā-yoṣinmadhye sabhāmadhye sulabhāḥ khaḍgadhāriṇaḥ
śastrasaṅghaṭṭasaṃjātavisphuliṅgeṣu durlabhāḥ
śāntestu pūrvavadevodāharaṇam
bhayaṃ śāntyā vinaśyati

3.123.p1

yathā-abhayaṃ sarvabhūtebhyo yairdattaṃ karuṇātmabhiḥ
śāntiniṣṇātamanasaste jīvantyakutobhayāḥ
na cātra kramo vivakṣitaḥ | parasparaṃ virodhiṣu raseṣu ya evodrikto
rasaḥ sa taditarasya tirodhānaṃ ^1karoti | samudriktaḥ śṛṅgāro
bībhatsamapi tiraskaroti
atra bībhatsatirodhānaṃ yathā-īdṛk sugandhi pravijṛmbhamāṇadarpaṃ ^2galatkānti manoharaṃ ca
aṅgaṃ striyā māṃsamayaṃ bruvāṇāḥ
paurāṇikā hanta na dṛṣṭiyomyāḥ || (168)
śāntivirodhānaṃ yathā-prabhavati manasi viveko viduṣāmapi śāstrasaṃbhavastāvat
nipatanti dṛṣṭiviśikhāḥ yāvannendīvarākṣīṇām || (166)
evaṃ bhāvānāmapi parasparavirodho draṣṭavyaḥ | yathā--smṛtimūrcchayornirvaidaharṣayorityādi
viruddhā api kavibhirmajjanonmajjananyāyena bhinnaviṣayatayā gubhyamānā na virodhamāvahanti
yathā-ekaṃ dhyānanimīlanānmukulitaṃ cakṣurdvitīyaṃ punaḥ
pārvatyā vadanāmbujastanataṭe śṛṅgārabhāvālasam
anyad dūravikṛṣṭacāpamadanakrodhāmaloddīpakaṃ
śambhorbhinnarasaṃ samādhisamaye netratrayaṃ pātu
vaḥ|| (200)
taṭasthaṃ nairāśyādapi ca kaluṣaṃ vipriyavaśād
viyoge dīrghe'smin jhaṭiti ghaṭanāstambhitamiva
prasannaṃ sauhārdād dayita karuṇairgāḍhakaruṇaṃ
dravībhūtaṃ premṇā tava hṛdayamasmin kṣaṇa iva|| (201)
kīdṛgvarṇa iti na jñāyate iti smaraṇadarśanāt | na caivaṃ karuṇāderduḥkhātmakatayā tatpradhānānāṃ prabandhānāmanupādeyatvam, sarvasyāpi
rasasya sāmājikeṣvānandarūpatayā paryavasanāt; mūrcchodvegāderanupapattiḥ tasyopakramagocaratvāt | anye tvanyathā samādhānamāhuḥ
vāsanārūpeṇa sāmājikānāṃ cetasi rasaḥ pravartate | tenālambanādyanapekṣā | yathā--prasiddhālambana eva rasaḥ svānyasaṃbandhitayā
nirvikalpatvena gṛhyate | anumito vā bhāvanayā sākṣāt kriyate
tena na anaucityam, sthāyitvenānavabhāsanāt | atāṭasthyam
anyadīyatvenānākalanāt | karuṇāmayānāmapyupādeyatvam sāmājikānāṃ rasasya sukhaduḥkhātmakatayā tadubhayalakṣaṇatvenopapadyate
ata eva tadubhayajanakatvam | evaṃvidhasyāṃpyupādeyatvamanvayavyatirekagamyatvamiti rasāḥ nāyakāśritā eva | sāmājikairnaṭaceṣṭayā
kāvyaśravaṇena ca sākṣād bhāvyante, samanubhāvyamānāstaṃ tamanubhavaṃ
janayanti | paragatarasasamyagbhāvanayānvayavyatirekābhyāṃ niratiśayānandajanakatvamiti tatra pravṛttirapi ghaṭata iti sarvaṃ ramaṇīyamiti

First 127 of 132 passages. Read on

Discussed in 3 studies in Pramāṇa (listed on the page).