Lingadisangraha / Trikanda 6.4
Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa 6.4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.4.p1 — 4 parts
6.4
1 Charming. 53 tadāsecanakaṃ tṛpter nāstyanto yasya darśanāt
6 Beloved, desired. abhīṣṭe 'bhīpsitaṃ hṛdyaṃ dayitaṃ vallabhaṃ priyam
13 Inferior ; low. 54 nikṛṣṭa-pratikṛṣṭā'rva-repha-yāpyā'vamā'dhamāḥ
kutsya-kutsitā'vadya-kheṭa-garhyā'ṇakāḥ samāḥ
4 Foul, dirty. 55 malīmasaṃ tu malinaṃ kaccaraṃ maladūṣitam
2 Clean. pūtaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca, vīdhraṃ tu vimalā'rthakam
5 Cleansed. 56 nirṇīktaṃ śodhitaṃ mṛṣṭaṃ niḥśodhyamanavaskaram
4 Void, empty. asāraṃ phalgu, śūnyaṃ tu vaśiraṃ tuccha-riktake
cipal. 57 klībe pradhānaṃ pramukha-pravekā'nuttamottamāḥ
mukhya-varyya-vareṇyāś ca prabarho 'navarādhyardha-vat
58 parārdhyā'gra-prāgrahara-prāgryā'gryā'grīyamagriyam
5 Excellent. śreyān śreṣṭhaḥ puṣkalaḥ syāt sattamaś cā'tiśobhane
7 Pre-eminent 59 syuruttara-pade vyāghra-puṅgava-rṣabha-kuñjarāḥ
siṃha-śārdūla-nāgā''dyāḥ puṃsi śreṣṭhā' rtha-gocarāḥ
3 Secondary, sub- 60 aprāgrayaṃ dvaya-hīne dve apradhānopasarjane
9 Great. viśaṃkaṭaṃ pṛthu bṛhad viśālaṃ pṛthulaṃ mahat
61 baṅgoru-vipulaṃ, pīna-pīnī tu sthūla-pīvare
6.4.p1.1
Fat;
11 Little, small. stokā'lpa-kṣullakāḥ, sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ dabhraṃ kṛśaṃ tanu
62 striyāṃ mātrā truṭiḥ puṃsi lava-leśa-kaṇā'ṇavaḥ
5 Very small. atyalpe 'lpiṣṭhamalpīyaḥ kanīyo'ṇīya ityapi
12 Much, many. 63 prabhūtaṃ pracuraṃ prājyamadabhraṃ bahulaṃ bahu
puruhūḥ puru bhūyiṣṭhaṃ sphāraṃ bhūyaśa ca bhūri ca
1 Countless. 64 paraḥśatā''dyās te yeṣāṃ parā saṃkhyā śatā''dikāt
65 gaṇanīye tu gaṇeyaṃ, saṃkhyāte gaṇitamatha samaṃ sarvam
viśvamaśeṣaṃ kṛtsnaṃ samasta-nikhilā'khilāni niḥśeṣam
66 samagraṃ sakalaṃ pūrṇamakhaṇḍaṃ syādanūnake
ghanaṃ nirantaraṃ sāndraṃ, pelavaṃ viralaṃ tanu
67 samīpe nikaṭā''sanna-saṃnikṛṣṭa-sanīḍa-vat
sadeśā'bhyāśa-savidha-samaryāda-saveśa-vat
68 upakaṇṭhā'ntikā'bhyarṇā'bhyagrā apyamito'vyayam
saṃsakte tvavyavahitamapadāntaramityapi
69 nediṣṭhamantikatamaṃ, syād dūraṃ viprakṛṣṭakam
davīyaśca ca daviṣṭhaṃ ca sudūraṃ, dīrghamāyatam
70 varttulaṃ nistalaṃ vṛttaṃ, vandhuraṃ tūrnatānatam
ucca-prāṃśūnnatodagrocchritās tuṅge, 'tha vāmane
71 nyaṅ-nīca-kharva-hrasvāḥ syuravāgne'vanatā''natam
arālaṃ vṛjinaṃ jihmamūrnimat kuñcitaṃ natam
72 āviddhaṃ kuṭilaṃ bhugnaṃ vellitaṃ vakramityapi
ṛjāvajihma-praguṇau, vyaste tvapraguṇā''kulau
73 śāśvatas tu dhruvo nitya-sadātana-sanātanāḥ
sthāsnuḥ sthirataraḥ stheyāneka-rūpa-tayā tu yaḥ
74 kāla-vyāpī sa kūṭasthaḥ,
sthāvaro jaṅgametaraḥ
cariṣṇu jaṅgama-caraṃ trasamiṅgaṃ carācaram
75 calanaṃ kampanaṃ kampaṃ, calaṃ lolaṃ calācalam
cañcalaṃ taralaṃ caiva pāriplava-pariplave
76 atiriktaḥ samādhiko, dṛḍhasaṃdhis tu saṃhataḥ
6.4.p1.2
khakkhaṭaṃ kaṭhinaṃ krūraṃ kaṭhoraṃ niṣṭhuraṃ dṛḍham
77 jaraṭhaṃ mūrtiman mūrtaṃ, pravṛddhaṃ prauḍhamedhitam
purāṇe pratana-pratna-purātana-cirantanāḥ
78 pratyagro 'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ
nūtnaś ca, sukumāraṃ tu komalaṃ mṛdulaṃ mṛdu
79 anvaganvakṣamascreennuge 'nupadaṃ klīvamavyayam
pratyakṣaṃ syādaindriyakamapratyakṣamatīndriyam
80 ekatāno 'nanyavṛttiraikāgryaikāyanāvapi
apyekasarga ekāgryo 'pyekāyanagato'pi saḥ
81 puṃsyādiḥ pūrva-paurastya-prathamā''dyā, athā'striyām
anto jaghanyaṃ caramamantya-pāścātya-paścimāḥ
82 moghaṃ nirarthakaṃ, spaṣṭaṃ sphuṭaṃ pravyaktamulvaṇam
sādhāraṇaṃ tu sāmānyamekākī tveka ekakaḥ
83 bhinnā'rthakā anyatara ekas tvo 'nyetarāvapi
uccāvacaṃ naikabhedamuccaṇḍamavilambitam
84 arantudas tu marmaspṛgavādhaṃ tu nirargalam
prasavyaṃ pratikūlaṃ syādapasavyamapaṣṭhu ca
85 vāmaṃ śarīre savyaṃ syādapasavyaṃ tu dakṣiṇam
saṃkaṭaṃ nā tu saṃbādhaḥ, kalilaṃ gahanaṃ same
86 saṃkīrṇe saṃkulā''kīrṇe, muṇḍitaṃ parivāpitam
granthitaṃ saṃditaṃ dṛbdhaṃ, visṛtaṃ vistṛtaṃ tatam
87 antargataṃ vismṛtaṃ syāt, prāpta-praṇihite same
vellita-preṅkhitā''dhūta-calitā''kampitā dhute
88 nutta-nunnā'sta-niṣṭhyūtā''viddha-kṣipteritāḥ samāḥ
parikṣiptaṃ tu nivṛttaṃ, mūṣitaṃ muṣitā'rthakam
89 pravṛddha-prasṛte, nyasta-nisṛṣṭe, guṇitā''hate
nidigdhopacite, gūḍha-gupte, guṇṭhita-rūpite
90 drutā'vadīrṇe, udgūrṇodyate, kācita-śikyite
ghrāṇa-ghrāte, diggha-lipte, samuddhaktoddhṛte same
91 veṣṭitaṃ syād valayitaṃ saṃvītaṃ ruddhamāvṛtam
rugṇaṃ bhugne, 'tha niśita-kṣṇuta-śātāni-tejite
6.4.p1.3
92 syād vināśonmukhaṃ pakkaṃ, hrīṇa-hrītau tu lajjite
vṛtte tu vṛta-vyāvṛttau, saṃyojita upāhitaḥ
93 prāpyaṃ gamyaṃ samāsādyaṃ, syannaṃ rīṇaṃ srutaṃ srutam
saṃgūḍhaḥ syāt saṃkalito, 'vagītaḥ khyātagarhaṇaḥ
94 vividhaḥ syād bahuvidho nānārūpaḥ pṛthagvidhaḥ
avarīṇo dhikkṛtaś cāpyavadhvasto 'vacūrṇitaḥ
95 anāyāsa-kṛtaṃ phāṇṭaṃ, svanitaṃ dhvanitaṃ same
baddhe saṃdānitaṃ mūtamuditaṃ saṃditaṃ sitam
96 niṣpakke kathitaṃ, pāke kṣīrā''jya-haviṣāṃ śṛtam
nirvāṇo muni-vahnayā''dau, nirvā̍tat tu gate'nile
97 pakkaṃ pariṇate, gūnaṃ hanne, mīḍhaṃ tu mūtritre
puṣṭe tu puṣitaṃ, soḍhe kṣāntamudvāntamudgate
98 dāntas tu damite, śāntaḥ śamite, prārthite'rditaḥ
jñaptas tu jñapite, channaś chādite, pūjite'ñcitaḥ
99 pūrṇas tu pūrite, kliṣṭaḥ kleśite, 'vasite sitaḥ
mṛṣṭa-pluṣṭoṣitā dagdhe, taṣṭa-tvaṣṭau tanūkṛte
100 vedhitacchidritau viddhe, vinna-vittau vicārite
niṣprabhe vigatā'rokau, vilīne vidruta-drutau
101 siddhe nirvṛtta-niṣpannau, dārite bhinna-bheditau
ūtaṃ syūtamutaṃ ceti tritayaṃ tantu-santate
102 syādarhite namasyita-namasitamapacāyitā'rcitā'pacitam
varivasite varivasyitamupāsitaṃ copacaritaṃ ca
103 saṃtāpita-saṃtaptau dhūpita-dhūpāyitau ca dūnaś ca
hṛṣṭo mattas tṛptaḥ prahṛnnaḥ pramuditaḥ prītaḥ
104 chinnaṃ chātaṃ lūnaṃ kṛttaṃ dātaṃ ditaṃ litaṃ vṛkṇam
srastaṃ dhvastaṃ bhraṣṭaṃ skannaṃ pannaṃ cyutaṃ galitam
105 labdhaṃ prāptaṃ vinnaṃ bhāvitamāsāditaṃ ca bhūtaṃ ca
anveṣitaṃ gaveṣitamanviṣṭaṃ mārgitaṃ mṛgitam
106 ārdraṃ sārdraṃ klinnaṃ timitaṃ stimitaṃ samunnamuttaṃ ca
6.4.p1.4
trātaṃ trāṇaṃ rakṣitamavitaṃ gopāyitaṃ ca guptaṃ ca
107 avagaṇitamavamatā'vajñāte avamānitaṃ ca paribhūte
tyaktaṃ hīnaṃ vidhutaṃ samujjhitaṃ dhūtamatsṛṣṭe
108 uktaṃ bhāṣitamuditaṃ jalpitamākhyātamabhihitaṃ lapitam
buddhaṃ budhitaṃ manitaṃ viditaṃ pratipannamavasitā'vagate
109 ūrīkṛtamurarīkṛtamaṅgīkṛtamāśrutaṃ pratijñātam
saṃgīrṇa-vidita-saṃśruta-samāhitopaśrutopagatam
110 īlita-śasta-paṇāyita-panāyita-praṇuta-paṇita-panitāni
api gīrṇa-varṇitā'bhiṣṭuteḍitāni stutā'rthāni
111 bhakṣita-carvita-lipta-pratyavasita-gilita-khāditapsātam
abhyavahṛtā'nna-jagdha-grasta-glastā'śitaṃ bhukte
112 kṣepiṣṭha-kṣodiṣṭha-preṣṭha-variṣṭha-sthaviṣṭha-baṃhiṣṭhāḥ
kṣipra-kṣudrā'bhīpsita-pṛthu-pīvara-bahula-prakarṣā'rthāḥ
113 sādhiṣṭha-drāghiṣṭha-spheṣṭha-gariṣṭha-hrasiṣṭha-vṛndiṣṭhāḥ
bāḍha-vyāyata-bahu-guru-vāmana-vṛndārakā'tiśaye
6.4.p2
iti viśeṣyanighna-vargaḥ 1, atra mūlaślokāḥ 112||, kṣe0 ślo0 || atha saṃkīrṇa-vargaḥ 2
Linked texts (9)
- Nāmaliṅgānuśāsana (Amarakośa) — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośasaṃgraha — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kalpadru Nāmamālā — Keśavabhaṭṭa, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Keśavabhaṭṭa, Sanskrit
- Kalpadrukośa — Keśavabhaṭṭa 1635, Sanskrit
- Kalpatarukośa — Keśava, Sanskrit
- Amarasāra — Mahādeva Śivarāmagole, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit