Pramāṇa · Search · About · API

Udbhatalankara (Udbhaṭālaṅkāra)

उद्भटालङ्कार

Language
Sanskrit
Author
Udbhaṭa
Extent
162 passages, 1,433 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Kavyalankara Sara Sangraha Vivrti Rajanaka Tilaka By Udbhata K S Ramaswami Sastri Siromani Sanskrit English… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.4

punaruktavadā(ktā)bhāsamabhinnavāstvivodbhāsibhinnarūpapadam
tataḥ prabhṛti niḥsaṅgo nāgakuñjarakṛttibhṛt
śitikaṇṭhaḥ kālagalatsatīśokānalavyathaḥ

1.3

(chekānuprāsastu dvayordvayoḥ susadṛśoktikṛtau

1.5

)
sa devo divasānninthe tasmin śailendrakandare
gariṣṭhagoṣṭhīprathamaiḥ pramathaiḥ paryupāsitaḥ

1.6

śaṣābhyāṃ rephasaṃyogaiṣṭavargeṇa ca yojitā
paruṣā nāma vṛttiḥ syādvahnayādyaiśca saṃyutā

1.7

tatra toyāśayāśeṣavyākośitakuśeśayā
cakāśe śālikiṃśārukapiśāśāmukhā śarat

1.8

sarūpasaṃyogayutāṃ mūrdhni vargāntyayogibhiḥ
sparśairyutāṃ ca manyanta upanāgarikāṃ budhāḥ

1.9

sāndrāravindavṛndotthamakarandāmbubindubhiḥ
syandibhiḥ sundarasyandaṃ nanditendindirā kvacit

1.10

śeṣairvarṇairyathāyogaṃ grathitāṃ komalākhyayā
grāmyāṃ vṛttiṃ praśaṃsanti kāvyeṣvādṛtabuddhayaḥ

1.11

kelilolālimālānāṃ kalaiḥ kolāhalaiḥ kvacit
kurvatī kānanārūḍhaśrīnūpuraravabhramam

1.12

sarūpavyañjananyāsaṃ tisṛṣvetāsu vṛttiṣu
pṛthak pṛthaganuprāsamuśanti kavayaḥ sadā

1.13

svarūpārthāviśeṣe'pi punaruktiḥ phalāntarāt
śabdānāṃ vā padānāṃ vā lāṭānuprāsa iṣyate

1.14

sa padadvitayasthityā dvayorekasya pūrvavat
tadanyasya svatantratvādvayordvau(vai)kapadāśrayāt

1.15

svatantrapadarūpeṇa dvayorvāpi prayogataḥ
bhidyate'nekadhā bhedaiḥ pādābhyāsakrameṇa ca

1.16

kvacidutphullakamalā kamalabhrāntaṣaṭpadā
ṣaṭpadakvāṇamukharā mukharasphārasārasā

1.17

padminīḥ padminīgāḍhaspṛhayāgatya mānasāt
antardanturayāmāsurhaṃsā haṃsakulālayāt

1.18

jitānyapuṣpakiñjalkakiñjalkaśreṇiśobhitam
lebhe'vataṃsatāṃ nārīmukhenduśvasitotpalam

1.19

kāśāḥ kāśā ivābhānti sarāṃsīva sarāṃsi ca
cetāṃsyācikṣipuryūnāṃ nimnagā iva nimnagāḥ

1.20

striyo mahati bhartṛbhya āgasyapi na cukrudhuḥ
bhartāro'pi sati strībhya āgasyapi na cukrudhuḥ

1.21

śrutyā saṃbandhavirahādyatpadena padāntaram
guṇavṛtti pradhānena yujyate rūpakaṃ tu tat

1.22

bandhastasya yataḥ śrutyā śrutyarthābhyāṃ ca tena tat
samastavastuviṣayamekadeśavivarti ca

1.23

jyotsnāmbunendukumbhena tārākusumaśāritam
kramaśo rātrikanyābhirvyomodyānamasicyata

1.24

utpatadbhiḥ patadbhiśca picchālīvālaśālibhiḥ
rājahaṃsairavījyanta śaradeva saronṛpāḥ

