Lingadisangraha / Trikanda 7
Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa 7
- Language
- Sanskrit
Contents
7.2
1 prakṛti-pratyayā'rthā''dyaiḥ saṃkīrṇe liṅgamunnayet
karma kriyā, tat-sātatye gamye syuraparasparāḥ
2 sākalyā''saṃga-vacane pārāyaṇa-parāyaṇe
yadṛcchā svairitā, hetu-śūnyā tvāsthā vilakṣaṇam
3 śamathas tu śamaḥ śāntir, dāntis tu damatho damaḥ
avadānaṃ karma vṛttaṃ, kāmyadānaṃ pravāraṇam
4 vaśakriyā saṃvananaṃ, mūlakarma tu kārmaṇam
vidhūnanaṃ vidhuvanaṃ, tarpaṇaṃ prīṇanā'vanam
5 paryāptiḥ syāt paritrāṇaṃ hastadhāraṇamityapi
sevanaṃ sīvanaṃ syūtir, vidaraḥ sphuṭanaṃ bhidā
6 ākrośanamabhīṣaṅgaḥ, saṃvedo vedanā na nā
saṃmūrcchanamabhivyāptir, yācñā bhikṣā'rthanā'rddanā
7 vardhanaṃ chedane, 'tha dve ānandana-sabhājane
āpracchannamathā''mnāyaḥ saṃpradāyaḥ, kṣaye kṣiyā
8 grahe grāho, vaśaḥ kāntau, rakṣaṇas trāṇe, raṇaḥ kvaṇe
vyadho vedhe, pacā pāke, hvo hūtau, varo vṛttau
9 oṣaḥ ploṣe, nayo nāye, jyānir jīrṇau, bhramo bhrabhau
sphātir vṛddhau, prathā khyātau, spṛṣṭiḥ pṛktau, sravaḥ srave
10 edhā samṛddhau, sphuraṇe sphuraṇā, pramitau pramā
prasūtiḥ prasave, śryote prāghāraḥ, klamathaḥ klame
11 utkarṣo 'tiśaye, saṃdhiḥ śleṣe, viṣaya āśraye
kṣipāyāṃ kṣepaṇaṃ, gīrṇir girau, gūraṇamudyame
12 unnāya unnaye, śrāyaḥ śrayaṇe, jayane jayaḥ
nigādo nigade, mādo made, udvega udbhrame
13 vimardanaṃ parimalo, 'bhyupapattiranugrahaḥ
nigrahas tad-viruddhaḥ syādabhiyogas tvabhigrahaḥ
14 muṣṭibandhas tu saṃgrāho, ḍimbe ḍamara-viplavau
bandhanaṃ prasitiśca cāraḥ, sparśaḥ spṛṣṭopataptau
15 nikāro viprakāraḥ syādākāras tviṅga iṅgitam
pariṇāmo vikāre, dve same vikṛti-vikriye
16 apahāras tvapacayaḥ, samāhāraḥ samuccayaḥ
pratyāhāra upādānaṃ, vihāras tu parikramaḥ
17 abhihāro 'bhigrahaṇaṃ, nihāro 'bhyavakarṣaṇam
anuhāro 'nukāraḥ syādarthasyā'pagame vyayaḥ
18 pravāhas tu pravṛttiḥ syāt, pravaho gamanaṃ bahiḥ
viyāmo viyamo yāmo yamaḥ saṃyāma-saṃyamau
19 hiṃsākarmā'bhicāraḥ syāj, jāgaryā jāgarā dvayoḥ
vighno'ntarāyaḥ pratyūhaḥ, syādupaghno'ntikāśraye
20 nirveśa upabhogaḥ syāt, parisarpaḥ parikriyā
vidhuraṃ tu praviśleṣe, 'bhiprāyaś chanda āśayaḥ
21 saṃkṣepaṇaṃ samasanaṃ, paryavasthā virodhanam
parisaryā parīsāraḥ syādvāsyā tvāsanā sthitiḥ
22 vistāro vigraho vyāsaḥ, sa ca śabdasya vistaraḥ
saṃvāhanaṃ mardanaṃ syād, vināśaḥ syādadarśanam
23 saṃstavaḥ syāt paricayaḥ, prasaras tu visarpaṇam
nīvākas tu prayāsaḥ syāt, saṃnidhiḥ saṃnikarṣaṇam
24 lavo 'bhilāvo lavane, niṣpāvaḥ pavane pavaḥ
prastāvaḥ syādavasaras, trasaraḥ sūtraveṣṭanam
25 prajanaḥ syādupasaraḥ, praśraya-praṇayau samau
dhīśaktir niṣkramo, 'strī tu saṃkramo durgasaṃcaraḥ
26 pratyutkramaḥ prayogā'rthaḥ, prakramaḥ syādupakramaḥ
syādabhyādānamudghāta ārambhaḥ, saṃbhramas tvarā
27 pratibandhaḥ pratiṣṭambho, 'vanāyas tu nipātanam
upalambhas tvanubhavaḥ, samālambho vilepanam
28 vipralambho viprayogo, vilambhas tvatisarjanam
viśrāvas tu pratikhyātiravekṣā pratijāgaraḥ
7.3
Atten29 nipāṭha-nipaṭhau pāṭhe, tema-stemau samundane
7.1
Wetness.
ādīnavā''sravau kleśe, melake saṃga-saṃgamau
30 saṃvīkṣaṇaṃ vicayanaṃ mārgaṇaṃ mṛgaṇā mṛgaḥ
parirambhaḥ pariṣvaṅgaḥ saṃślepa upagūhanam
31 nirvarṇanaṃ tu nidhyānaṃ darśanā''lokanekṣaṇam
pratyākhyānaṃ nirasanaṃ pratyādeśo nirākṛtiḥ
32 upaśāyo viśāyaś ca paryāya-śayanā'rthakau
artanaṃ ca ṛtīyā ca hṛṇīyā ca ghṛṇā'rthakāḥ
33 syād vyatyāso viparyāso vyatyayaś ca viparyaye
paryayo'tikramas tasminnatipāta upātyayaḥ
34 preṣaṇaṃ yat samāhūya tatra syāt pratiśāsanam
sa saṃstāvaḥ ṛtuṣu yā stuti-bhūmir dvijanmanām
35 nidhāya takṣyate yatra kāṣṭhe kāṣṭhaṃ sa udvanaḥ
stambaghnas tu stambaghanaḥ stambo yena nihanyate
36 āvidho vidhyate yena tatra, viṣvak-same nighaḥ
utkāraś ca nikāraś ca dvau dhānyotkṣepaṇā'rthakau
37 nigārodgāra-vikṣāvodgrāhās tu garaṇā''diṣu
āratyavarati-virataya uparāme, 'thā 'striyāṃ tu niṣṭhevaḥ
38 niṣcyūtir niṣṭhevana-niṣṭhīvanamityabhinnāni
javane jūtiḥ, sātis tvavasāne syādatha jvare jūrtiḥ
39 uddajas tu paśu-preraṇamakaraṇirityā''dayaḥ śāpe
gotrā'ntebhyas tasya vṛndamityaupagavakā''dikam
40 āpūpikaṃ, śāṣkulikamevamādyama-cetasām
māṇavānāṃ tu māṇavyaṃ, sahāyānāṃ sahāyatā
41 halyā halānāṃ, brāhmaṇya-vāḍavye tu dvijanmanām
dve parśukānāṃ pṛṣṭhānāṃ pārśvaṃ, pṛṣṭyamanukramāt
42 khalānāṃ khalinī khalyā'pyatha mānuṣyakaṃ nṛṇām
grāmatā, janatā, dhūmyā, pāśyā, galyā, pṛthak-pṛthak
43 api sāhastra-kārīṣa-cārmaṇā''tharvaṇā''dikam
iti saṃkīrṇa-vargaḥ 2, atra mūlaślokāḥ 42||, kṣe0 ślo00.
atha nānārtha-vargaḥ 3
1 nānā'rthāḥ ke 'pi kāntā''di-vargeṣvevā'tra kīrtitāḥ
bhūri-prayogā ye yeṣu paryāyeṣvapi teṣu te
2 ākāśe tridive nāko, lokas tu bhuvane jane,
padye yaśasi ca ślokaḥ, śare khaḍge ca sāyakaḥ,
3 jambukau kroṣṭu-varuṇau, pṛthukau cipiṭā'rbhakau,
ālokau darśana-dyotau, bherī-paṭahamānakau,
4 utsaṅga-cihnayoraṅkaḥ, kalaṅko 'ṅkā'pavādayoḥ,
takṣako nāga-varddhakyorarkaḥ sphaṭika-sūryayoḥ,
5 mārute vedhasi brahmre puṃsi kaḥ, kaṃ śiro'mbunoḥ,
syāt pulākas tuccha-dhānye saṃkṣepe bhakta-sikthake,
6 ulūke kariṇaḥ puccha-mūlopānte ca pecakaḥ,
kamaṇḍalau ca karakaḥ, sugate ca vināyakaḥ,
7 kiṣkur haste vitastau ca, śūka-kīṭe ca vṛścikaḥ,
pratikūle pratīkas tveka-deśe tu puṃsyayam,
8 syād bhūtikaṃ tu bhūnimbe kattṛṇe bhūstṛṇe 'pi ca,
jyotsnikāyāṃ ca ghoṣe ca koṣātakyātha kaṭphale
9 site ca khadire somavalkaḥ syādatha silhake
tila-kalke ca piṇyāko, vāhlīkaṃ rāmaṭhe 'pi ca,
10 mahendra-guggulūllūka-vyālagrāhiṣu kauśikaḥ,
ruk-tāpa-śaṅkāsvātaṅkaḥ, svalpe 'pi kṣullakas triṣu,
11 jaivātṛkaḥ śaśāṅke 'pi khure 'pyaśvasya vartakaḥ,
vyāghre 'pi puṇḍarīko nā, yavānyāmapi dīpakaḥ,
12 śālāvṛkāḥ kapi-kroṣṭu-śvānaḥ, svarṇe 'pi gairikam,
pīḍā'rthe'pi vyalīkaṃ syādalīkaṃ tvapriye 'nṛte,
13 śīlā'nvayāvanūke dve, śalke śakala-valkale,
sā'ṣṭe śate suvarṇānāṃ hemnyuro-bhūṣaṇe pale
14 dīnāre 'pi ca niṣko 'strī, kalko 'strī śamalainasoḥ
dambhe 'pyatha pināko 'strī śūla-śaṅkaradhanvanoḥ,
15 dhenukā tu kareṇvāṃ ca, megha-jāle ca kālikā
kārikā yātanā-vṛttyoḥ, karṇikā karṇa-bhūṣaṇe
16 kari-haste 'ṅgulau padma-bīja-kośyāṃ, triṣūttare,
vṛndārakau rūpi-mukhyāveke mukhyā'nya-kevalāḥ,
17 syād dāmbhikaḥ kaukkuṭiko yaś cā'dūreritekṣaṇaḥ,
lalāṭikaḥ prabhor bhāla-darśī kāryā'kṣamaś ca yaḥ,
' bhūbhṛnnitamba-valaya-cakreṣu kaṭako 'striyām,
7.2-2
sūcyagre kṣudra-śatrau ca romaharṣe ca kaṇṭakaḥ,
pāko pakti-śiśū, madhya-ratne netari nāyakaḥ,
7.3-2
paryaṅkaḥ syāt parikare, syād vyāghre 'pi ca lubdhakaḥ,
piṭakas triṣu vṛnde 'pi, gurau deśye ca deśikaḥ,
7.4
kheṭakau grāma-phalakau, dhīvare 'pica jālikaḥ,
puṣpa-reṇau ca kiñjalkaḥ, śulko 'strī strī-dhane'pi ca
7.5
syāt kallole 'pyutkalikā, vārddhakaṃ bhāva-vṛndayoḥ,
kariṇyāṃ cāpi gaṇikā, dārakau bāla-bhedakau,
7.6
andhe 'pyaneḍamūkaḥ syāt, ṭaṅkau darpā'śmadāraṇau,
mṛdbhāṇḍe'pyuṣṭrikā, manthe khajako rasadarbhake
7.7
iti kāntāḥ
18 mayūkhas tviṭ-kara- jvālāsvvali-vāṇau śilīmukhau,
śaṅkho nidhau lalāṭā'sthina kambau na strī,'ndriye'pi kham,
19 ghṛṇi-jvāle api śikhe,
iti khāntāḥ
śaila-vṛkṣau nagā vagau
āśugau vāyu-viśikhau, śarā'rka-vihagāḥ khagāḥ,
20 pataṅgau pakṣi-sūryau ca, pūgaḥ kramuka-vṛndayoḥ,
paśavo 'pi mṛgā, vegaḥ pravāha-javayorapi,
21 parāgaḥ kausume reṇau snānīyādau rajasyapi,
gaje 'pi nāga-mātaṅgāvapāṅgas tilake 'pi ca,
22 sargaḥ svabhāva-nirmokṣa-niścayā'dhyāya-sṛṣṭiṣu,
yogaḥ saṃhananopāya-dhyāna-saṃgati-yuktiṣu,
23 bhogaḥ sukhe stryādi-bhṛtāvaheśca phaṇa-kāyayoḥ,
cātake hariṇe puṃsi, sāraṅgaḥ śavale triṣu,
24 kapau ca plavagaḥ, śāpe tvabhipaṅgaḥ parābhave,
yānā''dyaṅge yugaḥ puṃsi, yugaṃ yugme kṛtā''diṣu,
25 svargeṣu-paśu-vāg-vajra-dik-netra-ghṛṇi-bhū-jale
lakṣya-dṛṣṭyā striyāṃ puṃsi gaur, liṅgaṃ cihna-śephasoḥ,
26 śṛṅgaṃ prādhānya-sānvoś ca, varāṅgaṃ mūrdha-guhyayoḥ,
bhagaṃ śrī-kāma-māhātmya-vīrya-yatnā'rka-kīrtiṣu,
iti gāntāḥ
27 parighaḥ parighāte 'stre, 'pyogho vṛnde 'mbhasāṃ raye,
mūlye pūjā-vidhāvargho, 'ho-duḥkha-vyasaneṣvagham,
28 triṣviṣṭe 'lpe laghuḥ,
iti ghāntāḥ
kācāḥ śikya-mṛdbheda-dṛgrujaḥ,
viparyāse vistare ca prapañcaḥ, pāvake śuciḥ
29 māsyamātye cāpyupadhe puṃsi medhye site triṣu,
abhivvaṅge spṛhāyāṃ ca gabhastau ca, ruciḥ striyām
iti cāntāḥ
' prasanne bhalluke 'pyaccho, gucchaḥ stavaka-hārayoḥ,
paridhānā'ñcale kaccho jala-prānte tri-liṅgakaḥ |'
7.8
iti kṣepakacchāntāḥ
30 keki-tārthyāvahibhujau, danta-viprā'ṇḍajā dvijāḥ,
ajā viṣṇu-hara-cchāgā, goṣṭhā'dhva-nivahā vrajāḥ,
31 dharmarājau jina-yamau, kuñjo dante'pi na striyām,
valaje kṣetra-pūrdvāre, valajā valgudarśanā,
32 same kṣmāṃśe raṇe 'pyājiḥ, prajā syāt saṃtatau jane,
abjau śaṅkha-śaśāṅkau ca, svake nitye nijaṃ triṣu
iti jāntāḥ
33 puṃsyātmani pravīṇe ca kṣetrajño vācya-liṅgakaḥ,
saṃjñā syāc cetanā nāma hastā''dyaiś cārtha-sūcanā
‘ doṣajñau vaidyavidvāṃsau jño vidvān somajo'pi ca’
7.8-2
iti jāntāḥ
34 kākebhagaṇḍau karaṭau, gajagaṇḍa-kaṭī kaṭau,
śipiviṣṭas tu khaltau duścarmaṇi maheśvare,
35 devaśilpinyapi tvaṣṭā, diṣṭaṃ daive 'pi na dvayoḥ,
rase kaṭuḥ, kaṭutkārye triṣu matsara-tīkṣṇayoḥ,
36 riṣṭaṃ kṣemā'śubhā'bhāveṣvariṣṭe tu śubhā'śubhe,
māyā-niścala-yantreṣu kaitavā'nṛta-rāśiṣu
37 ayo-ghane śaila-śṛṅge sīrā'ṅge kūṭama-striyām,
sūkṣmailāyāṃ truṭiḥ strī syāt kāle'lpe, saṃśaye'pi sā,
38 atyutkarṣā'śrayaḥ koṭyo, mūle lagna-kace jaṭā,
vyuṣṭiḥ phale samṛddhau ca, dṛṣṭira jñāne 'kṣiṇa darśane,
39 iṣṭira yāgecchayoḥ, sṛṣṭaṃ niścite bahuni triṣu,
kaṣṭe tu kṛcchra-gahane, dakṣā'mandā'gadeṣu tu
40 paṭura, dvau vācya-liṅgau ca,
‘poṭā dāsī dviliṃgā ca ghṛṣṭī gharṣaṇa-sūkarau
7.9
ghaṭā goṣṭhyāṃ hastipaṅktau kṛpīṭamudare jale’
7.9-2
iti ṭāntāḥ
nīlakaṇṭhaḥ śive 'pi ca,
puṃsi koṣṭho 'ntarjaṭharaṃ kusūlo 'ntargṛhaṃ tathā,
41 niṣṭhā niṣpatti-nāśā'ntāḥ, kāṣṭhotkarṣe sthitau diśi,
triṣu jyeṣṭho'tiśaste 'pi kaniṣṭho 'ti-yuvā'lpayoḥ.
iti ṭhāntāḥ
42 daṇḍo 'strī laguḍe 'pi syād, guḍo golekṣupākayoḥ,
sarpa-māṃsātpaśū vyāḍau, go-bhū-vācas tviḍā ilāḥ,
43 kṣver̤ā vaṃśa-śalākā 'pi, nāḍī nāle 'pi ṣaṭ-kṣaṇe,
kāṇḍo 'strī daṇḍa-bāṇā'rva-vargā'vasara-vāriṣu,
44 syād bhāṇḍamaśvā''bharaṇe 'matre mūla-vaṇig-dhane.
iti ḍāntāḥ
bhṛśa-pratijñayor bāḍhaṃ, pragāḍhaṃ bhṛśa-kṛcchrayoḥ,
‘saṃghātagrāsayoḥ piṇḍī dvayoḥ puṃsi kalevare
7.10
gaṇḍau kapolavisphoṭau muṇḍakas triṣu muṇḍite
ikṣubhede 'pi khaṇḍo 'strī, śikhaṇḍo barhacūḍayoḥ’
7.10-2
45 śakta-sthūlau triṣu dṛḍhau, vyūḍhau vinyasta-saṃhatau.
iti ḍhāntāḥ
bhrūṇe 'rbhake straiṇa-garbhe, bāṇo bali-sute śare,
46 kaṇo 'ti-sūkṣme dhānyāṃ'śe, saṃghāte pramathe gaṇaḥ,
paṇo dyūtā''disṛṣṭe bhṛtau mūlye dhane 'pi ca,
47 maurvyāṃ dravyā''śrite sattva-śaurya-saṃkhyā''dike guṇaḥ,
nirvyāpāra-sthitau kālaviśeṣotsavayoḥ kṣaṇaḥ,
48 varṇo dvijā''dau śuklā''dau stutau varṇaṃ tu vā 'kṣare,
aruṇo bhāskare 'pi syād varṇa-bhede 'pi ca triṣu,
49 sthāṇuḥ śarvo'pyatha droṇaḥ kāke 'pyājī rakhe raṇaḥ,
grāmaṇīr nāpite puṃsi śreṣṭhe grāmā'dhipe triṣu,
50 ūrṇā meṣā''di-lomni syādārte cāntarā bhruvoḥ,
hariṇī syān mṛgī hema-pratimā haritā ca yā,
51 triṣu pāṇḍau ca hariṇaḥ sthūṇā stambhe 'pi veśmanaḥ,
tṛṣṇe spṛhā-pipāse dve, jugupsā-karuṇe ghṛṇe,
52 vaṇik-pathe ca vipaṇiḥ, surā pratyak ca vāruṇī,
kareṇuribhyāṃ strī nebhe, draviṇaṃ tu balaṃ dhanam,
53 śaraṇaṃ gṛha-rakṣitroḥ, śrīparṇaṃ kamale'pi ca,
viṣā'bhimara-loheṣu tīkṣṇaṃ klīve khare triṣu,
54 pramāṇaṃ hetu-maryādā-śāstreyattā-pramātṛṣu,
karaṇaṃ sādhakatamaṃ kṣetra-gātrendriyeṣvapi,
55 prāṇyutpāde saṃsaraṇamasaṃbādha-camū-gatau
ghaṇṭāpathe, 'tha vāntā'nne samudgiraraṇamuddmaye,
56 atas triṣu, viṣāṇaṃ syāt paśuśṛṅgebhadantayoḥ,
pravaṇe krama-nimnorvyoṃ prahve nā tu catuṣpathe,
57 saṃkīrṇau nincitā'śuddhā, viriṇaṃ śūnyamūṣaram,
‘setau ca varaṇo, veṇī nadī-bhede kacoccaye.’
7.3-3
deva-sūryau vivasvantau, sarasvantau nadā'rṇavau,
58 pakṣi-tāyryo garutmantau, śakuntau bhāsa-pakṣiṇau,
agnyutpātau dhūmaketū, jīmūtau megha-parvatau,
59 hastau tu pāṇi-nakṣatre, marutau pavanā'marau,
yantā hastipake sūte, bhartā dhātari poṣṭari,
60 yāna-pātre śiśau potaḥ, pretaḥ prāṇyantare mṛte,
graha-bhede dhvaje ketuḥ, pārthive tanaye sutaḥ,
61 sthapatiḥ kāru-bhede 'pi, bhūbhṛd bhūmidhare nṛpe,
mūrddhābhiṣikto bhūpe 'pi, ṛtuḥ strī-kusume'pi ca,
62 viṣṇāvapyajitā'vyaktau, sūtas tvaṣṭari sārathau,
vyaktaḥ prājñe 'pi, dṛṣṭāntāvubhau śāstra-nidarśane,
63 kṣattā syāt sārathau dvāḥsthe kṣatriyāyāṃ ca śūdraje,
vṛttāntaḥ syāt prakaraṇe prakāre kātsnrya-vārtayoḥ,
64 ānartaḥ samare nṛtyasthāna-nīvṛdviśeṣayoḥ,
kṛtānto yama-siddhānta-daivā'kuśalakarmasu,
65 śleṣmā''di rasa-raktā''di mahā-bhūtāni tad-guṇāḥ
indriyāṇyaśma-vikṛtiḥ śabda-yoniśca dhātavaḥ,
66 kakṣā'ntare 'pi śuddhānto bhūpasyā'sarva-gocare,
kāsū-sāmarthyayoḥ śaktir, mūrtiḥ kāṭhinya-kāyayoḥ,
67 vistāra-vallyor vratatir, vasatī rātri-veśmanoḥ,
kṣayā'rcayorapacitiḥ, sātir dānā'vasānayoḥ,
68 artiḥ pīḍā-dhanuṣkoṭyor, jātiḥ sāmānya-janmanoḥ,
pracāra-syandayo rītirītir ḍimba-pravāsayoḥ,
69 udaye 'dhigame prāptis, tretā tvagni-traye yuge,
vīṇā-bhede 'pi mahatī, bhūtir bhasmani saṃpadi,
70 nadī-nagaryor nāgānāṃ bhogavatyatha saṃgare
saṃge sabhāyāṃ samitiḥ, kṣaya-vāsāvapi kṣitī,
71 kherarciś ca śastraṃ ca vahni-jvālā ca hetayaḥ,
jagatī jagati chando-viśeṣo 'pi kṣitāvapi,
72 paṅktiś chando'pi daśamaṃ, syāt prabhāve'pi cā''yatiḥ,
pattir gatau ca, mūle tu pakṣatiḥ pakṣa-bhedayoḥ,
73 prakṛtir yoni-liṅge ca, kaiśikyā''dyāś ca vṛttayaḥ,
sikatāḥ syur vālukā 'pi, vede śravasi ca śrutiḥ,
74 vanitā janitā'tyarthā'nurāgāyāṃ ca yoṣiti,
guptiḥ kṣiti-vyudāse 'pi, dhṛtir dhāraṇa-dhairyayoḥ
75 bṛhatī kṣudra-vārtākī chando-bhede mahatyapi,
7.11
Greatness.
vāsitā strī-kariṇyoś ca, vārtā vṛttau jana-śrutau,
76 vārtaṃ phalgunyaroge ca triṣvapsu ca ghṛtā'mṛte,
kaladhautaṃ rūpya-hemnora, nimittaṃ hetu-lakṣmaṇoḥ,
77 śrutaṃ śāstrā'vadhṛtayor, yuga-paryāptayoḥ kṛtam,
atyāhitaṃ mahā-bhītiḥ karma jīvā'napekṣi ca,
78 yukte kṣmā''dāvṛte, bhūtaṃ prāṇyatīte same triṣu,
vṛttaṃ padye caritre triṣvatīte dṛḍha-nistale,
79 mahad rājyaṃ cā'vagītaṃ janye syād garhite triṣu,
śvetaṃ rūpye'pi, rajataṃ hemni rūpye site triṣu,
80 triṣvito, jagadviṅge'pi, raktaṃ nīlyā''di-rāgi ca,
avadātaḥ site pīte śuddhe, baddhā'rjunau sitau,
81 yukte'ti-saṃskṛte marṣiṇyabhinīto, 'tha saṃskṛtam
kṛtrime lakṣaṇopete 'pyananto 'navadhāvapi,
82 khyāte hṛṣṭe pratīto, 'bhijātas tu kulaje budhe,
viviktau pūta-vijanau, mūrchitau mūḍha-socchrayau,
83 dvau cāmla-paruṣau śuktau, śitī dhavala-mecakau,
satye sādhau vidyamāne praśaste 'bhyarhite ca sat,
84 puraskṛtaḥ pūjite 'rātyābhiyukte 'grataḥ kṛte,
nivātāvāśrayā'vātau śastrā'bhedyaṃ ca varma yat,
85 jātonnaddha-pravṛddhāḥsyurucchritā, utthitās tvamī
vṛddhimat-prodyatotpannā, ādṛtau sādarā'rcitau.
‘samūhotpannayor jātamahijit śrīpatīndrayoḥ
sautike 'pi prapāto 'thāvapātāvattaṭāvaṭau
7.12
samit saṅge raṇe 'pi strī vyavasthāyāmapi sthitiḥ'
7.12-2
iti tāntāḥ
86 artho 'bhidheya-rai-vastu-prayojana-nivṛttiṣu,
nipānā''gamayos tīrthamṛṣi-juṣṭe jale gurau,
87 samarthas triṣu śakti-sthe saṃbaddhārthe hite 'pi ca,
daśamīsthau kṣīṇarāga-vṛddhau, vīthī padavyapi,
88 āsthānī-yatnayorāsthā, prastho 'strī sānu-mānayoḥ,
‘śāstra-draviṇayor granthaḥ, saṃsthā ''dhāre sthitau mṛtau’
7.13
iti thāntāḥ
abhiprāya-vaśau chandāvabdau jīmūta-vatsarau,
89 apavādau tu nindā''jñe, dāyādau suta-bāndhavau,
pādā raśmyaṅghri-turyāṃśāś, candrā'rkanyarkās tamomudaḥ,
90 nirvādo janavāde 'pi, śādvo jambāla-śaṣpayoḥ,
ārāve rudite trātaryākrando dāruṇe raṇe,
91 syāt prasādo'nurāge'pi, sūdaḥ syād vyañjane'pi ca,
goṣṭhā'dhyakṣe'pi govindo, harṣe'pyāmoda-van madaḥ,
92 prādhānye rāja-liṅge ca vṛṣā'ṅge kakudo 'striyām,
strī saṃvijñāna-saṃbhāṣā-kriyākārā''ji-nāmasu,
93 dharme rahasyupaniṣat, syādṛttau vatsare śarat,
padaṃ vyavasiti-trāṇa-sthāna-lakṣmā'ṅghri-vastuṣu,
94 goṣpadaṃ sevite māne, pratiṣṭhā kṛtyamāspadam,
triṣviṣṭa-madhurau svādū, mṛdū cātīkṣṇa-komalau,
95 mūḍhā'lpā'paṭu-nirbhāgyā mandāḥ syur, dvau tu śāradau
pratyagrā'pratibhau, vidvat-supragalbhau viśāradau.
96 vyāmo vaṭaś ca nyagrodhāvutsedhaḥ kāya unnatiḥ,
paryāhāraś ca mārgaś ca vivadhau vīvadhau ca tau,
97 paridhir yajñiya-taroḥ śākhāyāmupasūryake,
bandhakaṃ vyasanaṃ cetaḥpīḍā 'dhiṣṭhānamādhayaḥ,
98 syuḥ samarthana-nīvāka-niyamāś ca samādhayaḥ,
doṣotpāde 'nubandhaḥ syāt prakṛtasyā'di-vinaśvare
99 mukhyā'nuyāyini śiśau prakṛtyā 'nuvartane,
vidhur viṣṇau candramasi, paricchede bile 'vadhiḥ,
100 vidhir vidhāne daive 'pi, praṇidhiḥ prārthane care,
budha-vṛddhau paṇḍite 'pi, skandhaḥ samudāye 'pi ca,
101 deśe nada-viśeṣe 'bdhau sindhur nā sariti striyām,
vidhā vidhau prakāre ca, sādhū ramye 'pi ca triṣu,
102 vadhūn jāyā snuṣā strī ca, sudhā lepo'mṛtaṃ snuhī,
saṃdhā pratijñā maryādā, śraddhā saṃpratyayaḥ spṛhā,
103 madhu madye puṣpa-rase kṣaudre 'pyandhaṃ tamasyapi,
atas triṣu, samunnaddhau paṇḍitaṃmanya-garvitau,
104 brahmavandhuradhikṣepe nirdeśe, 'thā'valambitaḥ !
a-vidūro 'pyavaṣṭabdhaḥ, prasiddhau khyāta-bhūṣitau.
'leśe'pi gandhaḥ, saṃbādho guhyasaṃkulayorapi
vādhā niṣedhe duḥkha ca, jñātṛcāndrisurā budhāḥ'
7.14
iti dhāntāḥ
105 sūrya-vahnī citrabhānū, bhānū raśmi-divākarau,
bhūtātmānau dhātṛ-dehau, mūrkha-nīcau pṛthagjanau,
106 grāvāṇau śaila-pāṣāṇau, patriṇau śara-pakṣiṇau,
taru-śailau śikhariṇau, śikhinau vahni-varhiṇau,
107 pratiyatnānubhau lipsopagrahāvatha sādinau
dvau sārathi-hyārohau, vājino 'śveṣu-pakṣiṇaḥ,
108 kule 'pyabhijāno janma-bhūmyāmapyatha hāyanāḥ
varṣā'rcir-vrīhibhedāśca, candrāgnyarkā virocanāḥ,
109 keśe 'pi vṛjino, viśvakarmā 'rka-suraśilpinoḥ,
ātmā yatno dhṛtir buddhiḥ svabhāvo brahma varma ca,
110 śakro ghātuka-mattebho varṣukā'bdau ghanāghanaḥ,
abhimāno 'rthā''di-darpe jñāne praṇaya-hiṃsayoḥ,
111 ghano meghe mūrti-guṇe triṣu mūrte nirantare,
inaḥ sūrye prabhau, rājā mṛgāṅke kṣatriye nṛpe,
112 vāṇigyau nartakī-dūtau, sravantyāmapi vāhinī,
hrādinyau vajra-taḍitau, vandāyāmapi kāminī,
113 tvag-dehayorapi tanuḥ, sūnā 'dho-jihvikā 'pi ca,
ṛtu-vistārayoḥstrī vitānaṃ triṣu tucchake
114 mande, 'tha ketanaṃ kṛtye ketāḍupanimantraṇe,
vedas tattvaṃ tapo brahma, brahmā vipraḥ prajāpatiḥ,
115 utsāhne ca hiṃsāyāṃ sūcane cā'pi gandhanam
ātañcanaṃ pratīvāpa-javanā''pyayanā'rthakam,
116 vyañjanaṃ lāñchanaṃ śmaśru-niṣṭhāno'vayaveṣvapi,
syāt kaulīnaṃ loka-vāde yuddhe paśvahi-pakṣiṇām,
117 syādudyānaṃ niḥsaraṇe vana-bhede prayojane,
avakāśe sthitau sthānaṃ, krīḍā''dāvapi devanam,
118 vyutthānaṃ pratirodhe ca virodhā''caraṇe 'pi ca,
utthānaṃ pauruṣe tantre saṃniviṣṭodgame 'pi ca,
119 māraṇe mṛta-saṃskāre gatau dravye 'rtha-dāpane
nirvartanopakaraṇā'nuvrajyāsu ca sādhanam,
120 niryātanaṃ vaira-śuddhau dāne nyāsā'rpaṇe 'pi ca,
vyasanaṃ vipadi bhraṃśe doṣe kāmaja-kopaje,
121 pakṣmā'kṣi-lomni kiñjalke tantvā''dyaṃśe'pyaṇīyasi,
tithi-bhede kṣaṇe parva, vartma netracchade 'dhvani,
122 a-kārya-guhye kaupīnaṃ, maithunaṃ saṃgato rate,
pradhānaṃ paramā''tmā dhīḥ, prajñānaṃ buddhi-cihnayoḥ,
123 prasūnaṃ puṣpa-phalayor, nidhanaṃ kula-nāśayoḥ,
krandane rodanā''hvāne, varṣma deha-pramāṇayoḥ,
124 gṛha-deha-tviṭ-prabhāvā dhāmānyatha catuṣpathe
saṃniveśe ca saṃsthānaṃ, lakṣma cihna-pradhānayoḥ,
125 ācchādane saṃvidhānamapavāraṇamityubhe,
ārādhanaṃ sādhane syādavāptau toṣaṇe 'pi ca,
126 adhiṣṭhānaṃ cakra-pura-prabhāvā'dhyāsaneṣvapi,
ratnaṃ sva-jāti-śreṣṭhe 'pi, vane salila-kānane,
127 talinaṃ virale stoke vācya-liṅgaṃ, tathottare,
samānāḥ sat-samaike syuḥ, piśunau khala-sūcakau,
128 hīna-nyūnāvūna-garhyau, vegi-śūrau tarasvinau,
abhipanno 'parādhdo 'bhigrasta-vyāpadgatāvapi.
iti nāntāḥ
129 kalāpo bhūṣaṇe barhe tūṇīre saṃhatāvapi,
paricchade parīvāpaḥ paryustau salila-sthitau,
130 godhug-goṣṭhapatī gopau, hara-viṣṇū vṛṣākapī,
vāṣpamūṣmāthru, kaśipu tvannamācchādanaṃ dvayam,
131 talpaṃ śayyā'dṛ-dāreṣu, stambe 'pi viṭapo 'striyām,
prāptarūpa-svarūpā'bhirūpā budha-manojñayoḥ
132 bhedya-liṅgā amī, kūrmoṃ vīṇā-bhedaś ca kacchapī,
‘kutapo mṛga-romottha-paṭe cāhno 'ṣṭameṃ 'śake,
iti pāntāḥ
‘śiphā śikhāyāṃ sariti māṃsikāyāṃ ca mātari
7.15
śaphaṃ mūle taruṇāṃ syād gavādīnāṃ khure'pi ca
gulphaḥ syād gumphane bāhoralaṃkāre ca kīrtitaḥ
7.16
ra-varṇe puṃsi rephaḥ syāt kutsite vācya-liṅgakaḥ’
7.16-2
iti phāntāḥ
antarā-bhava-sattve 'śve gandharvo divya-gāyane,
133 kambur nā valaye śaṅkhe, dvijahrau sarpa-sūcakau,
pūrvī 'nya-liṅgaḥ prāgāha pum-bahutve 'pi pūrvajān,
‘citrapuṅkhe'pi kādambo nitambo' dvitaṭe kaṭau’
7.17
durvī phaṇā'pi, vimbo'strī maṇḍale'pi ca”
7.17-2.1
iti bāntāḥ
134 kumbhau ghaṭebhamūrddhāṃśau, ḍimbhau tu śiśu-bāliśau,
stambhau sthūṇā-jaḍībhāvau, śambhū brahma-trilocanau,
135 kukṣi-bhrūṇā'rbhakā garbhā, visrambhaḥ praṇaye 'pi ca,
syād bheryā dundubhiḥ puṃsi,syādakṣe dundubhiḥ striyām,
136 syān mahā-rajate klībaṃ kusumbhaṃ karake pumān ,
kṣatriye 'pi ca nābhir nā, surabhir gavi ca striyām ,
137 sabhā saṃsadi sabhye ca, triṣvadhyakṣe 'pi vallabhaḥ
iti bhāntāḥ
kiraṇa-pragrahau raśmī, kapi-bhekau plavaṅgamau,
138 icchā-manobhavau kāmau, śaktyudyogau parākramau,
dharmāḥ puṇya-yama-nyāya-svabhāvā''cāra-somapāḥ,
139 upāya-pūrva ārambha upadhā cāpyupakramaḥ,
vaṇig-pathaḥ puraṃ vedo nigamā, nāgaro vaṇik
140 naigamau dvau, bale rāmo nīla-cāru-site triṣu,
śabdā''di-pūrvī vṛnde 'pi grāmaḥ, krāntau ca vikramaḥ,
141 stomaḥ stotre 'dhvare vṛnde, jihmas tu kuṭile 'lase,
uṣṇe 'pi gharmaś ceṣṭā'laṅkāre bhrāntau ca vibhramaḥ,
142 gulmā ruk-stamba-senāś ca, jāmiḥ svasṛ-kulastriyoḥ
kṣiti-kṣāntyoḥ kṣamā, yukte kṣamaṃ śakte hite triṣu,
143 triṣu śyāmau harit-kṛṣṇau, śyāmā syācchārivā niśā,
lalāmaṃ puccha-puṇḍrā'śva-bhūṣā-prādhānya-ketuṣu,
144 sūkṣmamadhyātmamapyādye pradhāne prathamas triṣu
vāmau valgu-pratīpau dvāvadhamau nyūna-kutsitau,
145 jīrṇaṃ ca paribhuktaṃ ca yātayāmamidaṃ dvayam.
iti māntāḥ
turaṅga-garuḍau tākṣyau, nilayā'pacayau kṣayau,
146 śvaśulyau devara-śyālau, bhrātṛvyau bhrātṛja-dviṣau,
parjanyau rasadabdendrau, syādaryaḥ svāmi-vaiśyayoḥ,
147 tiṣyaḥ puṣye kaliyuge, paryāyo 'vasare krame,
7.17-2.2
pratyayo 'dhīna-śapatha-jñāna-viśvāsa-hetuṣu
148 randhre śabde, 'thā'nuśayo dīrghadveṣā'nutāpayoḥ,
sthūloccayas tva-sākalye nāgānāṃ madhyame gate,
149 samayāḥ śapathā''cāra-kāla-siddhānta-saṃvidaḥ,
vyasanānyaśubhaṃ daivaṃ vipadityanayās trayaḥ,
150 atyayo 'tikrame kṛcchre doṣe daṇḍe 'pyathā''padi
yuddhā''tyayoḥ saṃkarāyaḥ, pūjyas tu śvaśure'pi ca,
151 paścādavasthāyi balaṃ samavāyaś ca sannayau,
saṃghāte saṃniveśe ca saṃstyāyaḥ, praṇayās tvamī
152 viśrambha-yācñā-premāṇo, virodhe 'pi samucchrayaḥ,
viṣayo yasya yo jñātas tatra śabdā''dikeṣvapi,
153 niryāse 'pi kaṣāyo 'strī, sabhāyāṃ ca pratiśrayaḥ,
prāyo bhūmyanta-gamane, manyur dainye ṛtau krudhi,
154 rahasyopasthayor guhyaṃ, satyaṃ śapatha-tathyayoḥ,
vīryaṃ bale prabhāve ca, dravyaṃ bhavye guṇā''śraye,
155 dhiṣṇyaṃ sthāne gṛhe bhe 'gnau, bhāgyaṃ karma śubhā'śubham,
kaśeru-hemnora gāṅgeyaṃ, viśalyā dantikā 'pi ca,
156 vṛṣākapāyī śrī-gauryorabhikhyā nāma-śobhayoḥ,
ārambho niṣkṛtiḥ śikṣā pūjanaṃ saṃpradhāraṇam
157 upāyaḥ karma ceṣṭā ca cikitsā ca nava kriyāḥ,
chāyā sūrya-priyā kāntiḥ pratibimbamanātapaḥ,
158 kakṣyā prakoṣṭhe harmyā''deḥ kāñcyāṃ madhyebha-bandhane,
kṛtyā kriyā-devatayos triṣu bhedye dhanā''dibhiḥ,
159 janyaḥ syāj janavāde'pi, jaghanyo'ntye'dhame'pi ca,
garhyā'dhīnau ca vaktavyau, kalyau sajja-nirāmayau,
160 ātmavānanapeto 'rthādṛdhyaum̐, puṇyaṃ tu cārvapi,
rūpyaṃ praśasta-rūpe 'pi, vadānyo valgu-vāgapi,
161 nyāyye 'pi madhyaṃ, saumyaṃ tu sundare soma-daivate.
iti yāntāḥ !
7.17-2.3
nivahā'vasarau vārau, saṃstarau prastarā'dhvarau,
162 gurū gīṣpati-pitrādyau, dvāparau yuga-saṃśayau,
prakārau bheda-sādṛśye, ākārāviṅgitā''kṛtī,
163 kiṃśārū dhānyaśūkeṣū, marū dhanva-dharādharau,
adrayo druma-śailā'rkāḥ, strīstanā'bdau payodharau,
164 dhvāntā'ri-dānavā vṛtrā, bali-hastāṃ'śavaḥ karāḥ,
pradarā bhaṅga-nārīruk-trāṇā, asrāḥ kacā api,
165 a-jāta-śṛṅgo gauḥ kāle 'pya-śmaśrur nā ca tūvarau,
svarṇe 'pi rāḥ, parikaraḥ paryaṅka-parivārayoḥ,
166 muktā-śuddhau ca tāraḥ syācchāro vāyau sa tu triṣu
karbure, 'tha pratijñā''ji-saṃvidāpatsu saṃgaraḥ,
167 veda-bhede gupta-vāde mantro, mitro ravāvapi,
makheṣu yūpakhaṇḍe'pi svarur, guhye 'pyavaskaraḥ,
168 āḍambaras tūrya-rave gajendrāṇāṃ ca garjite,
abhihāro 'bhiyoge ca caurye saṃnahane 'pi ca,
169 syāj jaṅgame parīvāraḥ khaṅga-kośe paricchade,
viṣṭaro viṭapī darbha-muṣṭiḥ pīṭhā''dyamāsanam,
170 dvāri dvāḥsthe pratīhāraḥ pratīhāryapyanantare,
vipule nakule viṣṇau babhrur nā piṅgale triṣu,
171 sāro bale sthirāṃ'śe ca nyāyye klībaṃ vare triṣu,
durodaro dyūtakāre paṇe, dyūte durodaram
172 mahā'raṇye durga-pathe kāntāraṃ pun-napuṃsakam,
matsaro 'nya-śubha-dveṣe tadvat-kṛpaṇayos triṣu,
173 devādvṛte varaḥ śreṣṭhe triṣu klībaṃ manāk-priye,
vaṃśāṅkure karīro 'strī taru-bhede ghaṭe ca nā,
174 nā camū-jaghane hasta-sūtre pratisaro 'striyām,
yamā'nilendra-candrā'rka-viṣṇu-siṃhāṃ'śu-vājiṣu
175 śukā'hi-kapi-bhekeṣu harir nā kapile triṣu,
śarkarā karparā'ṃśe 'pi, yātrā syād yāpane gatau,
176 irā bhū-vāk-surā'psu syāt, tandrī nidrā-pramīlyoḥ
7.17-2.4
dhātrī syādupamātā 'pi kṣitirapyāmalakyapi,
177 kṣudrā vyaṅgā naṭī veśyā saraghā kaṇṭakārikā,
triṣu krūre 'dhame 'lpe 'pi kṣudraṃ, mātrā paricchade
178 alpe ca parimāṇe sā, mātraṃ kārtsnye 'vadhāraṇe,
ālekhyā''ścaryayoś citraṃ, kalatraṃ śroṇi-bhāryayoḥ,
179 yogya-bhājanayoḥ pātraṃ patraṃ, vāhana-pakṣayoḥ,
nideśa-granthayoḥ śāstraṃ, śastramāyudha-lohayoḥ,
180 syāj jaṭāṃ'śukayor netraṃ, kṣetraṃ patnī-śarīrayoḥ, '
mukhāgre kroḍa-halyoḥ potraṃ, gotraṃ tu nāmni ca,
181 satramācchādane yajñe sadā-dāne vane 'pi ca,
ajiraṃ viṣaye kāye 'pyambaraṃ vyomni vāsasi,
182 cakraṃ rāṣṭre 'pyakṣaraṃ tu mokṣe 'pi, kṣīramapsu ca,
svarṇe 'pi bhūri-candrau dvau, dvāra-mātre 'pi gopuram,
183 guhā-dambhau gahvare dve, raho 'ntikamupahnare,
puro 'dhikamuparyagrāṇyagāre nagare puram
184 mandiraṃ cātha rāṣṭre 'strī viṣaye syādupadrave,
daro 'striyāṃ bhaye śvabhre, vajro 'strī hīrake pavaiau,
185 tantraṃ pradhāne siddhānte sūtravāye paricchade,
auśīraś cāmare daṇḍe 'pyauśīraṃ śayanā''sane,
186 puṣkaraṃ kari-hastā'gre vādya-bhāṇḍa-mukhe jale
vyomni khaḍga-phale padme tīrthauṣadhi-viśeṣayoḥ
187 antaramavakāśā'vadhi-paridhānāntardhi-bheda-tādarthye
chidrā''tmīya-vinā-vahiravasara-madhye 'ntarātmani ca,
188 muste 'pi piṭharaṃ, rāja-kaśeruṇyapi nāgaram,
śārvaraṃ tvandhatamase ghātuke bhedya-liṅgakam,
189 gauro 'ruṇe site pīte, vraṇakārye'pyaruṣkaraḥ,
jaṭharaḥ kaṭhine 'pi syādadhastādapi cā'dharaḥ
190 anākule 'pi caikāgro, vyagro vyāsakta ākule,
uparyudīcya-śreṣṭheṣvapyuttaraḥsyādanuttaraḥ
7.17-2.5
191 eṣāṃ viparyaye śreṣṭhe, dūrā'nātmottamāḥ parāḥ,
svādu-priyau ca madhurau, krūrau kaṭhina-nirdayau,
192 udārau dātṛ-mahatoditaras tvanya-nīcayoḥ,
manda-svacchandayoḥ svairaḥ, śubhramuddīpta-śuklayoḥ
‘āsāro vegavadvarṣe sainyaprasaraṇaṃ tathā
7.18
dhārāgbupāte cotkarṣe 'strau kaṭāhai tu karparaḥ
bandhuraṃ sundare namre girirū gendukaśailyoḥ
7.19
caruḥ sthālyāṃ haviḥpaktā 'vadhīraḥ kātare cale'
7.19-2
iti rāntāḥ
193 cūḍā kirīṭaṃ keśāś ca saṃyatā maulayas trayaḥ,
drumaprabheda-mātaṅga-kāṇḍa-puṣpāṇi pīlavaḥ,
194 kṛtāntā'nehasoḥ kālaś, caturthe 'pi yuge kaliḥ,
syāt kuraṅge 'pi kamalaḥ, prāvāre 'pi ca kambalaḥ,
195 karopahārayoḥ puṃsi valiḥ prāṇyaṅgaje striyām,
sthaulya-sāmarthya-sainyeṣu balaṃ nā kāka-sīriṇoḥ,
196 vātūlaḥ puṃsi vātyāyāmapi vātā'sahe triṣu,
bhedya-liṅgaḥ śaṭhe vyālaḥ puṃsi śvāpada-sarpayoḥ,
197 malo 'strī pāpa-viṭ-kiṭṭānyastrī śūlaṃ rugāyudham,
śaṅkāvapi dvayoḥ kīlaḥ, pāliḥ stryaśyaṅka-paṅktiṣu,
198 kalā śilpe kāla-bhede cā''lī sakhyāvalī api,
abdhyambu-vikṛtau velā kāla-maryādayorapi,
199 bahulāḥ kṛttikā gāvo, bahulo 'gnau śitau triṣu,
līlā vilāsa-kriyayorupalā śarkarā 'pi ca,
200 śoṇite 'mbhasi kīlālaṃ, mūlamādye śiphā-bhayoḥ,
jālaṃ samūhe ānāya-gavākṣa-kṣārakeṣvapi,
201 śīlaṃ svabhāve sad-vṛtte, sasye hetu-kṛte phalam,
chadir-netrarujoḥ klīvaṃ samūhe paṭalaṃ na nā,
202 adhaḥ-svarūpayorastrī talaṃ, syāccāmiṣe palam,
aurvā'nale 'pi pātālaṃ, celaṃ vastre 'dhame triṣu,
203 kukūlaṃ śaṅkubhiḥ kīrṇe śvabhre nā tu tuṣā'nale,
nirṇīte kevalamiti tri-liṅgaṃ tveka-kṛtsnayoḥ,
204 paryāpti-kṣema-puṇyeṣu kuśalaṃ śikṣite triṣu,
pravālamaṅkure 'pyastrī, triṣu sthūlaṃ jaḍe 'pi ca,
205 karālī danture tuṅge, cārau dakṣe ca peśalaḥ,
mūrkhe'rbhake'pi bālaḥ syāl, lolaś cala-satṛṣṇayoḥ
'kulaṃ gṛhe 'pi tālāṅke kubere caikakuṇḍalaḥ
strībhāvāvajñayor helā, heliḥ sūrye, raṇe hiliḥ
7.20
hālaḥ syān nṛpatau madye, śakalacchadayor dalam
tūliś citropakaraṇaśalākā-tūlaśayyayoḥ
7.21
tumulaṃ vyākule śabde śaṣkulī karṇapālyapi'
7.21-2
iti lāntāḥ
206 dava-dāvau vanā'raṇyavahrī, janma-harau bhavau,
mantrī sahāyaḥ sacivau, pati-śākhi-narā dhavāḥ,
207 avayaḥ śaila-meṣā'rkā, ājñā''hvānādhvarā havāḥ,
bhāvaḥ sattā-svabhāvā'bhiprāya-ceṣṭā''tma-janmasu,
208 syādutpāde phale puṣpe prasavo garbha-mocane,
a-viśvāse 'pahnave 'pi nikṛtāvapi nihnavaḥ,||³
209 utsekā'marṣayoricchā-prasare maha utsavaḥ,
anubhāvaḥ prabhāve ca satāṃ ca mati-niścaye,
210 syāj janma-hetuḥ prabhavaḥ sthānaṃ cā''dyopalabdhaye,
śūdrāyāṃ vipra-tanaye śastre pāraśavo mataḥ,
211 dhruvo bha-bhede klībe tu niścite śāśvate triṣu,
svo jñātāvātmani, svaṃ triṣvātmīye, svo 'striyāṃ dhane,
212 strī-kaṭī-vastra-bandhe 'pi nīvī paripaṇe 'pi ca,
śivā gaurī-pheravayora, dvandvaṃ kalaha-yugmayoḥ,
213 dravyā'su-vyavasāye'pi sattvama-strī tu jantuṣu,
klīvaṃ napuṃsakaṃ ṣaṇḍhe vācya-liṅgama-vikrame
214 dvau viśau vaiśya-manujau, dvau carā'bhimarau spaśau,
dvau rāśī puṅgamepā''dyau, dvau vaṃśau kula-maskarau,
215 rahaḥ-prakāśau vīkāśau, nirveśo bhṛti-bhogayoḥ,
kṛtānte puṃsi kīnāśaḥ kṣudra-karṣakayos triṣu,
216 pade lakṣye nimitte 'padeśaḥ syāt, kuśamapsu ca,
daśā 'vasthā 'nekavidhā 'pyāśā tṛṣṇā 'pi cā'yatā,
217 vaśā strī kariṇī ca syāt, dṛg jñāne jñātāri triṣu,
syāt karkaśaḥ sāhasikaḥ kaṭhorā'masṛṇāvapi,
218 prakāśo 'ti-prasiddhe 'pi, śiśvāvajñe ca bāliśaḥ,
‘nāśaḥ kṣaye tirodhāne, jīviteśaḥ priye yame
7.22
nṛśaṃsakhaḍgau nistriṃśāvaṃśūḥ sūrye'śavaḥ karāḥ
āśrākhyā śāliśīghrārthe pāśo bandhanaśastrayoḥ’
7.23
sura-matsyāvanimiṣau, puruṣāvātma-mānavau,
219 kāka-matsyāt-khagau dhvāṅkṣau, kakṣau ca tṛṇa-vīrudhau,
abhīṣuḥ pragrahe raśmau, praiṣaḥ preṣaṇa-mardane,
220 pakṣaḥ sahāye 'pyuṣṇīṣaḥ śiroveṣṭa-kirīṭayoḥ,
śukrale mūṣike śreṣṭhe sukṛte vṛṣabhe vṛṣaḥ,
221 koṣo 'strī kuṅmale khaṅga-pidhāne 'rthaugha-divyayoḥ
dyūte 'kṣe śāri-phalake 'pyākarṣo, 'thā'kṣaminrdriye
222 nā dyūtā'ṅge karṣa-cakre vyavahāre kali-drume,
karṣūḥ vārttā karīṣā'gniḥ, karṣaḥ kulyā'bhidhāyinī,
223 pum-bhāve tat-kriyāyāṃ ca pauruṣaṃ, viṣamapsu ca,
upādāne 'pyāmiṣaṃ syādaparādhe 'pi kilbiṣam,
224 syād vṛttau loka-dhātvaṃśe vāsare varṣamastriyām,
prekṣā vṛttekṣaṇaṃ prajñā, bhikṣā sevā 'rthanā bhṛtiḥ,
225 tviṭ śobhā 'pi, triṣu pare, nyakṣaṃ kārtsnya-nikṛṣṭayoḥ,
pratyakṣe 'dhikṛte 'dhyakṣo, rūkṣas tvapremṇyacikkaṇe.
‘vyājasaṃkhyāśaravyeṣu lakṣaṃ, ghoṣau ravavrajau
kapiśīrṣe bhittiśṛṅge 'nutarṣaś caṣakaḥ surā
7.24
doṣo vātādike, doṣā rātrau, dakṣo 'pi kukkuṭe
śuṇḍāgrabhāge gaṇḍūṣo dvayoś ca mukhapūraṇe ’
7.4-2
iti ṣāntāḥ
226 ravi-śvetacchadau haṃsau, sūrya-vahnī vibhāvasū,
vatsau tarṇaka-varṣau dvau sāraṅgāś ca divaukasaḥ,
227 śṛṅgārā''dau viṣe vīrye guṇe rāge drave rasaḥ,
puṃsyuttaṃsāvataṃsau dvau karṇapūre 'pi śekhare,
228 deva-bhede 'nale raśmau vasū, ratne dhane vasu,
viṣṇau ca vedhāḥ, strī tvāśīr hitā''śaṃsā'hi-daṃṣṭrayoḥ,
229 lālase prārthanautsukye, hiṃsā cauryā''di-karma ca,
prasūraśvā 'pi, bhū-dyāvau rodasyau rodasī ca te;
230 jvālā-bhāsau na puṃsyarcir, jyotir bha-dyota-dṛṣṭiṣu,
pāpā'parādhayorāgaḥ, khaga-bālyā''dinor vayaḥ,
231 tejaḥ-purīṣayor varco, mahaś cotsava-tejasoḥ,
rajo guṇe ca strī-puṣpe, rāhau dhvānte guṇe tamaḥ,
232 chandaḥ padye 'bhilāṣe ca, tapaḥ kṛcchrā''di-karma ca,
saho balaṃ, sahā mārgo, nabhaḥ khaṃ, śrāvaṇo nabhāḥ,
233 okaḥsadmā''śrayaś caukāḥ, payaḥ kṣīraṃ payo'mbu ca,
ojo dīptau bale, srota indriye nimnagā-raye,
234 tejaḥ prabhāve dīptau ca bale śukre 'pyatat triṣu,
vidvān vidaṃśca, vībhatso hiṃsro 'pyatiśaye tvamī,
235 vṛddha-praśasyayor jyāyān, kanīyāṃstu yuvā'lpayoḥ,
varīyāṃstūru-varayoḥ, sādhīyān sādhu-vāḍhayoḥ
236 dale 'pi barhaṃ, nirbandhoparāgā'rkā''dayo grahāḥ,
dvāryāṃpīḍe kvātha-rase niryūho nāga-dantake,
237 tulā-sūtre 'śvā''di-raśmau pragrāhaḥ pragraho 'pi ca,
patnī-parijanā''dāna-mūla-śāpāḥ parigrahāḥ,
238 dāreṣu ca gṛhāḥ, śroṇyāmapyāroho vara-striyāḥ
vyūho vṛnde'pyahir vṛtre 'pyagnīndvarkās tamopahāḥ,
239 paricchade nṛpārhe'rthe parivarho,
āṅīṣadarthe 'bhivyāptau sīmā'rthe dhātu-yoga-je,
240 ā pragṛhyaḥ smṛtau vākye'pyās tu syāt kopa-pīḍayoḥ,
pāpa-kutseṣadarthe ku, dhiṅ nirbhartsana-nindayoḥ
241 cā'nvācaya-samāhāretaretara-samuccaye,
svastyāśīḥ kṣema-puṇyā''dau, prakarṣe laṅghane 'pyati,
242 svit praśne ca vitarke ca, tu syād bhede'vadhāraṇe,
sakṛt sahaikavāre cāpyārād dūra-samīpayoḥ,
243 pratīcyāṃ carame paścādutā'pyartha-vikalpayoḥ,
punaḥ-sahā'rthayoḥ śaśvat, sākṣāt pratyakṣa-tulyayoḥ,
244 khedā'nukampā-saṃtoṣa-vismayā''mantraṇe bata,
hanta harṣe''nukampāyāṃ vākyā''rambha-viṣādayoḥ,
245 prati pratinidhī vīpsā-lakṣaṇā''dau prayogataḥ,
iti hetu-prakaraṇa-prakarṣā''di-samāptiṣu,
246 prācyāṃ purastāt prathame purā'rthe'grata ityapi,
yāvat tāvac ca sākalye 'vadhau māne'vadhāraṇe,
247 maṅgalā'nantarārambha-praśna-kātsnryeṣvatho atha,
vṛthā nirarthakā'vidhyor, nānā'nekobhayā'rthayoḥ,
248 nu pṛcchāyāṃ vikalpe ca, paścāt-sādṛśyayoranu,
praśnā 'vadhāraṇā 'nujñā 'nunayā ''mantraṇe nanu,
249 garhā-samuccaya-praśna-śaṅkā-saṃbhāvanāsvapi,
upamāyāṃ vikalpe vā, sāmi tvardhe jugupsite,
250 amā saha samīpe ca, kaṃ vāriṇi ca mūrdhani;
ivetthamarthayorevaṃ, nūnaṃ tarke'rtha-niścaye,
251 tūṣṇīmarthe sukhaṃ joṣaṃ, kiṃ pṛcchāyāṃ jugupsane,
nāma prākāśya-saṃbhāvya-krodhopagama-kutsane,
252 alaṃ bhūṣaṇa-paryāpti-śakti-vāraṇa-vācakam,
huṃ vitarke paripraśne, samayā 'ntika-madhyayoḥ,
253 punar-prathame bhede, nir niścaye-niṣedhayoḥ,
syāt prabandhe cirā'tīte nikaṭā''gāmike purā,
254 ūrryūrī coro ca vistāre'ṅgīkṛtau trayam,
svarge pare ca loke svar, vārtā-saṃbhāvyayoḥ kila,
255 niṣedha-vākyā'laṅkāra-jijñāsā'nunaye khalu,
samīpobhayataḥ-śīghra-sākalyā'bhimukhe 'bhitaḥ,
256 nāma-prākāśyayoḥ prādur, mitho'nyonyaṃ rahasyapi,
tiro'ntardhau tiryagarthe, hā viṣāda-śugartiṣu,
257 ahahetyadbhute khede, hi hetāvavadhāraṇe,
iti nānārtha-vargaḥ 3, atra mūlaślokāḥ 256||, kṣe0 ślo0 24
athā'vyaya-vargaḥ
7.1-2
1 cirāya cirarātrāya cirasyā''dyāś cirā'rthakāḥ
muhuḥ punaḥpunaḥ śaśvadabhīkṣṇamasakṛt samāḥ
2 srāg jhaṭityañjasā 'hnāya drāṅ maṅkṣu sapadi drute
balavat suṣṭhu kimuta svatayatīva ca nirbharare
3 pṛthag vinā 'ntareṇarte hiruṅ nānā ca varjane
yat tad yatas tato hetāva-sākalye tu cic cana
4 kadācij jātu, sārthaṃ tu sākaṃ satrā samaṃ saha
āānukūlyā'rthakaṃ prādhvaṃ, vyarthake tu vṛthā mudhā
5 āho utāho kimuta vikalpe kiṃ kimūta ca
tu hi ca sma ha vai pāda-pūraṇe, pūjane svati
6 divā 'hītyatha doṣā ca naktaṃ ca rajanāviti
tiryagarthe sāci tiro'pyatha saṃbodhanā'rthakāḥ
7 syuḥ pyāṭ pāḍaṅga he hai bhoḥ, samayā nikaṣā hiruk
a-tarkite tu sahasā, syāt puraḥ purato 'grataḥ
8 svāhā deva-havir-dāne śrauṣaṭ vauṣaṭ vaṣaṭ, svadhā
kiñcidīṣan manāgalpe, pretyā'mutra bhavā'ntare
9 va vā yathā tathaivaivaṃ sāmye, 'ho hīti vismaye
maune tu tūṣṇīṃ tūṣṇīkāṃ, sadyaḥ sapadi tat-kṣaṇe
10 diṣṭyā samupajoṣaṃ cetyānande, 'thā 'ntare 'ntarā
antareṇa ca madhye syuḥ, prasahya tu haṭhā'rthakam
11 yukte dve sāṃprataṃ sthāne, 'bhīkṣṇaṃ śaśvadanārate
a-bhāve nahya no nā'pi, mā sma mā 'laṃ ca vāraṇe
12 pakṣā'ntare ced yadi ca, tattve tvaddhā-'ñjasā dvayam
prākāśye prādurāviḥ syādādomevaṃ paraṃ mate
13 samantatas tu paritaḥ sarvato viṣvagityapi
a-kāmā'numatau kāmamasūyopagames tu ca
14 nanu ca syād viro dhoktau, kaccit kāma-pravedane
niṣṣamaṃ duṣṣamaṃ garhe, yathāsvaṃ tu yathāyatham
15 mṛṣā mithyā ca vitathe, yathārthaṃ tu yathātatham
syurevaṃ tu punar vai vetyavadhāraṇa-vācakāḥ
16 prāgatītā 'rthakaṃ, nūnamavaśyaṃ niścaye dvayam
saṃvad varṣe, 'vare tvarvāgāmevaṃ, svayamātmanā
17 alpe nīcair, mahatyuccaiḥ, prāyo bhūmnya-drute śanaiḥ
sanā nitye, bahir bāhye, smā 'tīte, 'stama-darśane
18 asti sattve, ruṣoktāvu, ūṃ praśne, 'nunaye tvayi
huṃ tarke syāduṣā rātreravasāne, namo natau
19 punararthe 'ṅgha, nindāyāṃ duṣṭhu, suṣṭhu praśaṃsane
sāyaṃ sāye, prage prātaḥ prabhāte, nikaṣā 'ntike
amā'nugupye, smaraṇe huṃ, phaḍ vighnaniṟākṛtau
aṅgīkṛtau syādarthe hūṃ hīnasaṃbodhate tvare
7.1-2.p1
20 parut parātparyapamo 'bde pūrve, pūrvatare, yati
adyā'trā'hvyatha pūrve 'hnītyādau pūrvottarā'parāt
21 tathā 'dharā 'nyā'nyataretarāt pūrvedyurā''dayaḥ
ubhayadyuś cobhayedyuḥ, pare tvahi paredyavi
22 hyo gate, 'nāgate 'hni śvaḥ, paraśvas tu pare 'hani
tadā tadānīṃ, yugapadekadā, sarvadā sadā
23 etarhi saṃpratī'dānīmadhunā sāṃprataṃ tathā
dig-deśa-kāle pūrvā''dau prāgudak--pratyagā''dayaḥ
7.1-2.p2
ityavyaya-vargaḥ 4, atra mūlaślokāḥ 23, kṣe0 ślo0 1. atha liṅgā''di-saṃgraha-vargaḥ 5
Linked texts (16)
- Nāmaliṅgānuśāsana (Amarakośa) — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośasaṃgraha — Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Laghukośasaṃgraha — Sanskrit
- Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī (another edition) — Sanskrit
- Amarasāra — Mahādeva Śivarāmagole, Sanskrit
- Anekārthakośa (Maṅkhakośa) — Maṅkha, Sanskrit
- Maṅkha Kośa — Maṅkha, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Nāmaliṅgānuśāsana Amarakośa — Amarasiṃha, Sanskrit
- Kalpadru Nāmamālā — Keśavabhaṭṭa, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Keśavabhaṭṭa, Sanskrit
- Kalpadrukośa — Keśavabhaṭṭa 1635, Sanskrit
- Vaijayantīkośa (Yādavaprakāśa) — Yādavaprakāśa, Sanskrit
- Kalpatarukośa — Keśava, Sanskrit
- Abhidhānaratnamālā — Halāyudha (lexicographer), Sanskrit