Lingadisangraha / Trikanda (Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa)
लिङ्गादिसङ्ग्रह / त्रिकण्ड
- Language
- Sanskrit
- Extent
- 136 passages, 15,503 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Nam Linganushasan Amarkosh Of Amar Singh By N. G. Sardesai And D. G. Padhya 1940 Series No. 69 Oriental Book… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 atha svargavargaḥ — 8 parts
- 2 atha dvitīyaṃ bhūmyādi kāṇḍam — 2 parts
- 3 — 1 part
- 4 — 6 parts
- 5 — 1 part
- 6 — 7 parts
- 7 — 37 parts
- 8 — 1 part
Text
atha svargavargaḥ
1.p1
atha
śrīmadamarasiṃhaviracitaṃ
nāmaliṅgānuśāsanam
prathamaṃ-svarādi-kāṇḍam
maṅgalācaraṇam
1 yasya jñāna-dayā-sindhora-gādhasyā'naghā guṇāḥ,
sevyatāma-kṣayo dhīrāḥ ! sa śriye cā'mṛtāya ca
cikīrṣita-pratijñā
2 samāhṛtyā'nya-tantrāṇi saṃkṣiptaiḥ pratisaṃskṛtaiḥ
saṃpūrṇamucyate vargai ‘rnāma-liṅgā'nuśāsanam’.
grantha-paribhāṣā
3 prāyaśo rūpa-bhedena, sāhacaryācca kutracit
strī-punnapuṃsakaṃ jñeyaṃ, tadviśeṣa-vidheḥ kvacit.
4 bhedā''khyānāya na dvandvo, naika-śeṣo, na saṃkaraḥ
kṛto'tra bhinna-liṅgānāmanuktānāṃ kramādṛte.
5 tri-liṅgayāṃ triṣviti padaṃ, mithune tu dvayoriti,
niṣiddha-liṅgaṃ śeṣā'rthaṃ, tvantā'thā''di na pūrva-bhāk.
1.2.1
6 svaravyayaṃ svarga-nāka-tridiva-tridaśālayāḥ
suraloko dyo-divau dve striyāṃ klīve triviṣṭapam
7 amarā nirjarā devāstridaśā vibudhāḥ surāḥ
suparvāṇaḥ sumanasastridiveśā divaukasaḥ
8 āditeyā diviṣado lekhā aditinandanāḥ
ādityā ṛbhavo'svapnā amartyā amṛtāndhasaḥ
9 barhirmukhāḥ kratubhujo gīrvāṇā dānavārayaḥ
vṛndārakā daivatāni puṃsi vā devatāḥ striyām
10 āditya-viśva-vasavastuṣitā''bhāsvarā'nilāḥ
mahārājika-sādhyāśca rudrāśca gaṇadevatāḥ
11 vidyādharā'psaro-yakṣa-rakṣo-gandharva-kinnarāḥ
piśāco guhyakaḥ siddho bhūto'mī devayonayaḥ
12 asurā daitya-daiteya-danujendrāri-dānavāḥ
śukraśiṣyā ditisutāḥ pūrvadevāḥ suradviṣaḥ
13 sarvajñaḥ sugato buddho dharmarājastathāgataḥ
samantabhadro bhagavān mārajillokajijjinaḥ
14 ṣaḍabhijño daśabalo'dvayavādī vināyakaḥ
munīndraḥ śrīghanaḥ śāstā muniḥ, śākyamunistu yaḥ
15 sa śākyasiṃhaḥ sarvārthasiddhaḥ śauddhodaniśca saḥ
gautamaścā'rkabandhuśca māyādevīsutaśca saḥ
16 brahmā''tmabhūḥ surajyeṣṭhaḥ parameṣṭhī pitāmahaḥ
hiraṇyagarbho lokeśaḥ svayambhūścaturānanaḥ
17 dhātā'bjayonirduhiṇo viriñciḥ kamalāsanaḥ
sraṣṭā prajāpatirvedhā vidhātā viśvasṛḍ vidhiḥ
1 'nābhijanmā 'ṇḍajaḥ pūrvo nidhanaḥ kamalodbhavaḥ
sadānando rajomūrtiḥ satyako haṃsavāhanaḥ'
18 viṣṇurnārāyaṇaḥ kṛṣṇo vaikuṇṭho viṣṭaraśravāḥ
dāmodaro hṛṣīkeśaḥ keśavo mādhavaḥ svabhūḥ
19 daityāriḥ puṇḍarīkākṣo govindo garuḍadhvajaḥ
pītāmbaro'cyutaḥ śārṅgī viṣvakseno janārdanaḥ
20 upendra indrāvarajaścakrapāṇiścaturbhujaḥ
padmanābho madhuripurvāsudevastrivikramaḥ
1.2.2
21 devakīnandanaḥ śauriḥ śrīpatiḥ puruṣottamaḥ
vanamālī balidhvaṃsī kaṃsārātiradhokṣajaḥ
22 viśvambharaḥ kaiṭabhajid vidhuḥ śrīvatsalāvchanaḥ
2 'purāṇapuruṣo yajñapuruṣo narakāntakaḥ
jalaśāyī viśvarūpo mukundo muramardanaḥ'
vasudevo'sya janakaḥ sa evā''nakadundubhiḥ
23 balabhadraḥ pralambaghno baladevo'cyutāgrajaḥ
revatīramaṇo rāmaḥ kāmapālo halāyudhaḥ
24 nīlāmbaro rauhiṇeyastālāṅko musalī halī
saṃkarṣaṇaḥ sīrapāṇiḥ kālindībhedano balaḥ
25 madano manmatho māraḥ pradyumno mīnaketanaḥ
kandarpo darpako'naṅgaḥ kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ
26 śambarārirmanasijaḥ kusumeṣurananyajaḥ
puṣpadhanvā ratipatirmakaradhvaja ātmabhūḥ
27 brahmasūtkarṣṇyaketuḥ syādaniruddha uṣāpatiḥ
lakṣmīḥ padmālayā padmā kamalā śrīrharipriyā
3 ‘indirā lokamātā mā kṣīrodatanayā ramā
bhārgavī lokajananī kṣīrasāgarakanyakā’
28 śaṅkho lakṣmī-pateḥ pāñcajanyaścakraṃ sudarśanam
kaumodakī gadā, khaḍgo nandakaḥ, kaustubho maṇiḥ
4 ‘cāpaḥ śārṅgaṃ, murārestu śrīvatso lāñchanaṃ smṛtam
aśvāśca śaivya-sugrīva-meghapuṣpa-balāhakāḥ,
5 sārathirdāruko, mantrī tūddhavaścā'nujo gadaḥ ’
29 garutmān garuḍastārkṣyo vainateyaḥ khageśvaraḥ
nāgāntako viṣṇurathaḥ suparṇaḥ pannagāśanaḥ
30 śambhurīśaḥ paśupatiḥ śivaḥ śūlī maheśvaraḥ
īśvaraḥ śarva īśānaḥ śaṅkaraścandraśekharaḥ
31 bhūteśaḥ khaṇḍaparaśurgirīśo giriśo mṛḍaḥ
mṛtyuñjayaḥ kṛttivāsāḥ pinākī pramathādhipaḥ
32 ugraḥ kapardī śrīkaṇṭhaḥ śitikaṇṭhaḥ kapālabhṛt
vāmadevo mahādevo virūpākṣastrilocanaḥ
33 kṛśānuretāḥ sarvajño dhūrjaṭirnīlalohitaḥ
1.2.3
haraḥ smaraharo bhargastryambakastripurāntakaḥ
34 gaṅgādharo'ndhakaripuḥ kratudhvaṃsī vṛṣadhvajaḥ
vyomakeśo bhavo bhīmaḥ sthāṇū rudra umāpatiḥ
‘ ahirbudhnyo'ṣṭamūrtiśca gajāriśca mahānaṭaḥ ’
35 kapardo'sya jaṭājūṭaḥ, pināko'jagavaṃ dhanuḥ
pramathāḥ syuḥ pāriṣadā, brāhmaityādyāstu mātaraḥ
36 vibhūtirbhūtiraiśvaryamaṇimādikamaṣṭadhā
umā kātyāyanī gaurī kālī haimavatī'śvarī
37 śivā bhavānī rudrāṇī śarvāṇī sarvamaṅgalā
aparṇā pārvatī durgā mṛḍānī caṇḍikā'mbikā
38 āryā dākṣāyaṇī caiva girijā menakātmajā
vināyako vighnarāja-dvaimātura-gaṇādhipāḥ
39 apyekadanta-heramba-lambodara-gajānanāḥ
kārtikeyo mahāsenaḥ śarajanmā ṣaḍānanaḥ
40 pārvatīnandanaḥ skandaḥ senānīragnibhūrguhaḥ
bāhuleyastārakajidviśākhaḥ śikhivāhanaḥ
41 ṣāṇmāturaḥ śaktidharaḥ kumāraḥ krauñcadāraṇaḥ
6 ‘śṛṅgī bhṛṅgī riṭistuṇḍī nandiko nandikeśvaraḥ
karmamoṭī tu cāmuṇḍā, carmamuṇḍā tu carcikā’
indro marutvān maghavā viḍaujāḥ pākaśāsanaḥ
42 vṛddhaśravāḥ sunāsīraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ
jiṣṇurlekharṣabhaḥ śakraḥ śatamanyurdivaspatiḥ
43 sutrāmā gotrabhidvajrī vāsavo vṛtrahā vṛṣā
vāstoṣpatiḥ surapatirbalārātiḥ śacīpatiḥ
44 jambhabhedī harihayaḥ svārāṇ namucisūdanaḥ
saṃkrandano duścyavanasturāṣāṇ meghavāhanaḥ
45 ākhaṇḍalaḥ sahasrākṣaḥ, ṛbhukṣāstasya tu priyā
pulomajā śacī'ndrāṇī, nagarī tvamarāvatī
46 haya uccaiḥśravāḥ, sūto mātalirnandanaṃ vanam
syāt prāsādo vaijayanto, jayantaḥ pākaśāsaniḥ
47 airāvato'bhramātaṅgaiṟāvaṇā'bhramuvallabhāḥ
hlādinī vajramastrī syāt kuliśaṃ bhiduraṃ paviḥ
1.2.4
48 śatakoṭiḥ svaruḥ śambo dambholiraśanirdvayoḥ
vyomayānaṃ vimāno'strī nāradādyāḥ surarṣayaḥ
49 syāt sudharmā devasabhā, pīyūṣamamṛtaṃ sudhā
mandākinī viyadgaṅgā svarṇadī suradīrghikā
50 meruḥ sumerurhemādrī ratnasānuḥ surālayaḥ
pañcaite devataravo mandāraḥ pārijātakaḥ
51 saṃtānaḥ kalpavṛkṣaśca puṃsi vā haricandanam
sanatkumāro vaidhātraḥ, svarbeśyāvaśvinīsutau
52 nāsatyāvaśvinau dasrāvāśvineyau ca tāvubhau
striyāṃ bahuṣvapsarasaḥ svarbeśyā urvaśī-mukhāḥ
53 hāhā hūhūścaivamādyā gandharvāstridivaukasām
agnivaiśvānaro vahnirvītihotro dhanañjayaḥ
54 kṛpīṭayonirjvalano jātavedāstanūnapāt
varhiḥ śuṣmā kṛṣṇavartmā śociṣkeśa uparbudhaḥ
55 āśrayāśo bṛhadbhānuḥ kṛśānuḥ pāvako'nalaḥ
rohitāśvo vāyusakhaḥ śikhāvānāśuśukṣaṇiḥ
56 hiraṇyaretā hutabhug dahano havyavāhanaḥ
saptārcirdamūnāḥ śukraścitrabhānurvibhāvasuḥ
57 śucirappitta, maurvvastu vāḍavo vaḍavānalaḥ
vahnerdvayorurvvāla-kīlāvarcirhetiḥ śikhā striyām
58 triṣu sphuliṅgo'gnikaṇaḥ, saṃtāpaḥ saṃjvaraḥ samau
7 ‘ ulkā syān nirgatajvālā, bhūtirbhasita-bhasmanī
kṣāro rakṣā ca, dāvastu davo vanahutāśanaḥ’
59 dharmarājaḥ pitṛpatiḥ samavartī parettarāṭ
kṛtānto yamunābhrātā śamano yamarāḍ yamaḥ
60 kālo daṇḍadharaḥ śrāddhadevo vaivasvato'ntakaḥ |!
rākṣasaḥ koṇapaḥ kravyāt kravyādo'srapa āśaraḥ
61 rātriścaro rātricaraḥ karburo nikaṣātmajaḥ
yātudhānaḥ puṇyajano nairṛto yātu-rakṣasī
62 pracetā varuṇaḥ pāśī yādasāṃpatirappatiḥ
śvasanaḥ sparśano vāyurmātariśvā sadāgatiḥ
63 pṛṣadaśvo gandhavaho gandhavāhā'nilā''śugāḥ
1.2.5
samīra-māruta-marut-jagatprāṇa-samīraṇāḥ
64 nabhasvad-vāta-pavana-pavamāna-prabhañjanāḥ
8 ‘ prakampano mahāvāto, jhañjhāvātaḥ savṛṣṭikaḥ |’
prāṇo'pānaḥ samānaścodāna-vyānau ca vāyavaḥ
65 śarīrasthā ime, raṃhastarasī tu rayaḥ syadaḥ
javo, 'tha śīghraṃ tvaritaṃ laghu kṣipramaraṃ drutam
66 satvaraṃ capalaṃ tūrṇamavilambitamāśu ca
satate'nāratā'śrānta-saṃtatā'viratā'niśam
67 nityā'navaratā'jasramapyathā'tiśayo bharaḥ
ativela-bhṛśā'tyarthā'timātrodgāḍha-nirbharam
68 tīvraikānta-nitāntāni gāḍha-bāḍha-dṛḍhāni ca
klīve śīghrā''dya-sattve syāt, triṣveṣāṃ sattva-gāmi yat
69 kuberastryambakasakho yakṣarāḍ guhyakeśvaraḥ
manuṣyadharmā dhanado rājarājo dhanādhipaḥ
70 kinnareśo vaiśravaṇaḥ paulastyo naravāhanaḥ
yakṣaikapiṅgailavila-śrīda-puṇyajaneśvarāḥ
71 asyodyānaṃ caitrarathaṃ, putrastu nalakūbaraḥ
kailāsaḥ sthānamalakā pūrvimānaṃ tu puṣpakam
72 syāt kinnaraḥ kiṃpuruṣasturaṅgavadano mayuḥ
nidhirnāśevadhirbhedāḥ padma-śaṅkhā''dayo nidheḥ
iti svarga-vargaḥ 1, atra mūlaślokāḥ 72, "kṣepakaślokāḥ 73/2"
1 dyau divau dve striyāmabhraṃ vyoma puṣkaramambaram
nabho 'ntarikṣaṃ gaganamanantaṃ suravartma kham
2 viyad viṣṇupadaṃ vā tu puṃsyākāśa-vihāyasī
vihāyaso 'pi nāko 'pi dyurapi syāt tadavyayam
1 'tārāpatho 'ntarikṣaṃ ca meghādhvā ca mahābilam'
iti vyoma-vargaḥ 2, atra mūlaślokau 2, "kṣepakaślo0 1/3"
3 diśastu kakubhaḥkāṣṭhā āśāśca haritaśca tāḥ
prācyavācī-pratīcyastāḥ pūrva-dakṣiṇa-paścimāḥ
4 uttarā digudīcī syād, diśyaṃ tu triṣu digbhave
'avāgbhavamavācīnamudīcīnamudagbhavam
1.2.6
2 pratyagbhavaṃ pratīcīnaṃ prācīnaṃ prāgbhavaṃ triṣu'
indro vahniḥ pitṛpatirnairṛto varuṇo marut
5 kuvera īśaḥ patayaḥ pūrvā''dīnāṃ diśāṃ kramāt
'raviḥ śuklo mahīsūnuḥ svarbhānurbhānujo vidhuḥ
3 budho bṛhaspatiśceti diśāṃ caiva tathā grahāḥ'
6 airāvataḥ puṇḍarīko vāmanaḥ kumudo 'ñjanaḥ
puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supratīkaśca dig-gajāḥ
4 'kariṇyo 'bhramu-kapilā-piṅgalā'nupamāḥ kramāt
tāmrakarṇī śubhradantī cā'ñjanā cā'ñjanāvatī ||'
7 klīvā'vyayaṃ tvapadiśaṃ diśormadhye vidik striyām
abhyantaraṃ tvantarālaṃ, cakravālaṃ tu maṇḍalam
8 abhraṃ megho vārivāhaḥ stanayitnurvalāhakaḥ
dhārādharo jaladharastaḍitvān vārido'mbubhṛt
9 ghana-jīmūta-mudira-jalamug-dhūmayonayaḥ
kādambinī meghamālā, triṣu megha-bhave 'bhriyam
10 stanitaṃ garjitaṃ meghanirghoṣe rasitā''di ca
śampā śatahradā-hrādinyairāvatyaḥ kṣaṇaprabhā
11 taḍit saudāminī vidyuccañcalā-capalā api
sphūrjathurvajranirghoṣo, meghajyotiridammadaḥ
12 indrāyudhaṃ śakradhanustadeva ṛju rohitam
vṛṣṭirvarṣaṃ, tad-vighāte 'vagrāhā'vagrahau samau
13 dhārāsaṃpāta āsāraḥ, śīkaro 'mbu-kaṇāḥ smṛtāḥ
varṣopalastu karakā, meghacchanne 'hni durdinam
14 antarddhā vyavadhā puṃsi tvantarddhirapavāraṇam
apidhāna-tirodhāna-pidhānā''cchādanāni ca
15 himāṃśuścandramāścandra induḥ kumudabāndhavaḥ
vidhuḥ sudhāṃśuḥ śubhrāṃśuroṣadhīśo niśāpatiḥ
16 abjo jaivātṛkaḥ somo glaurmṛgāṅkaḥ kalānidhiḥ
dvijarājaḥ śaśadharo nakṣatreśaḥ kṣapākaraḥ
17 kalā tu ṣoḍaśo bhāgo, bimbo 'strī maṇḍalaṃ triṣu
bhittaṃ śakala-khaṇḍe vā puṃsyarddho, 'rddhaṃ sameṃ'śake
1.2.7
18 candrikā kaumudī jyotsnā, prasādastu prasannatā
kalaṅko'ṅko lāñchanaṃ ca cihnaṃ lakṣma ca lakṣaṇam
19 suṣamā paramā śobhā, śobhā kāntirdyutiśchaviḥ
20 avaśyyāyastu nīhārastuṣārastuhinaṃ himam
prāleyaṃ mihikā cā, 'tha himānī himaṃsaṃhatiḥ
21 śītaṃ guṇe, tadvantaḥ suṣīmaḥ śiśiro jaḍaḥ
tuṣāraḥ śītalaḥ śīto himaḥ saptā'nya-liṅgakāḥ
22 dhruva auttānapādiḥ syāt, agastyaḥ kumbhasaṃbhavaḥ
maitrāvaruṇi, rasyaiva lopāmudrā sadharmiṇī
23 nakṣatramṛkṣaṃ bhaṃ tārā tārakā'pyuḍu vā striyām
dākṣāyaṇyo 'śvinītyādi-tārā, aśvayugaśvinī
24 rādhā viśākhā, puṣye tu sidhya-tiṣyau, śraviṣṭhayā
samā dhaniṣṭhāḥ syuḥ, proṣṭhapadā bhādrapadāḥ striyaḥ
25 mṛgaśīrṣaṃ mṛgaśirastasminnevā''grahāyaṇī
ilvalāstacchiro-deśe tārakā nivasanti yāḥ
26 bṛhaspatiḥ surācāryo gīṣpatirdhiṣaṇo guruḥ
jīva āṅgiraso vācaspatiścitraśikhaṇḍijaḥ
27 śukno daityaguruḥ kāvya uśanā bhārgavaḥ kaviḥ
aṅgārakaḥ kujo bhaumo lohitāṅgo mahīsutaḥ
28 rauhiṇeyo budhaḥ saumyaḥ, samau sauri-śanaiścarau
tamastu rāhuḥ svarbhānuḥ saiṃhikeyo vidhuntudaḥ
29 sattarṣayo marīcyatri-mukhāścitraśikhaṇḍinaḥ
rāśīnāmudayo lagnaṃ, te tu mepa-vṛṣā ''dayaḥ
30 sūra-sūryā'ryamā''ditya-dvādaśātma-divākarāḥ
bhāskarā 'haskara-bradhna-prabhākara-vibhākarāḥ
31 bhāsvad-vivasvat-saptāśva-haridaśvoṣṇaraśmayaḥ
vikartanā 'rka-mārtaṇḍa-mihirā 'ruṇa-pūṣaṇaḥ
32 dyumaṇistaraṇirmitrāścitrabhānurvirocanaḥ
vibhāvasurgrahapatistviṣāmpatiraharpatiḥ
33 bhānuham̐saḥ sahasrāṃśustapanaḥ savitā raviḥ
‘padmākṣastejasāṃrāśiśchāyānāthastamisrahā
1.2.8
5 karmasākṣī jagaccakṣurlokabandhustrayītanuḥ
pradyotano divamaṇiḥ khadyoto lokavāndhavaḥ
6 ino bhago dhāmanidhiścāṃ'śumālyabjinīpatiḥ'
māṭharaḥ piṅgalo daṇḍaścaṇḍāṃśoḥ pāripārśvakāḥ
34 sūrasūto 'ruṇo 'nūruḥ kāśyapirgaruḍāgrajaḥ
pariveṣastu paridhirupasūryyaka-maṇḍale
35 kiraṇosra-mayūkhāṃ'śu-gabhasti-ghṛṇi-raśmayaḥ
bhānuḥ karo marīciḥ strī-puṃsayordīdhitiḥ striyām
36 syuḥprabhā-ruga-rucistvaṅ-bhā-bhāśchavi-dyuti-dīptayaḥ
rociḥ śocirubhe klīve, prakāśo dyota ātapaḥ
37 koṣṇaṃ kavoṣṇaṃ mandoṣṇaṃ kaduṣṇaṃ triṣu tadvati
tigmaṃ tīkṣṇaṃ kharaṃ tadvana, mṛgatṛṣṇā marīcikā
atha kāla-vargaḥ 3
1 kālo diṣṭo 'pyanehā 'pi samayo 'pyatha pakṣatiḥ
pratipad dve ime strītve, tadā''syāstithayo dvayoḥ
2 ghasro dinā 'hanī vā tu klībe divasa-vāsarau
pratyūṣo 'harmukhaṃ kalyamuṣaḥ-pratyūṣasī api
1 'vyuṣṭaṃ vibhātaṃ dve klīve puṃsi gosarga iṣyate'
3 prabhātaṃ ca, dinānte tu sāyaṃ saṃdhyā pitṛprasūḥ
prāhṇā'parāhna-madhyāhnastrisaṃdhya, matha śarvarī
4 niśā niśīthinī rātristriyāmā kṣaṇadā kṣapā
vibhāvarī-tamasvinyau rajanī yāminī tamī
5 tamisrā tāmasī rātrirjyotsnī candrikayā'nvitā
āgāmi-vartamānāvaryuktāyāṃ niśi pakṣiṇī
6 gaṇarātraṃ niśā bahvayaḥ, pradoṣo rajanīmukham
ardharātra-niśīthau dvau, dvau yāma-praharau samau
7 sa parvasaṃdhiḥ pratipat-pañcadaśyoryadantaram
pakṣāntau pañcadaśyau dve, paurṇamāsī tu pūrṇimā
8 kalā-hīne sā 'numatiḥ, pūrṇe rākā niśākare
amāvāsyā tvamāvasyā darśaḥ sūryendusaṃgamaḥ
9 sā dṛṣṭenduḥ sinīvālī, sā naṣṭendu-kalā kuhūḥ
uparāgo graho, rāhu-graste tvindau ca pūṣṇi ca
1.2.9
10 sopaplavoparaktau dvau, agnyutpāta upāhitaḥ
ekayoktyā puṣpavantau divākara-niśākarau
11 aṣṭādaśa nimeṣāstu kāṣṭhā, triṃśattu tāḥ kalā,
tāstu triṃśat kṣaṇaste, tu muhūrtto dvādaśā'striyām,
12 te tu triṃśadaho-rātraḥ, pakṣas te daśa pañca ca,
pakṣau pūrvā'parau śukla-kṛṣṇau, māsastu tāvubhau,
13 dvau dvau mārgādi- māsau syādṛttustairayanaṃ tribhiḥ,
ayane dve gatirudag dakṣiṇā 'rkasya vatsaraḥ,
14 sama-rātriṃ-dive kāle viṣuvad viṣuvaṃ ca tat
'puṣya-yuktā paurṇamāsī pauṣī, māse tu yatra sā
2 nāmnā sa pauṣo, māghā''dyāś caivamekādaśā'pare,'
mārgaśīrṣe sahā mārga āgrahāyaṇikaśca saḥ
15 pauṣe taiṣa sahasyau dvau, tapā māghe, 'tha phālgune
syāt tapasyaḥ phālgunikaḥ, syāccaitre caitriko madhuḥ
16 vaiśākhe mādhavo rādho, jyeṣṭhe śukraḥ, śucistvayam
āṣāḍhe, śrāvaṇe tu syān nabhāḥ śrāvaṇikaśca saḥ
17 syurnabhasya-prauṣṭhapada-bhādra-bhādrapadāḥ samāḥ
syādāśvina iṣo'pyāśvayujo'pi, syāt tu kārtike
18 bāhulo'rjauṃ kārtikiko, hemantaḥ, śiśiro'striyām
vasante puṣpasamayaḥ surabhir, grīṣma ūṣmakaḥ
19 nidāgha uṣṇopagama uṣṇa ūṣmāgamastapaḥ
striyāṃ prāvṛṭ striyāṃ bhūmni varṣā, atha śarat striyām
20 ṣaḍamī ṛtavaḥ puṃsi mārgā'dīnāṃ yugaiḥ kramāt
saṃvatsaro vatsaro'bdo hāyano'strī śarat samāḥ
21 māsena syādaho-rātraḥ paitro, varṣeṇa daivataḥ,
daive yuga-sahasre dve brāhmaḥ, kalpau tu tau nṛṇām,
22 manvantaraṃ tu divyānāṃ yugānāmeka-saptatiḥ,
saṃvartaḥ pralayaḥ kalpaḥ kṣayaḥ kalpānta ityapi
23 a-strī paṅkaṃ pumān pāpmā pāpaṃ kilbiṣa kalmaṣam
kaluṣaṃ vṛjinaino'ghamaṃho durita-duṣkṛtam
1.2.10
24 syād dharmamastriyāṃ puṇya-śreyasī sukṛtaṃ vṛṣaḥ
mut prītiḥ pramado harṣaḥ pramodā''moda-saṃpadāḥ
25 syādānandathurānandaḥ śarma-śāta-sukhāni ca
śraḥśreyasaṃ śivaṃ bhadraṃ kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śubham
26 bhāvukaṃ bhavikaṃ bhavyaṃ kuśalaṃ kṣemamastriyām
śastaṃ cā'tha triṣu dravye pāpaṃ puṇyaṃ sukhā''di ca
27 matallikā macarcikā prakāṇḍamuddha-tallajau
praśasta-vācakānyamūnyayaḥ śubhā''vaho vidhiḥ
28 daivaṃ diṣṭaṃ bhāgadheyaṃ bhāgyaṃ strī niyatir vidhiḥ
hetur nā kāraṇaṃ bījaṃ nidānaṃ tvā''dikāraṇam
29 kṣetrajña ātmā puruṣaḥ, pradhānaṃ prakṛtiḥ striyām
viśeṣaḥ kāliko 'vasthā, guṇāḥ sattvaṃ rajas tamaḥ
30 jantur-janana-janmāni janirutpattirudbhavaḥ
prāṇī tu cetano janmī jantu-janya-śarīriṇaḥ
31 jātir jātaṃ ca sāmānyaṃ, vyaktis tu pṛthagātmatā
cittaṃ tu ceto hṛdayaṃ svāntaṃ hṛn mānasaṃ manaḥ
1 buddhir manīṣā dhiṣaṇā dhīḥ prajñā śemuṣī matiḥ
prekṣopalabdhiśca cit saṃvit pratipaj-jñapti-cetanāḥ
2 dhīr dhāraṇāvatī medhā, saṃkalpaḥ karma mānasam
1' avadhānaṃ samādhānaṃ praṇidhānaṃ tathaiva ca '
cittābhogo manaskāraś, carcā saṃkhyā vicāraṇā
'vimarśī bhāvanā caiva vāsanā ca nigadyate'
3 adhyāhāras tarka ūho, vicikitsā tu saṃśayaḥ
saṃdeha-dvāparau cā,'tha samau nirṇaya-niścayau
4 mithyādṛṣṭirnāstikatā, vyāpādo drohacintanam
samau siddhānta-rāddhāntau, bhrāntir mithyāmatir bhramaḥ
5 saṃvidā''saṅgaḥ pratijñānaṃ niyamā''śrava-saṃśravāḥ
aṅgīkārā'bhyupagama-pratiśrava-samādhayaḥ
6 mokṣe dhīr jñānamanyatra vijñānaṃ śilpa-śāstrayoḥ
muktiḥ kaivalya-nirvāṇa-śreyo-niḥśreyasā'mṛtam
1.2.11
7 mokṣo'pavargo, 'thā'jñānamavidyā'hammatiḥ striyām
rūpaṃ śabdo gandha-rasa-sparśāś ca viṣayā amī
8 gocarā indriyārthāś ca, hṛṣīkaṃ viṣayī'ndriyam
karmendriyaṃ tu pāytvā''di, mano-netrā''di dhīndriyam
9 tuvaras tu kaṣāyo 'strī, madhuro, lavaṇaḥ, kaṭuḥ,
tikto, 'mlaś ca, rasāḥ puṃsi, tadvatsu ṣaḍamī triṣu
10 vimardotthe parimalo gandhe jana-mano-hare
āmodaḥ so'ti-nirhārī, vācya-liṅgatvamāguṇāt
11 samākarṣī tu nirhārī, surabhir ghrāṇatarpaṇaḥ
iṣṭagandhaḥ sugandhiḥ syādāmodī mukhavāsanaḥ
12 pūtigandhisu tu durgandho, visraṃ syādāsa-gandhi yat
śukla-śubhra-śuci-śveta-viśada-śyeta-pāṇḍarāḥ
13 avadātaḥ sito gauro 'valakṣo dhavalo 'rjunaḥ
hariṇaḥ pāṇḍuraḥ pāṇḍurīṣatpāṇḍustu dhūsaraḥ
14 kṛṣṇe nīlā'sita-śyāma-kāla-śyāmala-mecakāḥ
pīto gauro haridrābhaḥ, palāśo harito harit
15 lohito rohito raktaḥ, śoṇaḥ kokanadacchaviḥ
avyaktarāgastvaruṇaḥ, śvetaraktastu pāṭalaḥ
16 śyāvaḥ syāt kapiśo, dhūmra-dhūmalau kṛṣṇalohite
kaḍāraḥ kapilaḥ piṅga-piśaṅgau kadru-piṅgalau
17 citraṃ kirmīra-kalmāṣa-śabalaitāś ca karbure
guṇe śuklādayaḥ puṃsi, guṇi-liṅgās tu tadvati
1 brāhmī tu bhāratī bhāṣā gīr vāg vāṇī sarasvatī
vyāhāra uktir lapitaṃ bhāṣitaṃ vacanaṃ vacaḥ
2 apabhraṃśo 'paśabdaḥ syācchāstre śabdas tu vācakaḥ
tiṅ-suvanta-cayo vākyaṃ, kriyā vā kārakā'nvitā
3 śrutiḥ strī veda āmnāyas trayī, dharmas tu tad-vidhiḥ
striyāmṛk sāma-yajuṣī, iti vedās trayas trayī
4 śikṣetyādi śruteraṅgo, ṅkāra-praṇavau samau
itihāsaḥ purāvṛttam, dāttādyās trayaḥ svarāḥ
5 ānvīkṣikī, daṇḍanītis, tarkavidyā'rthaśāstrayoḥ
1.2.12
ākhyāyikopalabdhārthā, purāṇaṃ pañca-lakṣaṇam
6 prabandhakalpanā kathā, pravahlikā prahelikā
smṛtis tu dharmasaṃhitā, samāhṛtis tu saṃgrahaḥ
7 samasyā tu samāsavārthā, kiṃvadantī janaśrutiḥ
vārtā pravṛttir vṛttānta udantaḥ syādathā'hvayaḥ
8 ākhyā'hve abhidhānaṃ ca nāmadheyaṃ ca nāma ca
hūtirākāraṇā ''hvānaṃ, saṃhūtir bahubhiḥ kṛtā
9 vivādo vyavahāraḥ syādupanyāsas tu vāṅmukham
upodghāta udāhāraḥ, śapanaṃ śapathaḥ pumān
10 praśno 'nuyogaḥ pṛcchā ca, prativākyottare same
mithyābhiyogo'bhyākhyānamatha mithyābhiśaṃsanam
11 abhiśāpaḥ, praṇādas tu śabdaḥ syādanurāga-jaḥ
yaśaḥ kīrtiḥ samajñā ca, stavaḥ stotraṃ stutir nutiḥ
12 āmreḍitaṃ dvis triruktamuccairghṛṣṭaṃ tu ghoṣaṇā
kākuḥ striyāṃ vikāro yaḥ śoka-bhītyādibhir dhvaneḥ
13 avarṇā'kṣepa-nirvāda-parīvādā'pavāda-vat
upakrośo jugupsā ca kutsā nindā ca garhaṇe
14 pāruṣyamativādaḥ syād, bhartsanaṃ tvapakāragīḥ
yaḥ sa-ninda upālambhas tatra syāt paribhāṣaṇam
15 tatra tvākṣāraṇā yaḥ syādākrośo maithunaṃ prati
syādābhāṣaṇamālāpaḥ, pralāpo 'narthakaṃ vacaḥ
16 anulāpo muhurbhāṣā, vilāpaḥ paridevanam
vipralāpo virodhoktiḥ, saṃlāpo bhāṣaṇaṃ mithaḥ
17 supralāpaḥ suvacanamapalāpas tu nihnavaḥ
cāṃcamākṣepā'bhiyogau, śāpā'krośau durepaṇā
18 'a-strī cāṭu caṭu ślāghā premṇā mithyā-vikatthanam'
1.3
saṃdeśavāg vācikaṃ syād, vāg-bhedās tu triṣūttare
19 ruśatī vāga-kalyāṇī syāt, kalyā tu śubhā''tmikā
atyartha-madhuraṃ sāntvaṃ, saṃgataṃ hṛdayaṅgamam
20 niṣṭhuraṃ paruṣaṃ, grāmyamaślīlaṃ, sūnṛtaṃ priye
satye, 'tha saṃkula-kliṣṭe paraspara-parāhate
21 luta-varṇa-padaṃ grastaṃ, nirastaṃ tvaritoditam
ambukṛtaṃ sa-niṣṭhīvamavaddhaṃ syādanarthakam
22 anakṣaramavācyaṃ syādāhṛtaṃ tu mṛṣā'rthakam
'solluṭhanaṃ tu sotprāsaṃ, maṇitaṃ ratikūjitam
23 śrāvyaṃ hṛdyaṃ manohāri vispaṣṭaṃ prakaṭoditam |'
1.1
atha mliṣṭamavispaṣṭaṃ, vitathaṃ tvanṛtaṃ vacaḥ
24 satyaṃ tathyamamṛtaṃ samyagamūni triṣu tadvati
śabde nināda-ninada-dhvani-dhvāna-rava-svanāḥ
25 svāna-nirghoṣa-nirhrāda-nāda-nisvāna-nisvanāḥ
āravā''rāva-saṃrāva-virāvā, atha marmaraḥ
26 svanite vastra-parṇānāṃ, bhūṣaṇānāṃ tu śiñjitam
nikkāṇo nikkaṇaḥ kvāṇaḥ kvaṇaḥ kvaṇanamityapi
27 vīṇāyā kvaṇite prādeḥ prakvāṇa-prakvaṇā''dayaḥ
kolāhalaḥ kalakalas, tiraścāṃ vāśitaṃ rutam
28 strī pratiśrut pratidhvāne, gītaṃ gānamime same
iti śabdādi-vargaḥ 5, atra mūlaślokāḥ 25||, kṣe0 2||.
atha nāṭya-vargaḥ 6
niṣāda-rṣabha-gāndhāra-ṣaḍja-madhyama-dhaivatāḥ
1 pañcamaś cetyamī sapta tantrī-kaṇṭhotthitāḥ svarāḥ
kākalī tu kale sūkṣme, dhvanau tu madhurā'sphuṭe
2 kalo, mandras tu gambhīre, tāro'tyuccais, trayas triṣu
‘nṛṇāmurasi madhyastho dvāviṃśati-vidho dhvaniḥ,
3 sa mandraḥ kaṇṭha-madhya-sthas, tāraḥ śirasi gīyate’
1.2-2
samanvita-layas tvekatālo, vīṇā tu vallakī
4 tripañcī, sā tu tantrībhiḥ saptabhiḥ parivādinī
tataṃ vīṇā''dikaṃ vādyamānaddhaṃ murajā''dikam
5 vaṃśā''dikaṃ tu suṣiraṃ, kāṃsya-tālā''dikaṃ ghanam
caturvidhamidaṃ vādyaṃ vāditrā''todya-nāmakam
6 mṛdaṅgā murajā, bhedās tvaṅkyā''liṅgyordhvakās trayaḥ
syād yaśaḥpaṭaho ḍhakkā, bherī strī dundubhiḥ pumān
7 ānakaḥ paṭaho 'strī syāt, koṇo vīṇā''di-vādanam
vīṇādaṇḍaḥ pravālaḥ syāt kakubhas tu prasevakaḥ
8 kolambakam tu kāyo 'syā, upanāho nibandhanam
vādya-prabhedā--ḍamare-maḍḍu-ḍiṇḍima-jharjharāḥ
9 mardalaḥ paṇavo 'nye ca, nartakī-lāsike same
vilambitaṃ drutaṃ madhyaṃ tattvamogho ghanaṃ kramāt
10 tālaḥ kāla-kriyā-mānaṃ, layaḥ sāmyamathā'striyām
tāṇḍavaṃ naṭanaṃ nāṭyaṃ lāsyaṃ nṛtyaṃ ca nartane
11 tauryatrikaṃ nṛtya-gīta-vādyaṃ nāṭyamidaṃ trayam
bhrukuṃsaś ca bhukuṃsaś ca bhrūkuṃsaś ceti nartakaḥ
12 strī-veṣa-dhārī puruṣo, nāṭyoktau--gaṇikā 'jjukā
bhaginī-patirāvutto, bhāvo vidvānathā''vukaḥ
13 janako, yuva-rājas tu kumāro bhartṛdārakaḥ
rājā bhaṭṭārako devas, tat-sutā bhartṛdārikā
14 devī kṛtā'bhiṣekāyāmitarāsu tu bhaṭṭinī
a-brahmaṇyama-vadhyoktau, rājaśyālas tu rāṣṭriyaḥ
15 ambā mātā, 'tha bālā syād vāsūrāya̍s tu māriṣaḥ
attikā bhaginī jyeṣṭhā, niṣṭhā-nirvahaṇe same
16 haṇḍe hañje halā''hvāne nīcāṃ ceṭīṃ sakhīṃ prati
aṅgahāro 'ṅgavikṣepo, vyañjakā'bhinayau samau
17 nirvṛtte tvaṅga-sattvābhyāṃ dvaṃ triṣvāṅgika-sāttvike
śṛṅgāra-vīra-karuṇā 'dbhuta-hāsya-bhayānakāḥ
18 bībhatsa-raudrau ca rasāḥ, śṛṅgāraḥ śucirujjvalaḥ
utsāhavardhano vīraḥ, kāruṇyaṃ karuṇā ghṛṇā
19 kṛpā dayā 'nukampā syādanukrośo'pyatho hasaḥ
hāso hāsyaṃ ca, bībhatsaṃ vikṛtaṃ triṣvidaṃ dvayam
20 vismayo 'dbhutamāścaryaṃ citramapyatha bhairavam
dāruṇaṃ bhīṣaṇaṃ bhīṣmaṃ ghoraṃ bhīmaṃ bhayānakam
21 bhayaṅkaraṃ pratibhayaṃ, raudraṃ tūgramamī triṣu
caturdaśa, daras trāso bhītir bhīḥ sādhvasaṃ bhayam
22 vikāro mānaso bhāvo, 'nubhāvo bhāva-bodhakaḥ
garvā 'bhimāno 'haṅkāro mānaś cittasamunnatiḥ
23 'darpo 'valoko 'vaṣṭambhaś cittodrekaḥ smayo madaḥ'
1.1-2
anādaraḥ paribhavaḥ parībhāvas tiraskriyā
24 rīḍhā 'vamānanā 'vajñā 'vahelanamasūnaṇam
mandākṣaṃ hrīs trapā vrīḍā lajjā, sā 'patrapā 'nyataḥ
25 kṣāntis titikṣā, 'bhidhyā tu parasya viṣaye spṛhā
akṣāntirīrṣyā, 'sūyā tu doṣā''ropo guṇeṣvapi
26 vairaṃ virodho vidveṣo, manyu-śokau tu śuk striyām
paścāttāpo 'nutāpaś ca vipratīsāra ityapi
27 kopa-krodhā'marṣa-roṣa-pratighā ruṭ-krudhau striyau
śucau tu carite śīlamunmādaś cittavibhramaḥ
28 premā nā priyatā hārdaṃ prema sneho, 'tha dohadam
icchā kāṅkṣā spṛhehā tṛḍ vāñchā lipsā manorathaḥ
29 kāmo'bhilāṣas tarṣaś ca, so'tyarthaṃ lālasā dvayoḥ
upādhir nā dharmacintā, puṃsyādhir mānasī vyathā
30 syāc cintā smṛtirādhyānamutkaṇṭhotkalike same
utsāho'dhyavasāyaḥ syāt; sa vīryamati-śakti-bhāk
31 kapaṭo 'strī vyāja-dambhopadhayaś chadma-kaitave
kusṛtir nikṛtiḥ śāṭhyaṃ, pramādo 'navadhānatā
32 kautūhalaṃ kautukaṃ ca kutukaṃ ca kutūhalam
strīṇāṃ vilāsa-vivvoka-vibhramā lalitaṃ tathā
33 helā līletyamī hāvāḥ kriyāḥ śṛṅgāra-bhāva-jāḥ
drava-keli-parīhāsāḥ krīḍā līlā ca narma ca
34 vyājo'padeśo lakṣyaṃ ca, krīḍā khelā ca kūrddanam
gharmo nidāghaḥ svedaḥ syāt, pralayo naṣṭaceṣṭatā
35 avahitthā''kāraguptiḥ, samau saṃvegasaṃbhramau
syāṭṭācchuritakaṃ hāsaḥ sollāsaḥ, sa manāk smitam
36 madhyamaḥ syād vihasitaṃ, romāñco romaharṣaṇam
kranditaṃ ruditaṃ kruṣṭaṃ, jṛmbhas tu triṣu jṛmbhaṇam
37 vipralambho visaṃvādo, riṅgaṇaṃ skhalanaṃ same
syān nidrā śayanaṃ svāpaḥ svapnaḥ saṃveśa ityapi
38 tandrī pramīlā, bhrukuṭir bhrukuṭir bhrūkuṭiḥ striyām
adṛṣṭiḥ syād-saumye 'kṣiṇa, saṃsiddhi-prakṛtī tvime
39 svarūpaṃ ca svabhāvaś ca nisargaś cā'tha vepathuḥ
kampo, 'tha kṣaṇa uddharṣo maha uddhava utsavaḥ
1 adhobhuvana-pātālaṃ balisadma rasātalam
nāgaloko, 'tha kuharaṃ suṣiraṃ vivaraṃ bilam
2 chidraṃ nirvyathanaṃ rokaṃ randhraṃ śvabhraṃ vapā suṣiḥ
garttā'vaṭau bhuvi śvabhre, sa-randhre suṣiraṃ triṣu
3 andhakāro 'striyāṃ dhvāntaṃ tamisraṃ timiraṃ tamaḥ
dhvānte gāḍhe 'ndhatamasaṃ, kṣīṇe 'vatamasaṃ, tamaḥ
4 viṣvak saṃtasamaṃ, nāgāḥ kādraveyās, tadīśvare
śeṣo 'nanto, vāsukis tu sarparājo, 'tha gonase
5 tilitsaḥ syādajagare śayūr vāhasa ityubhau
alagardo jalavyālayaḥ samau rājila-ḍuṇḍubhau
6 māḷudhāno mātulāhir, nirmukto muktakañcukaḥ
sarpaḥ pṛdākur bhujago bhujaṅgo 'hir bhujaṅgamaḥ
7 āśīviṣo viṣadharaś cakrī vyālaḥ sarīsṛpaḥ
kuṇḍalī gūḍhapāc cakṣuḥśravāḥ kākodaraḥ phaṇī
8 darvīkaro dīrghapṛṣṭho dandaśūko bileśayaḥ
uragaḥ pannago bhogī jihmagaḥ pavanāśanaḥ
9 ' lelihāno dvirasano gokarṇaḥ kañcukī tathā
1.2-3
kumbhīnasaḥ phaṇadharo harir bhogadharas tathā
10 aheḥ śarīraṃ bhogaḥ syādāśīrapyahidaṃṣṭrikā | '
1.1-3
triṣvāheyaṃ viṣā'sthyādi, sphaṭāyāṃ tu phaṇā dvayoḥ
11 samau kañcuka-nirmokau, kṣveḍas tu garala viṇam
puṃsi klībe ca kākola-kālakūṭa-halāhalāḥ
12 saurāṣṭrikaḥ śauktikaiyo brahmaputraḥ pradīpanaḥ
dārado vatsanābhaś ca viṣa-bhedā amī nava
13 viṣavaidyo jāṅguliko, vyālagrāhyahituṇḍikaḥ
atha naraka-vargaḥ 8
syān nārakas tu narako nirayo durgatiḥ striyām
1 tad-bhedās- tapanā'vīci-mahāraurava-rauravāḥ
saṃghātaḥ kālasūtraṃ cetyā''dyāḥ, sattvās tu nārakāḥ
2 pretā, vaitaraṇī sindhuḥ syād, lakṣmīs tu nirṛtiḥ
viṣṭirājūḥ, kāraṇā tu yātanā tīvravedanā
3 pīḍā bādhā vyathā duḥkhamā, manasyaṃ prasūtijam
syāt kaṣṭaṃ kṛcchramābhīlaṃ, triṣveṣāṃ bhedya-gāmi yat
atha vāri-vargaḥ 9
1 samudro 'bdhirakūpāraḥ pārāvāraḥ saritpatiḥ
udanvānudadhiḥ sindhuḥ sarasvān sāgaro 'rṇavaḥ
2 ratnākaro jalanidhir yādaḥpatirapāmpatiḥ
tasya prabhedāḥ-kṣīrodo lavaṇodas tathā 'pare
3 āpaḥ strī bhūmni, vār vāri salilaṃ kamalaṃ jalam
payaḥ kīlālamamṛtaṃ jīvanaṃ bhuvanaṃ vanam
4 kabandhamudakaṃ pāthaḥ puṣkaraṃ sarvatomukham
ambhorṇas toya-pānīya-nīra-kṣīrā'mbu-śambaram
5 meghapuṣpaṃ ghanarasas, triṣu dve āpyamammayam
bhaṅgas taraṅga ūrmir vā striyāṃ vīcirathormiṣu
6 mahatsūllola-kallolau, syādāvarto 'mbhasāṃ bhramaḥ
pṛṣanti bindu-pṛṣatāḥ pumāṃso vipruṣaḥ striyām
7 cakrāṇi puṭabhedāḥ syur, bhramāś ca jalanirgamāḥ
kūlaṃ rodhaś ca tīraṃ ca pratīraṃ ca taṭaṃ triṣu
8 pārā''vāre parā'rvācī tīre, pātraṃ tadantaram
dvīpo 'striyāmantarīpaṃ yadantara vāriṇas taṭam
9 toyotthitaṃ tat pulinaṃ, saikataṃ sikatāmayam
niṣadvaras tu jambālaḥ paṅko 'strī śāda-kardamau
10 jalocchvāsāḥ parīvāhāḥ, kūpakās tu vidārakāḥ
nāvyaṃ tri-liṅgaṃ nau-tārye, striyāṃ naus taraṇis tariḥ |'
11 uḍupaṃ tu plavaḥ kolaḥ, sroto 'mbu-saraṇaṃ svataḥ
ātaras tarapaṇyaṃ syād, droṇī kāṣṭhāmbuvāhinī
12 sāṃyātrikaḥ potavaṇik, karṇadhāras tu nāvikaḥ
niyāmakāḥ potavāhāḥ, kūpako guṇavṛkṣakaḥ
13 naukādaṇḍaḥ kṣepaṇī syādaritraṃ kenipātakaḥ
amriḥ strī kāṣṭhakuddālaḥ, sekapātraṃ tu secanam
14 klīve 'rdhanāvaṃ nāvo 'rdhe, 'tītanauke 'tinu triṣu
triṣvāgādhāt, prasanno'cchaḥ, kaluṣo'naccha āvilaḥ
15 nimnaṃ gabhīraṃ gambhīramuttānaṃ tad-viparyaye
agādhamatalasparśe, kaivarte dāśa-dhīvarau
16 ānāyaḥ puṃsi, jālaṃ syācchaṇasūtraṃ pavitrakam
matsyādhānī kuveṇī syād, vaḍiśaṃ matsyavedhanam
17 pṛthuromā jhaṣo matsyo mīno vaisāriṇo'ṇḍajaḥ
visāraḥ śakulī cātha gaḍakaḥ śakulārbhakaḥ
18 sahasradaṃṣṭraḥ pāṭhīna, ulūṣī śiśukaḥ samau
nalamīnaś cilicimaḥ, proṣṭhī tu śapharī dvayoḥ
19 kṣudrā'ṇḍa-matsya-saṃghātaḥ potādhāna, matho jhaṣāḥ-
rohito madguraḥ śālo rājīvaḥ śakulas timiḥ
20 timiṅgilā''dayaś cātha yādāṃsi jalajantavaḥ
tad-bhedāḥ-śiśumārodra-śaṅkavo makarā''dayaḥ
21 syāt kulīraḥ karkaṭakaḥ,
kūrme kamaṭha-kacchapau
grāho'vahāro, nakras tu kumbhīro, 'tha mahīlatā
22 gaṇḍūpadaḥ kiñculako, nihākā godhikā same
raktapā tu jalaukāyāṃ striyāṃ bhūmni jalaukasaḥ
23 muktāsphoṭaḥ striyāṃ śuktiḥ, śaṅkhaḥ syāt kambura-striyau
kṣudraśaṅkhāḥ śaṅkhanakhāḥ, śambūkā jalaśuktayaḥ
24 bheke maṇḍūka-varṣābhū-śālūra-plava-dardurāḥ
śilī gaṇḍūpadī, bhekī varṣābhvī, kamaṭhī ḍuliḥ
25 madgurasya priyā śṛṅgī, durnāmā dīrghakośikā
jalāśayā jalādhārās, tatrā'gādha-jalo hradaḥ
26 āhāvas tu nipānaṃ syādupakūpa-jalāśaye
puṃsyevā'ndhuḥ prahiḥ kūpa udapānaṃ tu puṃsi vā
27 nemisa trikā'sya, vīnāho mukha-bandhanamasya yat
puṣkariṇyāṃ tu khātaṃ syādakhātaṃ devakhātakam
28 padmākaras taḍāgo 'strī kāsāraḥ sarasī saraḥ
veśantaḥ palvavaṃ cā'lpasaro, vāpī tu dīrghikā
29 kheyaṃ tu parikhā, ''dhāras tvambhasāṃ yatra dhāraṇam
syādālavālamāvālamāvāpo, 'tha nadī sarit
30 taraṅgiṇī śaivalinī taṭinī hrādinī dhunī
srotasvinī dvīpavatī sravantī nimnagā''pagā
31 ' kūlaṅkaṣā nirjhariṇī rodhovakrā sarasvatī '
1.1-3.p1
gaṅgā viṣṇupadī jahnutanayā suranimnagā
32 bhāgīrathī tripathagā trisrotā bhīṣmasūrapi
kālindī sūryatanayā yamunā śamanasvasā
33 revā tu narmadā somodbhavā mekalakanyakā
karatoyā sadānīrā, bāhudā saitavāhinī
34 śatadrus tu śutudriḥ syād, vipāśā tu vipāṭ striyām
śoṇo hiraṇyavāhaḥ syāt kulyā'lpā kṛtrimā sarit
35 śarāvatī vetravatī candrabhāgā sarasvatī
kāverī sarito 'nyāś ca, saṃbhedaḥ sindhusaṃgamaḥ
36 dvayoḥ praṇālī payasaḥ padavyāṃ, triṣu tūttarau
devikāyāṃ sarayvāṃ ca bhave dāvika-sāravau
37 saugandhikaṃ tu kahlāraṃ, hallakaṃ raktasaṃdhyakam
syādutpalaṃ kuvalayamatha nīlāmbujanma ca
38 indīvaraṃ ca nīle'smin, site kumuda-kairave
śālūkameṣāṃ kandaḥ syād, vāriparṇī tu kumbhikā
39 jalanīlī tu śaivālaṃ śaivalo, 'tha kumudvatī
kumudvinyāṃ, nalinyāṃ tu bisinī-padminī-mukhāḥ
40 vā puṃsi padmaṃ nalinamaravindaṃ mahotpalam
sahasrapatraṃ kamalaṃ śatapatraṃ kuśeśayam
41 paṅkeruhaṃ tāmarasaṃ sārasaṃ sarasīruham
bisaprasūna-rājīva-puṣkakrā'mbhoruhāṇi ca
42 puṇḍarīkaṃ sitāmbhojamatha raktasaroruhe
raktotpalaṃ kokanadaṃ, nālo nālamathā'striyām
43 mṛṇālaṃ bisamabjādi-kadambe khaṇḍamastriyām
karahāṭaḥ śiphākandaḥ, kiñjalkaḥ kesaro'striyām
44 saṃvartikā navadalaṃ, bījakośo varāṭakaḥ
45 uktaṃ svar-vyoma-dik-kāla-dhī-śabdādi sa-nāṭyakam
pātālabhogī-narakaṃ vāri caiṣāṃ ca saṃgatam
46 ityamarasiṃha-kṛtau nāma-liṅgā'nuśāsane
svarādi-kāṇḍaḥ prathamaḥ sā'ṅga eva samarthitaḥ
iti prathamaḥ svarādi-kāṇḍaḥ samāptaḥ
atha dvitīyaṃ bhūmyādi kāṇḍam
2.1
1 vargāḥ-pṛthvī-pura-kṣmābhṛd-vanauṣadhi-mṛgādi-bhiḥ
nṛ-brahma-kṣatra-viṭ-śūdraiḥ sāṅgopāṅgairihoditāḥ
2 bhūr bhūmiracalā 'nantā rasā viśvambharā sthitā
dharā dharitrī dharaṇiḥ kṣoṇir jyā kāśyapī kṣitiḥ
3 sarvaṃsahā vasumatī vasudhorvī vasundharā
gotrā kuḥ pṛthivī pṛthvī kṣmā 'vanir medinī mahī
4 ' vipulā gahvarī dhātrī gaurilā kumbhinī kṣamā
2.1-2
bhūtadhātrī ratnagarbhā jagatī sāgarāmbarā '
5 mṛn mṛttikā, praśastā tu mṛtsā mṛtsnā ca mṛttikā
' urvarā sarva-sasyā''ḍhyā, syādūpaḥ kṣāramṛttikā
6 ūṣavānūṣaro dvāvapyanya-liṅgau, sthalaṃ sthalī
samānau maru-dhanvānau, dve khilā'prahate same
7 triṣvatho jagatī loko viṣṭapaṃ bhuvanaṃ jagat
loko 'yaṃ bhārataṃ varṣaṃ, śarāvatyās tu yo 'vadheḥ
8 deśaḥ prāg-dakṣiṇaḥ prācya, udīcyaḥ paścimottaraḥ
pratyanto mlecchadeśaḥ syān, madhyadeśas tu madhyamaḥ
9 āryāvartaḥ puṇyabhūmir madhyaṃ vindhya-himālayoḥ
nīvṛj janapado, deśa-viṣayau tūḍapavartanam
10 triṣvāgoṣṭhān, naḍaprāye naḍvān naḍvala ityapi
kumudvān kumudaprāye, vetasvān bahuvetase
11 śādvalaḥ śādvaharite, sajambāle tu paṅkilaḥ
jalaprāyamanūpaṃ syāt puṃsi kacchas tathāvidhaḥ
12 strī śarkarā śarkarilaḥ, śārkaraḥ śarkarāvatī
deśa evā''dimāvevamunneyāḥ sikatāvatī
13 deśo nadyambu-vṛṣṭyambu-saṃpanna-vrīhi-pālitaḥ
syān nadīmātṛko devamātṛkaś ca yathā-kramam
14 su-rājñi deśe rājanvān, syāt tato 'nyatra rājavān
goṣṭhaṃ gosthānakaṃ, tat tu gauṣṭhīnaṃ bhūta-pūrvakam
15 paryantabhūḥ parisaraḥ, seturālī striyāṃ pumān
vāmalūraś ca nākuś ca valmīkaṃ pun-napuṃsakam
16 ayanaṃ vartma mārgā'dhva-panthānaḥ padvī sṛtiḥ
saraṇiḥ paddhatiḥ padyā vartanyekapadī'ti ca
17 atipanthāḥ supanthāś ca satpathaś cā'rcite 'dhvani
vyadhvo duradhvo vipathaḥ kadadhvā kāpathaḥ samāḥ
18 apanthās tvapathaṃ tulye, śṛṅgāṭaka-catuṣpathe
prāntaraṃ dūra-śūnyo 'dhvā, kāntāraṃ vartma durgamam
19 gavyūtiḥ strī krośayugaṃ, nalvaḥ kiṣkucatuḥśatam
ghaṇṭāpathaḥ saṃsaraṇaṃ, tat purasyopaniṣkaram
20 ' dyāvāpṛthivyau rodasyau dyāvābhūmī ca rodasī
divaspṛthivyau, gañjā tu rumā syāl lavaṇākaraḥ'
atha pura-vargaḥ 2
1 pūḥ strī purī-nagaryau vā pattanaṃ puṭabhedanam
sthānīyaṃ nigamo, 'nyat tu yan mūla-nagarāt puram
2 tacchākhānagaraṃ, veśo veśyājanasamāśrayaḥ
āpaṇas tu niṣadyāyāṃ, vipaṇiḥ paṇyavīthikā
3 rathyā pratolī viśikhā, syāc cayo vapramastriyām
prākāro varaṇaḥ sālaḥ, prācīnaṃ prātanto vṛtiḥ
4 bhittiḥ strī kuḍyameḍḍūkaṃ yadantara-nyasta-kīkasam
gṛhaṃ gehodvasitaṃ veśma sadma niketanam
5 niśāntaṃ-pastya-sadanaṃ bhavanā'gāra-mandiram
gṛhāḥ puṃsi ca bhūmnyeva nikāyya-nilayā'layāḥ
6 vāsaḥ kuṭī dvayoḥ śālā sabhā, saṃjavanaṃ tvidam
catuḥśālaṃ, munīnāṃ tu parṇaśāloṭajo 'striyām
7 caityamāyatanaṃ tulye, vājiśālā tu mandurā
āveśanaṃ śilpiśālā, prapā pānīyaśālikā
8 maṭhaś chātrā''di-nilayo, gañjā tu madirāgṛham
garbhāgāraṃ vāsagṛhmariṣṭaṃ sūtikāgṛham
9 'kuṭṭimo 'strī nibaddhā bhūś, candraśālā śirogṛham'
2.1-2.p1
vātāyanaṃ gavākṣo, 'tha maṇḍapo 'strī janāśrayaḥ
10 harmyā''di dhanināṃ vāsaḥ, prāsādo deva-bhūbhujām
saudho 'strī rājasadanamupakāryopakārikā
11 svastikaḥ sarvatobhadro nandyāvarttā''dayo 'pi ca
vicchandakaḥ prabhedā hi bhavantī'śvara-sadmanām
12 strya'gāraṃ bhūbhujāmantaḥpuraṃ syādavarodhanam
śuddhāntaśca cā'varodhaśca, syādaṭṭaḥ kṣaumama-striyām
13 praghāṇa-praghaṇā'lindā vahir-dvāra-prakoṣṭhake
gṛhāvagrahaṇī dehalyaṅgaṇaṃ catvarā'jire
14 adhastād dāruṇi śilā, nāsā dāru'pari sthitam
pracchannamantardvāraṃ syāt, pakṣadvāraṃ tu pakṣakam
15 valīka-nīdhre paṭala-prānte, 'tha paṭalaṃ chadiḥ
gopānasī tu valabhī chādane vakra-dāruṇi
16 kapotapālikāyāṃ tu viṭaṅka puna-napuṃsakam
strī dvār dvāraṃ pratīhāraḥ, syād vitardis tu vedikaḥ
17 toraṇo 'strī vahirdvāraṃ, puradvāraṃ tu gopuram
kūṭaṃ pūr-dvāri yaddhastinakhas tasminnatha triṣu
18 kapāṭamararaṃ tulye, tad-viṣkambho 'rgalaṃ na nā
ārohaṇaṃ syāt sopānaṃ, niśreṇis tvadhirohiṇī
19 saṃmārjanī śodhanī syāt, saṃkaro 'vakaras tathā
kṣipte, mukhaṃ niḥsaraṇaṃ, saṃniveśo nikarṣaṇam
20 samau saṃvasatha-grāmau, veśmabhūr vāstur-striyām
grāmānta upaśalyaṃ syāt, sīma-sīme striyāmubhe
21 ghoṣa ābhīrapallī syāt, pakkaṇaḥ śavarālayaḥ
2.1-2.p2
iti pura-vargaḥ 2, atra mūlaślokāḥ 20, kṣepakaślo0 || atha śaila-vargaḥ 3
3.1
1 mahīdhre śikhari-kṣmābhṛddahārya-dhara-parvatāḥ
adri-gotra-giri-grāvā'cala-śaila-śiloccayāḥ
2 lokālokastu cakravālam,
astas tu caramakṣmābhṛdudayaḥ pūrvaparvataḥ
3 himavān niṣadho vindhyo mālyavān pāriyātrikaḥ
gandhamādanamanye ca hemakūṭā''dayo nagāḥ
4 pāṣāṇa-prastara-grāvopalā'śmānaḥ śilā dṛṣat
kūto 'strī śikharaṃ śṛṅgaṃ, prapātas tvataṭo bhṛguḥ
5 kaṭako 'strī nitambo 'dreḥ, snuḥ prasthaḥ sānura-striyām
utsaḥ prasravaṇaṃ, vāripravāho nirjharo jharaḥ
6 darī tu kandaro vā strī, deva-khāta-bile guhā
gahvaraṃ, gaṇḍaśailās tu cyutāḥ sthūlopalā gireḥ
‘ dantakās tu bahis tiryak-pradeśān nirgatā gireḥ’
3.1.p1
7 khaniḥ striyāmākaraḥ syāt, pādāḥ pratyantaparvatāḥ
upatyakā 'drerāsannā bhūmirūrdhvamadhityakā
8 dhātur manaḥśilādyadrer gairikaṃ tu viśeṣataḥ
nikuñja-kuñjau vā klīve latā''di-pihitodare
3.1.p2
iti śaila-vargaḥ 3, atra mūlaślokāḥ 8, kṣe0 ||. atha vanauṣadhi-vargaḥ 4
4.2.1
1 aṭavyaraṇyaṃ vipinaṃ gahanaṃ kānanaṃ vanam
mahāraṇyamaraṇyānī, gṛhārāmās tu niṣkuṭāḥ
2 ārāmaḥ syādupavanaṃ kṛtrimaṃ vanameva yat
amātya-gaṇikā-gehopavane vṛkṣavāṭikā
3 pumānākrīḍa udyānaṃ rājñaḥ sādhāraṇaṃ vanam
syādetadeva pramadavanamantaḥpurocitam
4 vīthyālirāvaliḥ paṅktiḥśreṇī, lekhāstu rājayaḥ
vanyā vanasamūhe syādaṅkuro 'bhinavodbhidi
5 vṛkṣo mahīruhaḥ śākhī viṭapī pādapas taruḥ
anokahaḥ kuṭaḥ śālaḥ palāśò dru-drumā''gamāḥ
6 vānaspatyaḥ phalaiḥ puṣāt, taira-puṣpād vanaspatiḥ
oṣadhyaḥ phala-pākā'ntāḥ syura-vandhyaḥ phalegrahiḥ
7 vandhyo'phalo'vakeśī ca, phalavān phalinaḥ phalī
praphullotphulla-saṃphulla-vyākośa-vikaca-sphuṭāḥ
8 phullaś caite vikasite, syuravandhyā''dayas triṣu
sthāṇur vā nā dhruvaḥ śaṅkur, hrasva-śākhā-śiphaḥ kṣupaḥ
9 aprakāṇḍe stamba-gulmau, vallī tu vratatir latā
latā pratāninī vīrud gulminyulapa ityapi
10 nagā''grā''roha ucchrāya utsedhaś cocchrayaś ca saḥ
a-strī prakāṇḍaḥ skandhaḥ syān mūlācchākhā'vadhis taroḥ
11 same śākhā-late, skandhaśākhā-śāle, śiphā-jaṭe
śākhā-śiphā 'varohaḥ syān, mūlāc cā'graṃ gatā latā
12 śirograṃ śikharaṃ vā nā, mūlaṃ budhno 'ṅghri-nāmakaḥ
sāro majjā nari, tvak strī valkaṃ valkalama-striyām
13 kāṣṭhaṃ dārvindhanaṃ tvedha idhmamedhaḥ samit striyām
niṣkuhaḥ koṭaraṃ vā nā, vallarir mañjariḥ striyau
14 patraṃ palāśaṃ chadanaṃ dalaṃ parṇaṃ chadaḥ pumān
pallavo 'strī kisalayaṃ, vistāro viṭapo 'striyām
15 vṛkṣā''dīnāṃ phalaṃ sasyaṃ, vṛntaṃ prasavabandhanam
āme phale śalāṭuḥ syāc, chuṣke vānamubhe triṣu
4.2.2
16 kṣārako jālakaṃ klīve, kalikaḥ korakaḥ pumān
syād gucchakas tu stabakaḥ, kudmalo mukulo'striyām
17 striyaḥ sumanasaḥ puṣpaṃ prasūnaṃ kusumaṃ sumam
makarandaḥ puṣparasaḥ, parāgaḥ sumanorajaḥ
18 dvi-hīnaṃ prasave sarvaṃ, harītakyā''dayaḥ striyām,
āśvattha-vaiṇava-prākṣa-naiyagrodhaiṅgudaṃ phale
19 vārhtaṃ ca, phale jambvā jambūḥ strī jambu jāmbavam,
puṣpe jātī-prabhṛtayaḥ sva-liṅgā, vrīhayaḥ phale,
20 vidāryā''dyās tu mūle 'pi, puṣpe klīve 'pi pāṭalā,
bodhidrume'ś caladalaḥ pippalaḥ kuñjarāśanaḥ
21 aśvatthe, 'tha kapitthe syur dadhittha-grāhi-manmathāḥ
tasmin dadhiphalaḥ puṣpaphala-dantaśaṭhāvapi
22 udumbaro jantuphalo yajñāṅgo hemadugdhakaḥ
kovidvāre camarikaḥ kuddālo yugapatrakaḥ
23 saptaparṇo viśālatvak śārado viṣamacchadaḥ
āragvadhe rājavṛkṣa-śamyāka-caturaṅgulāḥ
24 ārevata-vyādhighāta-kṛtamāla-suvarṇakāḥ
syur jambīre dantaśaṭha-jambha-jambhīra-jambhalāḥ
25 varuṇo varaṇaḥ setus tiktaśākaḥ kumārakaḥ
punnāge puruṣas tuṅgaḥ kesaro devavallabhaḥ
26 pāribhadre nimbatarur mandāraḥ pārijātakaḥ
tiniśe syandano nemī rathadruratimuktakaḥ
27 vañjulaś citrakṛc cā'tha dvau pītanaka-pītanau
āmnātake, madhūke tu guḍapuṣpa-madhudrumau
28 vānaprastha madhuprīlau, jalaje'tra madhūlakaḥ
pīlau guḍaphalaḥ sraṃsī, tasmiṃstu giri-saṃbhave
29 akṣoṭa-kandarālau dvā, vaṅkoṭe tu nikocakaḥ
palāśe kiṃśukaḥ parṇī vātapotho, 'tha vetase
30 rathā'bhrapuṣpa-vidura-śīta-vānīra-vañjulāḥ
dvau parivyādha-vidulau nādeyī cā'mbuvetase
31 saubhāñjane śigru tīkṣṇagandha-kākṣīva-mocakāḥ
rakto'sau madhuśigruḥ syā,
4.2.3
dariṣṭaḥ phenilaḥ samau
32 vilve śāṇḍilyaśailūpau mālūra-śrīphalāvapi
plakṣo jaṭī pārkaṭī syān, nyagrodho bahupād vaṭaḥ
33 gālavaḥ śāvaro lodhras tirīṭas tilva-mārjanī
āmraś cūto rasālo, 'sau sahakāro 'ti-saurabhaḥ
34 kāmāṅgo madhudūtaśca mākaṃdaḥ pikavallabhaḥ
kumbhoḍūkhalakaṃ klīve kauśiko gugguluḥ puraḥ
35 śeluḥ śleṣmātakaḥ śīta uddālo bahuvārakaḥ
rājādanaṃ priyālaḥ syāt sannakadrur dhanuḥpaṭaḥ
36 gambhārī sarvatobhadrā kāśmarī madhuparṇikā
śrīparṇī bhadraparṇī ca kāśmaryaś cā, pyatha dvayoḥ
37 karkandhūr badarī koliḥ, kolaṃ kuvala-phenile
sauvīraṃ badaraṃ ghoṇṭā'pyatha syāt svādukaṇṭakaḥ
38 vikaṅkataḥ sruvāvṛkṣo granthilo vyāghrapādapi
airāvato nāgaraṅgo nādeyī bhūmijambukā
39 tindukaḥ sphūrjakaḥ kālaskandhaś ca śitisārake
kākenduḥ kulakaḥ kākatindukaḥ kākapīluke
40 golīḍho jhāṭalo ghaṇṭāpāṭalir mokṣa-muṣkakau
tilakaḥ kṣurakaḥ śrīmān, samau piccula-jhāvukau
41 śrīparṇikā kumudikā kumbhī kaiṭarya-kaṭphalau
kramukaḥ paṭṭikākhyaḥ syāt paṭṭī lākṣāprasādanaḥ
42 tūdas tu yūpaḥ kramuko brahmaṇyo brahmadāru ca
tūlaṃ ca, nīpa-priyaka-kadambās tu haripriyaḥ
43 vīravṛkṣo'ruṣkaro'gnimukhī bhallātakī triṣu
gardabhāṇḍe kandārala kapītana supārśvakāḥ
44 plakṣaś ca, tintiḍī ciñcā'mlikā, 'tho pītasārake
sarjakā'sana-bandhūkapuṣpa-priyaka-jīvakāḥ
45 sāle tu sarja-kāryā'śvakarṇakāḥ sasyasamvaraḥ
nadīsarjo vīratarurindradruḥ kakubho'rjunaḥ
46 rājādanaḥ phalādhyakṣaḥ kṣīrikāyāmatha dvayoḥ
iṅgudī tāpasatarūr, bhūrje carmi-mṛdutvacau
47 picchilā pūraṇī mocā sthirāyuḥ śālmalir dvayoḥ
4.2.4
picchā tu śālmalīveṣṭe, rocanaḥ kūṭaśālmaliḥ
48 cirabilvo naktamālaḥ karajaś ca karañjake
prakīryaḥ pūtikarajaḥ pūtikaḥ kalimārakaḥ
49 karañja-bhedāḥ ṣaḍgrantho markaṭyaṅgāravallarī
rohī rohitakaḥ plīhaśatrur dāḍimapuṣpakaḥ
50 gāyatrī bālatanayaḥ khadiro dantadhāvanaḥ
arimedo viṭkhadire, kadaraḥ khadire site
51 somavalko'pya, tha vyāghrapucchra gandharvahastakau
eraṇḍa uruvūkaś ca rucakaś citrakaś ca saḥ
52 cañcuḥ pañcāṅgulo maṇḍa-vardhanamāna-ṇḍamvakāḥ
alpā śamī śamīraḥ syācchamī saktuphalā śivā
53 piṇḍītako maruvakaḥ śvasanaḥ karahāṭakaḥ
śalyaś ca madane, śakrapādapaḥ pāribhadrakaḥ
54 bhadradāru drukilimaṃ pītadāru ca dāru ca
pūtikāṣṭhaṃ ca sapta syur devadāruṇyatha dvayoḥ
55 pāṭaliḥ pāṭalā'moghā kācasthālī phaleruhā
kṛṣṇavṛntā kuverākṣī, śyāmā tu mahilā''hvayā
56 latā govindanī gundrā priyaṅguḥ phalinī phalī
viṣvaksenā gandhaphalī kārambhā priyakaś ca sā
57 maṇḍūkaparṇa-patrorṇa-naṭa-kaṭvaṅga-tuṇḍukāḥ
syonāka-śukanāsa-rkṣa-dīrghavṛnta-kuṭannaṭāḥ
58 śoṇakaś cā 'ralau, tiṣyaphalā tvā ''malakī triṣu
amṛtā ca vayaḥsthā ca, tri-liṅgas tu vibhītakaḥ
59 nākṣas tuṣaḥ karṣaphalo bhūtāvāsaḥ kalidrumaḥ
abhayā tvavyathā pathyā kāyasthā pūtanā'mṛtā
60 harītakī haimavatī cetakī śreyasī śivā
pītadruḥ saralaḥ pūtikāṣṭhaṃ cātha drumotpalaḥ
61 karṇikāraḥ parivyādho, lakuco likuco ḍahuḥ
panasaḥ kaṇṭakiphalo, niculò hijjalo 'mbujaḥ
62 kākodumbarikā phalgur-malayūr jaghanephalā
ariṣṭaḥ sarvatobhadra-hiṅguniryāṃsa-mālakāḥ
63 picumandaś ca nimbe, 'tha picchilā 'guru-śiṃśapā
4.2.5
kapilā bhasmagarbhā sā, śirīṣas tu kapītanaḥ
64 bhaṇḍilo 'pyatha cāmpeyaś campako hemapuṣpakaḥ
etasya kalikā gandhaphalī syādatha kesare
65 vakulo, vañjulo 'śoke, samau karaka-dāḍimau
cāmpeyaḥ kesaro nāgakesaraḥ kāñcanā ''hvayaḥ
66 jayā jayantī tarkārī nādeyī vaijayantikā
śrīparṇamagnimanthaḥ syāt kaṇikā gaṇikārikā
67 jayo, 'tha kuṭajaḥ śakro vatsako girimallikā
etasyaiva kaliṅgendrayavabhadrayavaṃ phale
68 kṛṣṇapākaphalā''vigna-suṣeṇāḥ karamardake
kālaskandhas tamālaḥsyāt tāpiccho'pyatha sinduke
69 sinduvārendrasurasau nirguṇḍīndrāṇiketyapi
veṇī garā garī devatāro jīmūta ityapi
70 śrīhastinī tu bhūruṇḍī, tṛṇaśūnyaṃ tu mallikā
bhūpadī śītabhīruś ca, saivā''sphoṭā vanodbhavā
71 śephālikā tu suvahā nirguṇḍī nīlikā ca sā
sitā'sau śvetasurasā bhūtaveśyatha māgadhī
72 gaṇikā yūthikā'mbaṣṭhā, sā pītā hemapuṣpikā
atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syād vāsantī mādhavī latā
73 sumanā mālatī jātiḥ, saptalā navamālikā
mādhyaṃ kundaṃ, raktakas tu bandhūko bandhujīvakaḥ
74 sahā kumārī taraṇira-mlānastu mahāsahā
tatra śoṇe kuravakas, tatra pīte kuraṇṭakaḥ
75 nīlī jhiṇṭī dvayor bāṇā dāsī cā'rtagalaś ca sā
saireyakas tu jhiṇṭī syāt, tasmin kuravako'ruṇe
76 pītā kuraṇṭako jhiṇṭī tasmin sahacarī dvayoḥ
oṇḍrapuṣpaṃ japā, puṣpaṃ vajrapuṣpaṃ tilasya yat
77 pratihāsa-śataprāsa-caṇḍātta-hayamārakāḥ
karavīre, karīre tu krakara-granthilāvubhau
78 unmattaḥ kitavo dhūrto dhattūraḥ kanakā''hvayaḥ
mātulo madanaś cā'sya phale mātulaputrakaḥ
79 phalapūro bījapūro rucako mātuluṅgake
4.2.6
samīraṇo maruvakaḥ prasthapuṣpaḥ phaṇijjakaḥ
80 jambīro, 'pyatha parṇāse kaṭhiñjara-kuṭherakau
site 'rjako 'tra, pāṭhī tu citrako vahni-saṃjñakaḥ
81 arkā''hva-vasukā''sphoṭa-gaṇarūpa-vikīraṇāḥ
mandāraś cā'rkaparṇo, 'tra śukla 'larka-pratāpasau
82 śivamallī pāśupata ekāṣṭhīlo buko vasuḥ
vandā vṛkṣādanī vṛkṣāruhā jīvantiketyapi
83 vatsādnī chinnaruhā guḍūcī tantrikā 'mṛtā
jīvantikā somavallī viśalyā madhuparṇyapi
84 mūrvā devī madhurasā moraṭā tejanī sravā
madhūlikā madhuśreṇī gokarṇī pīluparṇyapi
85 pāṭhā 'mbaṣṭhā viddhakarṇī sthāpanī śreyasī rasā
ekāṣṭhīlā pāpacelī prācīnā vanatiktikā
86 kaṭuḥ kaṭambharā 'śokarohiṇī kaṭurohiṇī
matsyapittā kṛṣṇabhedī cakrāṅgī śakulādanī
87 ātmaguptā 'jahā 'vyaṇḍā kaṇḍūrā prāvṛṣāyaṇī
ṛṣyaproktā śūkaśimbiḥ kapikacchūś ca markaṭī
88 citropacitrā nyagrodhī dravantī śambarī vṛṣā
pratyakśreṇī sutaśreṇī raṇḍā mūṣikaparṇyapi
89 apāmārgaḥ śaikhariko dhāmārgava-mayūrakau
pratyakparṇī keśaparṇī kiṇihī kharamañjarī
90 hañjikā brāhmaṇī padmā bhārgī brāhmaṇayaṣṭikā
aṅgāravallī vāleyaśāka-barbara-vardhakāḥ
91 mañjiṣṭhā vikasā jiṅgī samaṅgā kālameṣikā
maṇḍūkaparṇī maṇḍīrī bhaṇḍī yojanavallyapi
92 yāso yavāso duḥsparśo dhanvayāsaḥ kunāśakaḥ
rodanī kacchurā 'nantā samudrāntā durālabhā
93 pṛśniparṇī pṛthakparṇī citraparṇyaṅghrivallikā
kroṣṭuvinnā siṃhapucchī kalaśī dhāvanī guhā
94 digdigdhikā spṛśī vyāghrī bṛhatī kaṇṭakārikā
pracodanī kulī kṣudrā duḥsparśā rāṣṭriketyapi
95 nīlī kālā klītaktikā grāmīṇā madhuparṇikā
rañjanī śrīphalī tutthā droṇī dolā ca nīlinī
4.2.7
96 avalgujaḥ somarājī suvalliḥ somavallikā
kālameṣī kṛṣṇaphalī vākucī pūtiphalyapi
97 kṛṣṇopakulyā vaidehī māgadhī capalā kaṇā
uṣaṇā pippalī śauṇḍī kolā, 'tha karipippalī
98 kapivallī kolavallī śreyasī vaśiraḥ pumān
cavyaṃ tu cavikā, kākaciñcī-guñje tu kṛṣṇalā
99 palaṅkaṣā tvikṣugandhā śvadaṃṣṭrā svādukaṇṭakaḥ
gokaṇṭako gokṣurako vanaśṛṅgāṭa ityapi
100 viśvā viṣā prativiṣā 'tiviṣopaviṣā'ruṇā
śṛṅgī mahauṣadhaṃ, cātha kṣīrāvī dugdhikā same
101 śatamūlī bahusutā 'bhīrurindīvarī varī
ṛṣyaproktā-'bhīrupatrī-nārāyaṇyaḥ śatāvarī
102 aheruratha pītadru-kālīyaka-haridravaḥ
dārvā pacampacā dāruharidrā parjanītyapi
103 vacogragandhā ṣaḍgranthā golomī śataparvikā
śuklā haimavatī, vaidyamātṛ-siṃhyo tu vāśikā
104 vṛṣo 'ṭarūpaḥ siṃhāsyo vāsako vājidantakaḥ
āsphoṭā girikarṇī syād viṣṇukāntā'parājitā
105 ikṣugandhā tu kāṇḍekṣu-kokilākṣeṣura-kṣurāḥ
śāleyaḥ syācchītaśivaś chatrā madhurikā misiḥ
106 miśreyā, 'pyatha sīhuṇḍo vajraḥsnuk strī snuhī guḍā
samantadugdhā, 'tho vellamoghā citrataṇḍulā
107 taṇḍulaś ca kṛmighnaś ca viḍaṅgaṃ pun-napuṃsakam
balā vāṭyālakā, ghaṇṭāravā tu śaṇapuṣpikā
108 mṛdvīkā gostanī drākṣā svādvī madhuraseti ca
sarvānubhūtiḥ saralā tripuṭā trivṛtā trivṛt
tribhaṇḍī rocanī, śyāmā-pālindī tu suṣeṇikā
kālā masūravidalā 'rdhacandrā kālameṣikā
madhukaṃ klītakaṃ yaṣṭimadhukaṃ madhuyaṣṭikā
vidārī kṣīraśuklekṣugandhā, kroṣṭrī tu yā 'sitā
anyā kṣīravidārī syān mahāśvetarkṣagandhikā
lāṅgalī śāradī toyapippalī śakulādanī
kharāśvā kāravī dīptyo mayūro locamastakaḥ
4.2.8
gopī śyāmā śārivā syādanantotpalaśārivā
yogyamṛddhiḥ siddhilakṣmyau, vṛddherapyāhvayā ime
kadalī vāraṇabusā rambhā mocāṃ'śumatphalā
kāṣṭhīlā, mudgaparṇī tu kākamudgā sahetyapi
vārtākī hiṅgulī siṃhī bhaṇṭākī duṣpradharṣiṇī
nākulī surasā rāsnā sugandhā gandhanākulī
nakuleṣṭā bhujaṅgākṣī chatrākī suvahā ca sā
vidārigandhā'ṃśumatī sālaparṇī sthirā dhruvā
tuṇḍikerī samudrāntā kārpāsī badareti ca
bhāradvājī tu sā vanyā, śṛṅgī tu ṛṣabho vṛṣaḥ
gāṅgerukī nāgabalā jhaṣā hrasvagavedhukā
dhāmārgavo ghoṣakaḥ syān, mahājālī sa pītakaḥ
jyotsnī paṭolikā jālī, nādeyī bhūmijambukā
syāl-lāṅgalikyagniśikhā, kākāṅgī kākanāsikā
godhāpadī tu suvahā, musalī tālamūlikā
ajaśṛṅgī viṣāṇī syād, gojihvā-dārtike same
tāmbūlavallī tāmbūlī nāgavallyapyatha dvijā
121 hareṇū reṇukā kauntī kapilā bhasmagandhinī
elāvāśukamaileyaṃ sugandhi harivrālukam
122 vālukaṃ, cātha pālaṭkyāṃ mukundaḥ kunda-kunduru
vālaṃ hīvera-barhiṣṭhodīcyaṃ keśā'mbu nāma ca
123 kālānusārya-vṛddhā'śmapuṣpa-śītaśivāni tu
śaileyaṃ, tālaparṇī tu daityā gandhakuṭī murā
124 gandhinī, gajabhakṣyā tu suvahā surabhī rasā
maheruṇā kundurukī sallakī hlādinī'ti ca
125 agrijvālā-subhikṣe tu dhātakī dhātupuṣpikā
pṛthvīkā candravālailā niṣkuṭir bahulā, 'tha sā
126 sūkṣmaupakuñcikā tutthā koraṅgī tripuṭā truṭiḥ
vyādhiḥ kuṣṭhaṃ pāribhāvyaṃ vāpyaṃ pākalamutpalam
127 śaṅkhinī corapuṣpī syāt kośinyatha vitunnakaḥ
jhaṭāmalā 'ñjhaṭā tālī śivā tāmalakī'ti ca
128 prapauṇḍarīkaṃ pauṇḍaryamatha tunnaḥ kuberakaḥ
tuṇiḥ kacchaḥ kāntalako nandivṛkṣo, 'tha rākṣasī
4.2.9
129 caṇḍā dhanaharī kṣema-duṣpatra-gaṇahāsakāḥ
vyāḍāyudhaṃ vyāghranakhaṃ karajaṃ cakrakārakam
130 suṣirā vidrumalatā kapotā'ṅghri naṭī nalī
dhamanyañjanakeśī ca, hanur haṭṭavilāsinī
131 śuktiḥ śaṅkhaḥ khuraḥ koladalaṃ nakhamathā''ḍhakī
kākṣī mṛtsnā tuvarikā mṛttālaka surāṣṭraje
132 kuṭannaṭaṃ dāśapuraṃ vāneyaṃ paripelavam
plava-gopura-gomarda-kaivartīmustakāni ca
133 granthiparṇaṃ śukaṃ barhapuṣpaṃ sthauṇeya-kukkure
marunmālā tu piśunā spṛkkā devī latā laghuḥ
134 samudrāntā vadhūḥ koṭivarṣā laṅkoṣiketyapi
tapasvinī jaṭāmāṃsī jaṭilā lomaśāmiṣī
135 tvakpatramutkaṭaṃ bhṛṅgaṃ tvacaṃ cocaṃ varāṅgakam
karcūrako drāviḍakaḥ kālpakro vedhamukhyakaḥ,
136 oṣadhyo jāti-mātre syura-jātau sarvamauṣadham,
śākā''khyaṃ patra-puṣpā ''di, taṇḍulīyo 'lpamāriṣaḥ
137 viśalyā'gniśikhā'nantā phalinī śakrapuṣpikā
syādṛkṣagandhā chagalāttrayāvegī vṛddhadārakaḥ
138 juṅgo, brāhmī tu matsyākṣī vayaḥsthā somavallarī
paṭṭaparṇī haimavatī svarṇakṣīrī himāvatī
139 hayapucchī tu kāmbojñī māṣaparṇī mahāsahā
tuṇḍikerī raktaphalā bimbikā pīluparṇyapi
140 barbarā kavarī tuṅgī kharapuṣpā 'jagandhikā
elāparṇī tu suvahā rāsnā yuktarasā ca sā
141 cāṅgerī cukrikā dantaśaṭhā'mbāṣṭhā'mlaloṇikā
sahasravedhī cukro 'mlavetasaḥ śatavedhyapi
142 namaskārī gaṇḍakārī samaṅgā khadiretyapi
jīvantī jīvanī jīvā jīvanīyā madhusravā
143 kūrcaśīrṣo madhurakaḥ śṛṅga-hrasvāṅga-jīvakāḥ
kirātatikto bhūnimbo 'nāryatikto, 'tha saptalā
144 vimalā śātalā bhūriphenā carmakaṣetyapi
vāyasolī svādurasā vayaḥsthā, 'tha makūlakaḥ
4.2.10
145 nikumbho dantikā pratyakśreṇyudumbaraparṇyapi
ajamodā tūgragandhā brahmadarbhā yavānikā
146 mūle puṣkara-kāśmīra-padmapatrāṇi pauṣkare
athayathā'ticarā padmā cāraṭī padmacāriṇī
147 kāmpilyaḥ karkaśaśca candro raktāṅgo rocanī'tyapi
prapunnāḍas tveḍagajo dadrughnaś cakramardakaḥ
148 padbhāṭa uraṇākhyaś ca, palāṇḍus tu sukandakaḥ
latārka-dudrumau tatra harite, 'tha mahauṣadham
149 laśunaṃ gṛñjanā'riṣṭa-mahākanda-rasonakāḥ
punarnavā tu śothaghnī, vitunnaṃ suniṣaṇṇakam
150 syād vātakaḥ śītalo 'parājitā śaṇaparṇyapi
pārāvatāṅghriḥ kaṭabhī paṇyā jyotiṣmatī latā
151 vārṣikaṃ trāyamāṇā syāt trāyantī balabhadrikā
viśvaksenapriyā-gṛṣṭir vārāhī vadaretyapi
152 mārkavo bhṛṅgarājaḥ syāt, kākamācī tu vāyasī
śatapuṣpā sitacchatrā'ticchatrā madhurā misiḥ
153 avākpuṣpī kāravī ca, saraṇā tu prasāriṇī
tasyāṃ kaṭambharā rājabalā bhadravaletyapi
154 janī jatūkā rajanī jatukṛc cakravartinī
saṃsparśā,'tha śaṭī gandhamūlī ṣaḍgranthiketyapi
155 karpūro'pi palāśo, 'tha kāravellaḥ kaṭhillakaḥ
suṣavī cā,'tha kulakaṃ paṭolas tiktakaḥ paṭuḥ
156 kūṣmāṇḍakas tu karkārururvāruḥ karkaṭī striyau
ikṣvākuḥ kaṭutumbī syāt, tumvyalāvūrubhe same
157 citrā gavākṣī goḍumbā, viśālā tvindravāruṇī
arśoghnaḥ sūraṇaḥ kando, gaṇḍīras tu samaṣṭhilā
158 kalambyupodikā strī tu mūlakaṃ hilamocikā
vāstukaṃ śāka-bhedāḥ syur, dūrvā tu śataparvikā
159 sahasravīryā-bhārgavyau ruhā'nantā'tha sā sitā
golomī śatavīryā ca gaṇḍālī śakulākṣakā
160 kuruvindo megha-nāmā mustā mustakam-striyām
4.2.11
syād bhadramustako gundrā, cūḍālā śakralocaṭā
161 vaṃśe tvaksāra-karmāra-tvacisāra-tṛṇadhvajāḥ
śataparvā yavaphalo veṇu-maskara-tejanāḥ
162 veṇavaḥ kīcakās te syur ye svanantyaniloddhatāḥ
granthir nā parva-paruṣī, gundras tejanakaḥ śaraḥ
163 naḍas tu dhamanaḥ poṭagalo, 'tho kāśam-striyām
ikṣugandhā poṭagalaḥ, puṃsi bhūmni tu balvajāḥ
164 rasāla ikṣus, tad-bhedāḥ puṇḍra-kāntārakā''dayaḥ
syād vīraṇaṃ vīrataraṃ, mūle 'syośīram-striyām
165 abhayaṃ naladaṃ sevyamamṛṇālaṃ jalāśayam
lāmajjakaṃ laghulayamavadāheṣṭakāpathe
166 nalā''dayas tṛṇaṃ garmucchyāmāka-pramukhā api
a-strī kuśaṃ kutho darbhaḥ pavitramatha kattṛṇam
167 paura-saugandhika-dhyāma-devajagdhaka-rauhiṣam
chatrā 'ticchatra-pālaghnau mālātṛṇaka-bhūstṛṇe
168 śaṣpaṃ bālatṛṇaṃ, ghāso yavasaṃ, tṛṇamarjunam
tṛṇānāṃ saṃhatis tṛṇyā, naḍyā tu naḍasaṃhatiḥ
169 tṛṇarājādvayam tālo, nālikeram tu lāṅgalī
ghoṇṭā tu pūgaḥ kramuko guvākaḥ khapuro, 'sya tu
170 phalamudvegamete ca hintāla-sahitās trayaḥ
kharjūraḥ, kesarī, tālī, kharjūrī, ca tṛṇadrumāḥ
atha siṃhādi-vargaḥ 5
1 siṃho mṛgendraḥ pañcāsyo haryakṣaḥ kesarī hariḥ
‘kaṇṭhīravo mṛgaripur mṛgadṛṣṭar mṛgāśanaḥ
puṇḍarīkaḥ pañcanakha-citrakāya-mṛgadviṣaḥ ||1||’
śārdūla-dvīpinau vyāghre, tarakṣus tu mṛgādanaḥ
2 varāhaḥ sūkaro ghṛṣṭiḥ kolaḥ potrī kiriḥ kiṭiḥ
daṃṣṭrī ghoṇī stabdharomā kroḍo bhūdāra ityapi
3 kapi-plavaṅga-plavaga-śākhāmṛga-valīmukhāḥ
markaṭo vānaraḥ kīśo vanaukā, atha bhalluke
4 ṛkṣa'cchabhalla-bhallūkā, gaṇḍake khaṅga-khaṅgirnau
lulāyo mahiṣo vāhadvipat-kāsara-sairabhāḥ
First 38 of 153 passages. Read on
Commentaries (1)
- Trikaṇḍaviveka — Ramānāthavidyāvācaspati, Sanskrit, not yet digitised