1.25

samastavastuviṣayaṃ mālārūpakamucyate
yadvaikadeśavṛtti syāt pararūpeṇa rūpaṇāt

1.26

vanāntadevatāveṇyaḥ pānthastrīkālaśṛṅkhalāḥ
mārapravīrāsilatāḥ bhṛṅgamālāścakāśire

1.27

āsāradhārāviśikhaiḥ nabhobhāgaprabhāsibhiḥ
prasādhyate sma dhavalairāśārājyaṃ valāhakaiḥ

1.28

ādimadhyāntaviṣayāḥ prādhānyetarayoginaḥ
antargatopamā dharmā yatra taddīpakaṃ viduḥ

1.29

saṃjahāra śaratkālaḥ kadambakusumaśriyaḥ
preyoviyoginīnāṃ ca niḥśeṣasukhasaṃpadaḥ

1.30

videśavasatiyātapatikājanadarśanam
duḥkhāya kevalamabhūccharaccāsau pravāsinām

1.31

tadānīṃ sphītalāvaṇyacandrikābharanirbharaḥ
kāntānanendurinduśca kasya nānandako'bhavat

1.32

yaccetohāri sādharmyamupamānopameyayoḥ
mitho'vibhinnakālādiśabdayorupamā tu tat

1.33

yathaivaśabdayogena sā śrutyā'nvayamarhati
sadṛśādipadāśleṣādanyathetyuditā dvidhā

1.34

saṃkṣepābhihitā'pyeṣā sāmyavācakavicyuteḥ
sāmyopameyattadvāciviyogācca nibadhyate

1.35

upamānopameyoktau sāmyatadvācivicyavāt
kvacitsamāse tadvāciviraheṇa kvacicca sā

1.36

tathopamānādācāre kyacpratyayabaloktitaḥ
kvacitsā karturācāre kyaṅā sātha(ca)kvipā kvacit

1.37

upamāne karmaṇi vā kartari vā yo ṇamulū kaṣādigataḥ
tadvācyā sā vatinā ca karmasāmānyavacanena

1.38

ṣaṣṭhīsaptamyantācca yo vatirnāmatastadabhidheyā
kalpapprabhṛtibhiranyaiśca taddhitaiḥ sā nibadhyate kavibhiḥ

1.39

kṣaṇaṃ kāmajvarocchittyai bhūyaḥ saṃtāpavṛddhaye
viyogināmabhūccāndrī candrikā candanaṃ yathā

1.40

netrairivotpalaiḥ padmaiḥ mukhairiva saraḥśriyaḥ
taruṇya iva bhānti sma cakravākaiḥ stanairiva

1.41

prabodhāddhavalaṃ rātrau kiñjalkālīnaṣaṭpadam
śaśāṅkabimbena samaṃ babhau kumudakānanam

1.42

kiṃsvidutkalikā maddat tasyā api nirargalāḥ
akāṇḍoḍḍāmarānaṅgahatakena samarpitāḥ

1.43

api sā sumukhī tiṣṭheddṛṣṭeḥ pathi kathañcana
apārthitopasaṃpannā patitānabhravṛṣṭivat

1.44

iti kāle kalollāpikādambakulasaṃkule
tridaśādhīśaśārdūlaḥ paścāttāpena dhūrjaṭiḥ

1.45

tāṃ śaśirachāyavadanāṃ nīlotpaladalekṣaṇām
sarojakalikāgaurīṃ gaurīṃ prati mano dadhe

1.46

sa duḥsthīyan kṛtārtho'pi niḥśeṣaiśvaryasaṃpadā
nikāmakamanīye'pi narakīyati kānane

1.47

kṛśānavajjagattasya paśyatastāṃ priyāṃ vinā
khadyotāyitumārabdhaṃ tattvajñānamahāmahaḥ

1.48

tasyetaramanodāhamadahat prajvalanmanaḥ
imāṃ prati tapaḥśaktyākṛṣṭabuddheḥ smarānalaḥ

1.49

sa dagdhavigraheṇāpi vīryamātrasthitātmanā
spṛṣṭaḥ kāmena sāmānyaprāṇicintamacintayat

1.50

anayośca dyotakasyaiva lopaḥ
caṇḍālakalpe kandarpe pluṣṭvā mayi tirohite
saṃjātātulanairāśyā kiṃ sā śokānmṛtā bhavet

1.51

upamānasaṃnidhāne ca sāmyavācyucyate budhairyatra
upameyasya ca kavibhiḥ sā prativastūpamā gaditā

1.52

prākaraṇiketaratvasthityaikaścopameyatāṃ labhate
upamānatvaṃ cāpara ityupamāvāciśūnyeyam

1.53

viralāṃstādṛśo loke śīlasaundaryasaṃpadaḥ
niśāḥ kiyatyo varṣe'pi yāsvinduḥ pūrṇamaṇḍalaḥ

2.1

dvitīyo vargaḥ
ākṣepo'rthāntaranyāso vyatireko vibhāvanā
samāsātiśayoktī cetyalaṃkārān pare viduḥ

2.2

pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā
ākṣepa iti taṃ santaḥ śaṃsanti kavayaḥ sadā

2.3

vakṣyamāṇoktaviṣayaḥ sa tu dvividha iṣyate
niṣedhenaiva tadbandho vidheyasya ca kīrtitaḥ

2.4

aho smarasya māhātmyaṃ yadrudre'pi daśedṛśī
iyadāstāṃ samudrāmbhaḥ kumbhairmāne tu ke vayam

2.5

ca yadbuddha ityādinā sāmānyenaivokterviśeṣeṇānabhidhānāt vakṣyamāṇaviṣayatvam
uktaviṣayastu yathāiti cintayatastasya citraṃ cintāvadhirna yat
kva vā kāmavikalpānāmantaḥ kālasya cekṣitaḥ

2.6

suṃhaa vilambasu thoaṃ jāva imaṃ virahakāaraṃ hiaaṃ
saṃṭhaviūṇa bhaṇissaṃ ahavā bolesu kiṃ bhaṇimo
bolaa ṇāraṃ dūm̐ī tīe pio si tti ṇahvavāvāro
sā marai tujjha ayaso eaṃ dhammakkharaṃ bhaṇimo
samarthakasya pūrvaṃ yadvaco'nyasya ca pṛṣṭhataḥ
viparyayeṇa vā yatsyāddhiśabdoktyā'nyathā'pi vā

2.7

jñeyaḥ so'rthāntaranyāsaḥ
prakṛtārthasamarthanāt
aprastutapraśaṃsāyā dṛṣṭāntāca pṛthak sthitaḥ

2.8

tannāsti yanna kurute loke hyatyantakāyikaḥ
eṣa śarvo'pi bhagavān vaṭūrbhūya sma vartate

2.9

pracchannā śasyate vṛttiḥ strīṇāṃ bhāvaparīkṣaṇe
pratasthe dhūrjaṭiratastanuṃ svīkṛtya vāṭavīm

2.10

haro'tha dhyānamātasthau saṃsthāpyātmānamātmanā
visaṃvadeddhi pratyakṣaṃ nidhyātaṃ dhyānato na tu

2.11

apaśyaccātikaṣṭāni tapyamānāṃ tapāṃsyumām
asaṃbhāvyapatīcchānāṃ kanyānāṃ kā'parā gatiḥ

2.12

udite bhāskare kvāpi gamyate timirotkaraiḥ
tejasvinamanālokya prabhavanti malīmasāḥ
guṇānāmeva daurgatyād dhuri dhuryo niyujyate
asaṃjātakiṇaskandhaḥ sukhaṃ svapiti gaurgaḍiḥ
viśeṣāpādanaṃ yat syādupamānopameyayoḥ
nimittādṛṣṭidṛṣṭibhyāṃ vyatireko dvidhā tu saḥ

2.13

sā (sa) gaurīśikharaṃ gatvā dadarśomāṃ tapaḥkṛśām
rāhupītaprabhasyendorjayantīṃ dūratastanum

2.14

padmaṃ ca niśi niḥśrīkaṃ divā candraṃ ca niṣprabham
sphuracchāyena satataṃ mukhenādhaḥ prakurvatīm

2.15

yo vaidharmyeṇa dṛṣṭānto yathevādipadānvitaḥ
vyatireko'tra so'pīṣṭo viśeṣāpādanānvayāt

2.16

śīrṇaparṇāmbuvātāśakaṣṭe'pi tapasi sthitām
samudvahantīṃ nāpūrva garvamanyatapasvivat

2.17

śliṣṭoktiyogyaśabdasya pṛthak pṛthagudāhṛtau
viśeṣāpādanaṃ yat syāt vyatirekaḥ sa ca smṛtaḥ

2.18

yā śaiśirī śrīstapasā māsenaikena viśrutā
tapasā tāṃ sudīrgheṇa dūrādvidadhatīmadhaḥ

2.19

kriyāyāḥ pratiṣedhe yā tatphalasya vibhāvanā
jñeyā vibhāvanaivāsau samādhau sulabhe sati

2.20

aṅgalekhāmakāśmīrasamālambhanapiñjarām
analaktakatāmrābhāmoṣṭhamudrāṃ ca bibhratīm

2.21

prakṛtārthena vākyena tatsamānaviśeṣaṇaiḥ
aprastutārthakathanaṃ samāsoktirudāhṛtā

2.22

dantaprabhāsumanasaṃ pāṇipallavaśobhinīm
tanvīṃ vanagatāṃ līnajaṭāṣaṭcaraṇāvalim

2.23

nimittato yattu vaco lokātikrāntagocaram
manyante'tiśayoktiṃ tāmalaṃkāratayā budhāḥ

2.24

bhede nānyatvamapyatra nānātvaṃ yatra badhyate
tathā saṃbhāvyamānārthanibandhe'tiśayoktigīḥ

2.25

kāryakāraṇayoryatra paurvāparyaviparyayāt
āśubhāvaṃ samālambya badhyate so'pi pūrvavat

2.26

tapastejaḥsphuritayā nijalāvaṇyasaṃpadā
kṛśāmapyakṛśāmeva dṛśyamānāmasaṃśayam

2.27

acintayacca bhagavānaho nu ramaṇīyatā
tapasā'syāḥ kṛtā'nyatvaṃ kaumārādyena lakṣyate

2.28

patedyadi śaśiyotacchaṭā padme vikāsini
muktāphalākṣamālāyāḥ kare'syāḥ syāttadopamā

2.29

manye ca nipatantyasyāḥ kaṭākṣā dikṣu pṛṣṭhataḥ
prāyeṇāgre tu gacchanti smarabāṇaparamparāḥ

3.1

tṛtīyo vargaḥ
yathāsaṃkhyamathotprekṣāṃ svabhāvoktiṃ tathaiva ca
apare trīnalaṅkārān girāmāhuralaṅkṛtau

3.2

bhūyasāmupadiṣṭānāṃmarthānāmasadharmaṇām
kramaśo yo'nunirdeśo yathāsaṃkhyaṃ taducyate

3.3

mṛṇālahaṃsapadmāni bāhucaṅkramaṇānanaiḥ
tarjayantyā'nayā vyaktaṃ nalinyaḥ sakalā jitāḥ

3.4

sāmyarūpāvivakṣāyāṃ vācyevādyātmabhiḥ padaiḥ
atadguṇakriyāyogādutprekṣā'tiśayānvitā

3.6

lokātikrāntaviṣayā bhāvābhāvābhimānataḥ
saṃbhāvaneyam
asyāḥ sadārkabimbasthadṛṣṭipītātapairjapaiḥ
śyāmikāṅkena patitaṃ mukha indubhramādiva

3.7

kapolaphalakāvasyāḥ kaṣṭaṃ bhūtvā tathāvidhau
apaśyantāvivānyonyamīhakṣāṃ kṣāmatāṃ gatau

3.5

utprekṣā vācyevādibhirucyate

3.8

kriyāyāṃ saṃpravṛttasya hevākānāṃ nibandhanam
kasyacinmṛgaḍimbhādeḥ svabhāvoktirudāhṛtā

3.9

kṣaṇaṃ naṃṣṭvā'rdhavalitaḥ śṛṅgeṇāgre kṣaṇaṃ nudan
lolīkaroti praṇayādimāmeṣa mṛgārbhakaḥ

4.1

caturtho vargaḥ
preyorasavadūrjasvi paryāyoktaṃ samāhitam
dvidhodāttaṃ tathā śliṣṭamalaṃkārān pare viduḥ

4.2

ratyādikānāṃ bhāvānāmanubhāvādisūcane
yatkāvyaṃ badhyate sadbhistatpreyasvadudāhṛtam

4.3

udāharaṇamiyaṃ ca sutavāñchabhyānnirveśeṣaspṛhāvatī
ullāpayitumārabdhā kṛtvemaṃ kroḍa ātmanaḥ

4.4

rasavaddarśitaspaṣṭaśṛṅgārādirasodayam
svaśabdasthāyisaṃcārivibhāvābhinayāspadam

4.5

śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ
bībhatsādbhutaśāntāśca nava nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

4.6

ratihāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā
jugupsāvismayaśamāḥ sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ
iti bhāvayatastasya samastān pārvatīguṇān
saṃbhṛtānalpasaṃkalpaḥ kandarpaḥ prabalo'bhavat

4.7

svidyatāpi sa gātreṇa babhāra pulakotkaram
kadambakalikākośakesaraprasaropamam

4.8

kṣaṇamautsukyagarbhiṇyā cintāniścalayā kṣaṇam
kṣaṇaṃ pramoddhālasayā dṛśā'syāsyamabhūṣayata

4.9

anaucityapravṛttānāṃ kāmakrodhādikāraṇāt
bhāvānāṃ ca rasānāṃ ca bandha ūrjasvi kathyate

4.10

tathā kāmo'sya vavṛdhe yathā himagireḥ sutām
saṃgrahītuṃ pravṛtte haṭhenāpāsya satpatham

4.11

paryāyoktaṃ yadanyena prakāreṇābhidhīyate
vācyavācakavṛttibhyāṃ śūnyenāvagamātmanā

4.12

yena lambālakaḥ sāsraḥ karaghātāruṇastanaḥ
akāri bhagnavalayo gajāsuravadhūnanaḥ

4.13

so'pi yena kṛtaḥ pluṣṭadehenāpyevamākulaḥ
namo'stvapāravīryāya tasmai kusumadhanvane

4.14

rasabhāvatadābhāsavṛtteḥ praśamabandhanam
anyānsubhāvaniḥśūnyarūpaṃ yattatsamāhitam

4.15

atha kāntāṃ dṛśaṃ dṛṣṭvā (ṣṭyā) vibhramācca (māṃśrca) bhramaṃ bhruvoḥ
prasannaṃ mukharāgaṃ ca romāñcaṃ svedasaṃkulam

4.16

smarajvarapradīptāni sarvāṅgāni samādadhat
upāsarpadgirisutāṃ giriśaḥ svastipūrvakam

4.17

udāttamṛddhimadvastu caritaṃ ca mahātmanām
upalakṣaṇatāṃ prāptaṃ netivṛttatvamāgatam

4.18

uvāca ca yataḥ kroḍe veṇukuñjarajanmabhiḥ
muktāphalairalaṃkāraḥ śabarīṇāmapīcchayā

4.19

puṣyendranīlavaidūryapadmarāgamayairviyat
śirobhirullikhadyasya śikharaṃ gandhamādanam

4.20

uttaropatyakā yasya pradhānasvarṇabhūmayaḥ
mahān marakatorvīdhraḥ pādopāntaṃ ca saṃśritaḥ

4.21

babhūva yasya pātālapātinyāṃ saṃkṣaye kṣitau
patanaṃ na tayā sārdhamāyāmastu prakaṭyabhūt

4.22

tasyādikroḍapīnāṃsanigharṣe'pi punaḥpunaḥ
niṣkampasya sthitimato himādrerbhavatī sutā

4.23

ekaprayatnoccāryāṇāṃ tacchāyāṃ caiva bibhratām
svaritādiguṇairbhinnaiḥ bandhaḥ śliṣṭamihocyate

4.24

alaṃkārāntaragatāṃ pratibhāṃ janayatpadaiḥ
dvividhairarthaśabdoktiviśiṣṭaṃ tatpratīyatām

4.25

svayaṃ ca pallavātāmrabhāsvatkaravirājinī
prabhātasandhyevāsvāpaphalalubdhe hitapradā

4.26

indukāntamukhī snigdhamahānīlaśiroruhā
muktāśrīstrijagadratnaṃ padmarāgāṅghripallavā

4.27

apārijātavārtāpi nandanaśrīrbhuvi sthitā
abindusundarī nityaṃ galallāvaṇyabindukā

4.27.p1

te gacchanti mahāpadaṃ bhuvi parābhūtiḥ samutpadyate
teṣāṃ taiḥ samalaṃkṛtaṃ nijakulaṃ taireva labdhā kṣitiḥ
teṣāṃ dvāri nadanti vājinivahāste bhūṣitā nityaśo
ye dṛṣṭāḥ parameśvareṇa bhavatā ruṣṭena tuṣṭena vā

atha pañcamo vargaḥ

5.1

apahnutiṃ viśeṣoktiṃ virodhaṃ tulyayogitām
aprastutapraśaṃsāṃ ca vyājastutinidarśane

5.2

upameyopamāṃ caiva sahoktiṃ saṃkaraṃ tathā
parivṛttiṃ ca jagaduralaṃkārān pare girām

5.3

apahnutirabhīṣṭā ca kiṃcidantargatopamā
bhūtārthāpahnavenāsyā nibandhaḥ kriyate budhaiḥ

5.4

udāharaṇametaddhi na tapaḥ satyamidaṃ hālāhalaṃ viṣam
viśeṣataḥ śaśikalākomalānāṃ bhavādṛśām

5.5

yatsāmagrye'pi śaktīnāṃ phalānutpattibandhanam
viśeṣasyābhidhitsātastadviśeṣoktiriṣyate

5.6

darśitena nimittena nimittādarśanena ca
tasyā bandho dvidhā lakṣye dṛśyate lalitātmakaḥ

5.9

guṇasya vā kriyāyā vā viruddhānyakriyāvacaḥ
yadviśeṣābhidhānāya virodhaṃ taṃ pracakṣate

5.11

upamānopameyoktiśūnyairaprastutairvacaḥ
sāmyābhidhāyi prastāvabhāgbhirvā tulyayogitā

5.12

tvadaṅgamārdavaṃ dṛṣṭvā kasya citte na bhāsate
mālatī śaśabhṛllekhākadalīnāṃ kaṭhoratā

5.13

yogapaṭṭo jaṭājālaṃ tāravī tvaṅmṛgājinam
ucitāni tavāṅgasya yadyamūni taducyatām

5.14

adhikārādapetasya vastuno'nyasya yā stutiḥ
aprastutapraśaṃsaiyaṃ prastutārthanibandhinī

5.15

yānti svadeheṣu jarāmasaṃprāptopabhoktṛkāḥ
phalapuṣparddhibhājo'pi durgadeśavanaśriyaḥ

5.16

śabdaśaktisvabhāvena yatra nindaiva gamyate
vastutastu stutiḥśreṣṭhā vyājastutiraso matā

5.17

dhigananyopamāmetāṃ tāvakīṃ rūpasaṃpadam
trailokye'pyanurūpo yaddharastava na labhyate

5.18

abhavanvastusaṃbandho bhavanvā yatra kalpayet
upamānopameyatvaṃ kathyate sā nidarśanā

5.19

vinocitena patyā ca rūpavatyapi kāminī
vidhuvandhyavibhāvaryāḥ prabibharti viśobhatām

5.20

anekālaṃkriyollekhe samaṃ tadvṛttyasaṃbhave
ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāve ca saṃkaraḥ

5.21

yadyapyatyantamucito varenduste na labhyate
tathāpi vacmi kutrāpi kriyatāmādaro'pare

5.22

śabdārthavartyalaṃkārā vākya ekatra bhāsinaḥ
saṃkaro vaikavākyāṃśapraveśādvā 'bhidhīyate

5.23

itthaṃ sthitivarārthā cet mā kṛthā vyarthamarthitām
rūpeṇa te yuvā sarvaḥ pādabaddho hi kiṃkaraḥ

5.24

maivamevāsva saccchāyavarṇikā cārukarṇikā
ambhojinīva citrasthā dṛṣṭimātrasukhapradā

5.25

parasparopakāreṇa yatrālaṃkṛtayaḥ sthitāḥ
svātanryeṇātmalābhaṃ no labhante so'pi saṃkaraḥ

5.26

hareṇeva smaravyādhastvayā'naṅgīkṛto'pi san
tvadvapuḥ kṣaṇamapyeṣa dhāṣṭryadivi na muñcati

5.27

anyonyameva yatra syādupamānopameyatā
upameyopamāmāhustāṃ pakṣāntarahānigām

5.28

śirāṃsi paṅkajānīva vegātpātayato dviṣām
ājau karopamaṃ cakraṃ yasya cakropamaḥ karaḥ

5.29

tulyakāle kriye yatra vastudvayasamāśrite
padenaikena kathyete sā sahoktirmatā satām

5.30

dyujano mṛtyunā sārdhaṃ yasyājau tārakāmaye
cakre cakrābhidhānena preṣyeṇāptamanorathaḥ

5.31

samanyūnaviśiṣṭaistu kasyacit parivartanam
arthānarthasvabhāvaṃ yat parivṛttirabhāṇi sā

5.32

uro dattvā'śarārīṇāṃ yena yuddheṣvagṛhyata
hiraṇyākṣavadhādyeṣu yaśaḥ sākaṃ jayaśriyā

5.33

netroragabalabhrāmyanmandarādriśiraścyutaiḥ
ratnairāpūrya dugdhābdhi yaḥ samādatta kaustubham

5.34

yo balau vyāptabhūsīmni makhena dyāṃ jigīṣati
abhayaṃ svargasadmabhyo datvā jagrāha kharvatām

atha ṣaṣṭho vargaḥ

6.1

ananvayaṃ sasaṃdehaṃ saṃsṛṣṭiṃ bhāvikaṃ tathā
kāvyadṛṣṭāntahetū cetyalaṃkārān pare viduḥ

6.2

upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ
sasaṃdehaṃ vacaḥ stutyai sasaṃdehaṃ vidurbudhāḥ

6.3

haste kimasya niḥśeṣadaityahṛddalanodbhavaḥ
yaśaḥsaṃcaya eṣa syāt piṇḍībhāvo'sya kiṃṅkṛtaḥ

6.4

nābhipadmaspṛhāyātaḥ kiṃ haṃso naiṣa cañcalaḥ
iti yasyābhitaḥ śaṅkhamaśāṅkiṣṭārjavo janaḥ

6.5

alaṃkārāntaracchāyāṃ yatkṛtvā dhīṣu bandhanam
asaṃdehe'pi saṃdeharūpaṃ saṃdehanāma tat

6.7

yatra tenaiva tasya syādupamānopameyatā
asādṛśyavivakṣāstastamityāhurananvayam

6.9

alaṃkṛtīnāṃ bahvīnāṃ dvayorvāpi samāśrayaḥ
ekatra nirapekṣāṇāṃ mithaḥ saṃsṛṣṭirucyate

6.12

pratyakṣā iva yatrārthā dṛśyante bhūtabhāvinaḥ
atyadbhutāḥ syāttadvācāmanākulyena bhāvikam

6.13

karoṣi pīḍāṃ prītiṃ ca nirañjanavilocanā
mūrtyā'nayā samudvīkṣya nānābharaṇaśobhayā

6.14

śrutamekaṃ yadanyatra smṛteranubhavasya vā
hetutāṃ pratipadyeta kāvyaliṅgaṃ taducyate

6.15

chāyeyaṃ tava śeṣāṅgakānteḥ kiṃcidanujjvalā
vibhūṣāghaṭanoddeśāndarśayantī dunoti mām

6.16

dṛṣṭasyārthasya vispaṣṭapratibimbanidarśanam
yathevādipadaiḥ śūnyaṃ budhairdṛṣṭānta ucyate

6.17

kiṃ vātra bahunoktena vraja bhartāramāpnuhi
udanvantamanāsādya mahānadyaḥ kimāsate

6.17.p1

vivṛtikārodāhṛtapadyabhāgānāṃ saṃpūrṇaḥ pāṭhaḥ
pṛṭam 1. punaruktavadābhāsaḥ
2. cakāsatyaṅganārāmāḥ kautukānandahetavaḥ
tasya rājñaḥ sumanaso vibudhāḥ pārśvavartinaḥ
3. arivadhadehaśarīraḥ sahasā rathisūtaturagapādātaḥ
bhāti sadānatyāgaḥ sthiratāyāmavanitalatilakaḥ
14. atiśayoktiḥ
29. dāho'mbhaḥprasṛtiṃpacaḥ pracayavān bāṣpaḥ praṇālocitaḥ
śvāsāḥ preṅkhitadīpadīprakalikāḥ pāṇḍimni magnaṃ vapuḥ
kiṃcānyatkathayāmi rātrimakhilāṃ tvanmārgavātāyane
hastacchatraniruddhacandramahasastasyāḥ sthitirvartate
16. utprekṣā
31. bālenduvakrāṇyavikāsabhāvādvabhuḥ palāśānyatilohitāni
sadyo vasantena samāgatānāṃ nakhakṣatānīva vanasthalīnām
,, sa vaḥ pāyādinduḥ navabisalatākoṭikuṭilaḥ
smarāreryo mūrdhni jvalanakapiśe bhāti nihitaḥ
sravanmandākinyāḥ pratidinavasiktena payasā
kapālenonmuktaḥ sphaṭikadhavalenāṅkura iva
,, candanāsaktabhujaganiśvāsānilamūrcchitaḥ
mūrcchayatyeṣa pathikān madhau malayamārutaḥ
28. preyasvat
33. evaṃvādini devarṣau pārśve pituradhomukhī
līlākamalapatrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī
29. aprastutapraśaṃsā
44. yātāḥ kiṃ na milanti sundari punaścintā tvayā matkṛte
no kāryā nitarāṃ kṛśā'si kathayatyevaṃ sabāṣpe mayi
lajjāmantharatārakeṇa nipatatpītāśruṇā cakṣuṣā
dṛṣṭvā māṃ hasitena bhāvimaraṇotsāhastayā sūcitaḥ
,, rājan rājasutā na pāṭhayati māṃ devyo'pi tūṣṇīṃ sthitāḥ
kubje bhojaya māṃ kumārasacivairnādyāpi kiṃ bhujyate
itthaṃ nātha śukastavāribhavane mukto'dhvagaiḥ pañjarāt
citrasthānavalokya śūnyavalabhāvekaikamābhāṣate
31. nidarśanā
49. snigdhaśyāmalakāntiliptaviyato velladbalākā ghanāḥ
vātāḥ śīkariṇaḥ payodasuhṛdāmānandakekāḥ kalāḥ
kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayo rāmo'smi sarvaṃ sahe
vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava
32. saṃkaraḥ
46. nayanānandadāyīndorbimbametatprasīdati
adhunā'pi niruddhāśamaviśīrṇamidaṃ tamaḥ
47. yena dhvastamanobhavena balijitkāyaḥ purāstrīkṛtaḥ
yaścodvṛttabhujaṅgahāravalayo gaṅgāṃ ca yo'dhārayat
yasyāhuḥ śaśimacchiro hara iti stutyaṃ ca nāmāmarāḥ
pāyātsa svayamandhakakṣayakarastvāṃ sarvado mādhavaḥ
44. Two Vajrayāna Works: comprising Prajñopāyaviniś45. Bhāvaprakāśana: of Sāradātanaya, a comprehensive

Commentaries (1)

Part of