Bhojanakutuhala 1
Bhojanakutūhala 1
- Language
- Sanskrit
1.p9
vṛddhāyupajīvana bhogaḥ jīvamādhanaṃ, 'oṣadhībhyo'nnam | annātpuruṣaḥ|' iti śruteḥ | tacca tāvattridhā jñeyaṃ śūkaśimbītṛṇāhvayam |' vrīhyādikaṃ yadiha śūkasamanvitaṃ syāt tacchūkadhānyamatha mudgamakuṣṭhakādi | śimbīnigūḍhamiti tat pravadanti śimbī dhānyaṃ tṛṇodbhavamatho tṛṇadhānyamāhuḥ || iti | tatra— śūkodbhavaṃ laghu balātiśayapradāyi medhyaṃ tridoṣaśamanaṃ rucivairyakāri | śimbhībhavaṃ guru himaṃ ca vibandhakāri tadvātalaṃ tu śiśiraṃ tṛṇadhānyamāhuḥ || gurū durjaram | uktaṃ ca bhāvaprakāśe— mandānalo naro dravyaṃ mātrāguru vivarjayet | svabhāvataśca guru yat tathā saṃskārato guru || mātrāguru tu mudgādi māṣādiḥ prakṛterguruḥ | saṃskāraguru piṣṭānnaṃ proktamityupalakṣaṇam || iti | atha śālisāmānyaguṇā. — śālayo madhurā snigdhā balyā baddhālyavarcasaḥ | kaṣāyā laghavò rucyāḥ svaryā vṛṣyāśca bṛṃhaṇāḥ || alpānilakaphāśśītāḥ pittaghnā mūtralāstathā | śālayo dagdhamṛjjātāḥ kaṣāyā laghupākinaḥ || sṛṣṭamūtrapurīṣāśca rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣakāḥ | kaidārā vātapittaghnā guravaḥ kaphaśukralāḥ
1.p10
kaṣāyā alpavarcaskā madhurāśca balāvahāḥ
1.p11
sthalajāstvādavaḥ pittakaphaghnā vātavṛddhidāḥ | kiñcittiktāḥ kaṣāyāśca vipāke kaṭukā api
1.p12
vāpitā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittapraṇāśanāḥ | śleṣmalāścālpavarcaskāḥ kaṣāyā guravo himāḥ
1.p13
ropitāstu navā vṛṣyāḥ purāṇā laghavassmṛtāḥ | ropitāropitā bhūyaśśīghrapākā guṇādhikāḥ || chinnarūḍhāḥ himā rūkṣā balyāḥ pittakaphāpahāḥ | baddhaviṭkāḥ kaṣāyāśca laghavaścālpatiktakāḥ
1.p14
rājānnaṃ tu tridoṣaghnaṃ susnigdhaṃ madhuraṃ laghu | dīpanaṃ balakṛtpathyaṃ kāntidaṃ vīryavardhanam
1.p15
kṛṣṇaśālistridoṣaghno madhuraḥ puṣṭivardhanaḥ | varṇakāntikaro balyo dāhajidvīryavardhanaḥ
1.p16
raktaśālistu madhuro laghuḥ snigdho balāvahaḥ | rucikṛddīpanaḥ pathyaḥ pittadāhānilāsrajit
1.p17
tathā— raktaśālirvarasteṣu balyo varṇyastridoṣajit | cakṣuṣyo mūtralaḥ svaryaḥ śukralastṛḍjvarāpahaḥ || rājanighaṇṭau— viṣavraṇaśvāsakāsadāhanudvahnipuṣṭidaḥ | muṇḍaśālistridoṣaghno madhurāmlo balapradaḥ || rucikṛddīpanaḥ pathyo mukhajāḍyarujāpahaḥ | niḥśūko muṇḍaśāliḥ | rājanighaṇṭau— mahāśāliḥ svādurmadhuraśiśiraḥ pittaśamano jvaraṃ jīrṇaṃ dāhaṃ jaṭhararujamahnāya śamayet | śiśūnāṃ yūnāṃ vā yadatijarasāṃ vā hitakaraḥ sadā sevyassarvairanalabalavīryāṇi kurute || sthūlaśāliḥ | rājanighaṇṭau— sūkṣmaśālistu madhuro laghuḥ pittāsradāhanut | dīpanaḥ pācanaścaiva kiñcidvātavikārajit || sūkṣmaśāliḥ | rājanighaṇṭau— sugandhaśālirmadhuro'tivṛṣyaḥ pittaśramāsrārucidāhaśāntidaḥ | stanyaśca garbhasthiratālpavātadaḥ puṣṭipradaścālyakaphaśca valyaḥ || gandhaśāliḥ
1.p18
rājanighaṇṭau— tiriyo madhuraḥ snigdhaḥ śītalo dāhapittajit | tridoṣaśamano rucyaḥ pathyaḥ sarvāmayāpahaḥ || "māsairjanyastribhissyāt sa bhavati tiriyaḥ" iti tallakṣaṇam | tiriyaśāliḥ
1.p19
rājanighaṇṭau— ṣaṣṭivāsarajasso'yaṃ jñeyo māsadvayodbhavaḥ | gauro nīlaṣṣāṣṭikoḍayaṃ dvidhā syādādyo rucyaḥ śītalo doṣahārī| balyaḥ pathyo dīpano vīryavṛddhiṃ datte cāsmāt kiñcidūno dvitīyaḥ || ṣāṣṭikā, mālave prasiddhāḥ
1.p20
rājanighaṇṭau— vrīhirgauro madhurarasakaḥ pittahārī kaṣāyaḥ snigdho vṛṣyaḥ kṛmikaphaharastāpuraktāpahaśca | puṣṭiṃ datte śramaśamanakṛd vīryavṛddhiṃ vidhatte rucyo'tyantaṃ janayati ca mudaṃ vātakṛnmecako'nyaḥ || gauraśāliḥ, hariśra iti prasiddhaḥ
1.p21
vāgbhaṭastu— rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ | sārāmukho dīrghaśūko roddhaśūkaḥ sugandhakaḥ || pauṇḍrakaḥ puṇḍarīkaśca pramodo gauraśālikaḥ | lāṅgalo lohavālākhyaḥ karddamaśśītabhīrukaḥ
1.p22
pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaśśubhāḥ | svādupākarasāssnigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ || kaṣāyānurasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ | śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā || mahāṃstasyānukalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare | yavakā hāyanāḥ pāṃśubāṣpanaiṣadhakādayaḥ | svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke'mlāḥ śleṣmapittalāḥ || sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ || snigdho grāhī laghuḥ svādustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ | ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ || tataḥ kramānmahāvrīhi kṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ | kukkuṭāṇḍakalāvākhyapārāvatakasūkarāḥ || varakodālakauddālacīnaśāradadurdarāḥ | gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāssmṛtāḥ || svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ | bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣaścaiva pāṭalaḥ || iti
1.p23
paitaṅgaḥ uṣṇaniṣpannaḥ | tapanīyo'lpaśītajanyaḥ | tridoṣaheti raktaviśeṣaṇam | tadīṣadviguṇo mahān | tadanu kalamaḥ | naiṣadhakādaya iti bhādiśabdena campakapatrikā saṅgrahaḥ | 'yavakā' ityārabhya 'ninditā' ityanta eko granthaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam | suṣeṇaḥ—
1.p24
nīvārāṇāṃ vrīhivarge pāṭhamāha prayogapārijātaḥ | vāgbhaṭastu tṛṇadhānyavarge | tatra pūrvasyāvayavasāmyamuttarasya guṇasāmyaṃ pāṭhahetuḥ | guṇāśca—
1.p25
devaśāstrī
1.p26
vāgbhaṭaḥ — vṛṣyaśśīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā | sandhānakārī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛtsaraḥ || rājanighaṇṭau — godhūmaḥ snigdhamadhuro vātaghnaḥ pittadāhahṛt | guruḥ śleṣmaprado balyo ruciro vīryavardhanaḥ || iti | alpo'nyo naptagobhūmo gururhṛdyaḥ kaphāpahaḥ | śrāmadoṣakaro mando madhuro vīryapuṣṭidaḥ || vāgbhaṭaḥ - pathyā nāndīmukhī śītā kaṣāyā madhurā laghuḥ | dīrghasūkṣmo godhūmo nāndīmukhī | kāṭegahū | bhāvaprakāśe - godhūmassumano'pi syāt trividhassa ca kīrtitaḥ | mahāgodhūma ityākhyaḥ paścāddeśātsamāgataḥ || madhūlī tu tataḥ kiñcidalpā sā madhyadeśajā | niḥśūko dīrghagodhūmaḥ kvacinnāndīmukhobhidhaḥ || yattu 'kaphaśukraprado balyaḥ' iti granthāntare kaphakāritvamuktaṃ tannavīnaviṣayaṃ jñeyam | atha yavāḥ | rūkṣaśśīto guruḥ svādussaro viḍvātakṛdyavaḥ | vṛṣyassthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet || pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān || nighaṇṭau - yavaḥ kaṣāyo madhurassuśītalaḥ pramehajit pittakaphāpahārakaḥ | aśūkamuṇḍastu yavo balaprado vṛṣyaśca nṛṇāṃ bahuvīryapuṣṭidaḥ || 'nyūne yavādaṇuyavaḥ' iti vāgbhaṭaḥ | yava | nighaṇṭau - śītaḥ kaṣāyo madhuraśca rūkṣo mehaḥ kṛmiśleṣmapipāpahaśca | puṣṭiṃ ca vīryaṃ ca balaṃ ca datte pittāpaho veṇuyavaḥ praśastaḥ || vaśabījaḥ
1.p27
atha yāvanāḷaguṇāḥ | nighaṇṭau - dhavaḷo yāvanāḷastu gauḷyo balyastridoṣajit | vṛṣyo ruciprado'śarśoghnaḥ pathyo gulmavraṇāpahaḥ || śvetasya | tuvaro yāvanāḷastu kaṣāyoṣṇo viśoṣakṛt | saṅgrāhī vātaśamano vidāhī śòkakārakaḥ || raktasya | śārado yāvanāḷastu śleṣmalaḥ picchalo guruḥ | śiśiro madhuro vṛṣyo doṣaghno balapuṣṭidaḥ || śaila. | yāvanāḷo mahān balyo durjaro vātapittakṛt | rucyasmantarpaṇo bālapriyo makkāsamudbhavaḥ || makkā | vāgbhaṭastu - nissāro vātalo rūkṣo jūrṇastvādhmānakṛtsaraḥ | iti sādhāraṇyenāha
1.p28
dudghālā madhurā vṛṣyā vājināṃ puṣṭikārakāḥ | vātaprakopanāvalyāḥ pittaghnā nāgnidīpanāḥ || sajagure
1.p29
iti śūkadhānyaprakaraṇam
Linked texts (6)
- Bhāvaprakāśanighaṇṭu — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit