Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 9

Śabdakalpadruma 9

Language
Sanskrit

Contents

9.1

śrādārādyaṃ yadviśeṣyaṃ yādṛśaiḥ prastutaṃ padaiḥ
guṇadravyakriyāśabdā2 vijñeyāstasya bhedakāḥ

9.2

kṣemaṃkāroriṣṭatātiḥ śivatātiḥ śivaṃkaraḥ
puṇyavān sukṛtī dhanyo mahecchastu mahāśayaḥ

9.3

udātta udbhaṭodīrṇamahātmāno mahāyaśāḥ
mahāmanāḥ kṛtārthastu mahotsāho mahodyamaḥ

9.4

tadarthakāraścāpi syātkṛtakṛtyo'tha śikṣitaḥ
niṣṇātaścaturo vijñaḥ pravīṇo nipuṇaḥ paṭuḥ

9.5

chekaśchallaśchekālo vidagdhaśchekalo'pi ca
tadvatsyātkṛtakarmāpi cheko dakṣo laghukriyaḥ

9.6

vidrapī3 tu sahṛdayo hṛdayāluḥ kṛtītyapi
tathā sahṛdayopi syādatha vaijñānikaḥ punaḥ

9.7

saivoktaḥ karmahastopi kuśalaśca kṛtānanaḥ
pūjyaḥ pratīkṣyaḥ sāṃśayikaḥ saṃśayāpannamānasaḥ

9.8

dakṣiṇīyo dakṣiṇārhastatra2 dakṣiṇa ityapi
syurvadānyasthūlalakṣadānaśauṇḍā bahuprade

9.6-2

vadānyo dānaśīlaḥ syādudāraścānudāravat
tyāgī ca3 sthūlalakṣopi varadastu samarddhakaḥ

9.10

saṃyaddharoṣyabhayade piṅgalastu bahuśrutaḥ
vratānuṣṭhānasamaye kāntayā kāmitopi san

9.11

tadānukūlyaṃ na caredasidhārāvratī ca saḥ
sadā lakṣaṇasaṃpannaḥ pumānbhālāṅka ucyate

9.12

manasvī bahuvighne'pi kārye susthiramānasaḥ
jaivātṛkaḥ syādāyuṣmānantarvāṇistu śāstravit

9.13

vyutpannaḥ prahṛtaḥ kṣuṇṇaḥ kāraṇī tu parīkṣakaḥ
tāratamyavicārajñaḥ ślikṛtaḥ4 saṃśayāvahaḥ

9.14

harṣamāṇo vikurvāṇaḥ pramanā hṛṣṭamānasaḥ
durmanā vimanā antarmanāḥ syādutka unmanāḥ

9.15

utsukotkaṇṭhitau cātha saralodāradakṣiṇāḥ
api syātsukalorthasya dānabhogasamanvite

9.16

doṣaikadṛk purobhāgī sādhusabhyāryasajjanāḥ
tatpare prasitāsaktā viṣṭhārthodyukta utsukaḥ

9.17

pratīte prathitakhyātavittavijñātaviśrutāḥ
guṇaiḥ pratīte tu kṛtalakṣaṇāhatalakṣaṇau

9.18

āḍhyostimāndhanī svāmībhyeśvaro patirīśitā
bharteśenendranāthāryā nāyakastvadhibhūḥ prabhuḥ

9.19

netādhipaḥ parivṛḍho'dhikarddhistu samṛddhakaḥ
ḍiṅgaraḥ kiṅkaro bhṛtyo dāsaḥ preṣyaḥ parācitaḥ

9.20

parikarmī pariskandaniyojyaparicārakāḥ
bhujiṣyo'bhyāgārikastu kuṭumbavyāpṛtaḥ sa yaḥ

9.21

puṃsyupādhiḥ sundarāṅgaḥ siṃhasaṃhanano hi saḥ
nirvārthaḥ'kāryakartā yaḥ saṃpannaḥ sattvasaṃpadā

9.22

satkṛtyālaṃkṛtāṃ kanyāṃ yo dadāti sa kūkūdaḥ
vīkṣā'panno vilakṣethādhṛṣṭe śālīnaśāradau

9.23

lakṣmīvāṃllakṣmaṇaḥ śrīmāṃllakṣmaṇo lakṣaṇopi ca
atha snigdho vatsalo'tha dayālurapi sūrataḥ

9.24

syāt kṛpāluḥ kāruṇikaḥ svatantrastu niraṅkuśaḥ
apāvṛto yathākāmī svacchando niravagrahaḥ

9.25

svairyedhīnastu paravānnāthavānnigrahyakau
asvacchandaḥ parādhīnaḥ paratantro vaśo'pi ca

9.26

1śrāyatattaścātha khalapūḥ sa syādbahukaro'pi ca
cirakriyo dīrghasūtro jālmo'samīkṣyakāriṇi

9.27

sevāhīnaḥ ślikutamasthūtkṛtaḥ2 kuṣṭhapīḍitaḥ
kusṛtyā vibhavānveṣī pārśvakaḥ saṃdhijīvakaḥ

9.28

tīkṣṇopāyena yo jīvetsa āyaḥśūlikaḥ punaḥ
kriyāsu mandaḥ kuṇṭhaḥ syāt kriyāvān karmasūdyataḥ

9.29

karmakṣamo'laṃkarmīṇaḥ karmaśūrastu karmaṭhaḥ
sakarmaḥ karmaśīlo yaḥ karmakārastu tatkriyaḥ

9.30

karmaṇyabhuk3 karmakaraḥ karmakārastu nirbhṛtaḥ
bhṛtiko bhṛtibhukkarmakaro vaitaniko'pi saḥ

9.31

apasnāto mṛtasnāna āmiṣāśī tu śauṣkalaḥ
śauṣkalaḥ4 śaṣkulaḥ5śāstā deśako'tha bubhukṣitaḥ

9.32

apsātaḥ kṣudhitaścātha jighatsuraśanāyitaḥ
parānnaḥ parapiṇḍāda āśito ghasmarodbharaḥ

9.33

bhakṣakaḥ syādatha punarvijigīṣāvivarjite
ādhūnaḥ syādaudariko'pyatha svodarapūrake

9.34

kukṣiṃbhariḥ syādudaraṃbharirātmabhariḥ punaḥ
sarvānnīnastu sarvānnabhojī paryāya ityapi

9.35

tathodarapiśācaḥ syāttarṣitaśca pipāsitaḥ
pipāsustarṣitastṛṣṇak pipāsastṛṣito'pi ca

9.36

lālaso lolupo lipsurlampaṭaścābhilāṣukaḥ
lubdho gṛdhnurgṛrddhanaḥ syānmāyī kurakajālikau

9.37

daṇḍājinī vyaṃsakothāvinītaḥ syātsamuddhataḥ
unmadastūnmadiṣṇuḥ syātkāmuke kamitānukaḥ

9.38

kamnraḥ kāmayitābhīkaḥ kāmanaḥ kamanobhikaḥ
kāmiḥ kāmī ca kamuko lubdhe lolupalolubhau

9.36-2

matte śaurāḍotkaṭattībāḥ pañcabhadraḥ pariplute
vyasanī nirlakṣaṇastu pāṇḍurapṛṣṭha ityapi

9.40

atha ślikṛtamo bālaḥ pitṛhīno vināyakaḥ
gehenardī gṛheśūraḥ piṇḍīśūro'tha duṣṭadhīḥ

9.41

vitraśo'niṣṭabuddhiḥ syādīrṣyāluḥ kuhanaḥ punaḥ
syādasthire saṃkusuko dveṣṭātvanupadyapītyapi

9.42

vyutpannaḥ saṃskṛtaḥ kṣuṇṇaḥ prahato'tha sthiro'pi ca
nīlīrāgo viśraṃthaḥ syāt sthirasauhṛda ityapi

9.43

kusumbharāgo'to'nyaḥ syāddharidrārāga ityapi
suniścitaḥ 1saṃśitaḥ syātputrānnādaḥ kuṭīcakaḥ

9.44

vidagdho nāgasaṃcārajīvī ca śaraṇārthakaḥ
abhyāpannaśca2tadgatsyādvīkṣāpanno vilakṣitaḥ

9.45

āsīna upaviṣṭaḥ syādūrdhvasthordhvadamau samau
utpaśya unmukhe gṛhyaḥ 3pacye nyubjastvadhomukhe

9.46

pretavāhita āviṣṭaḥ śānto dānto'tha dātari
dāko dāruśca mudiro vacane sthita āśravaḥ

9.47

vaśyaḥ praṇeyo nibhṛto vinītaḥ praśritaḥ samāḥ
vidheyo vinayagrāhī pragalbhaḥ pratibhānvite

9.48

prauḍhotha sūkṣmadarśī tu kuśāgrīyamatiśca saḥ
pratyutpannamatistatkāladhīrmedhāvimedhirau

9.46-2

dhṛṣṭe dhṛṣṇo viyātaśca dhṛṣṇak syādastimāndhanī
syādadhṛṣṭe tu śālīnaḥ śārado'thātikutsite

9.50

4kaṭṭavaraścātha 5ṣaṭprajñaḥ kāmakelividūṣakaḥ
6piṅgaḥ pāṭhavikaḥ paṭṭo vyalīko dhūrtta ityapi

9.51

pīṭhakeliḥ pīṭhamardo bhavilaśchiduroviṭaḥ
praghaṭāviruddhāstragaḍaḥ 7prapañcalavipaścitau

9.52

sabhāvatho vipralabdho vañcito vikṛto'pi ca
grāmeyakastu grāmīṇo grāmyo grāmacaro'pyatha

9.53

durvigāhyaṃ duḥpradhṛṣyaṃ viṣamaṃ sthapuṭaṃ punaḥ
agamyamanavasthaṃ syātsame bahalapīvare

9.54

preṣitastu visṛṣṭaḥ syātprahitaḥ parisṛṣṭakaḥ
ulbaṇastūtkarodgāḍha uddhataścātha daiṣṭikaḥ

9.55

syāddaivataparo'jihmaḥ praguṇaḥ prāñjalopyṛjuḥ
saralaḥ 'proṣyaḥ pathikaḥ samīcīnaḥ samajasaḥ

9.56

khaṭvārūḍho'vinītaḥ syānmasāra' masṛṇau samau
agryo'gragaṇyo grāmaṇyaḥ śreṣṭhaḥ śālyuttamaḥ punaḥ

9.57

klībe 'vyayaṃ pradhānaṃ syādupāgraṃ pramukhaṃ punaḥ
uttamānuttame tulye syātpraveko'pi rājaghaḥ

9.58

4sthagastīkṣṇo'pyathāśaṃsurāśaṃsitari pātuke
patayāluḥ saṃśayāluḥ syātsaṃśayitarītyapi

9.56-2

śraddhāluḥ śraddhayā yukte gṛhyālurgṛhītāre
hṛdayāluḥ sahṛdaye vandārurabhivādake

9.60

lajjāśīlo 'patrapiṣṇuḥ syādvarddhiṣṇustu varddhanaḥ
utpatiṣṇuḥstūtpatito'laṃkariṣṇustu maṇḍanaḥ

9.61

bhūṣṇurbhaviṣṇurbhavita vartitaṣṇūvṛ̍ttāvarttanau
nirākariṣṇuḥ kṣipnuḥ syātprabhūṣṇustu sahāḥ punaḥ

9.62

kṣamāvāṃścāpi śaktaḥ syādatha rociṣṇurocanau
śarārurghātuko hiṃsro ruṣṭe'marṣaṇaroṣaṇau

9.63

krodhanaḥ kuhanerṣyāluścaṇḍastvatyantakopanaḥ
jāgarūko jāgaritā trāsadāyī tu śaṅkuraḥ

9.64

śaraṇāthya̍bhipannaḥ syātsāndraḥ snigdhaśca meduraḥ
jñātā tu viduro vindurveditātha namasyitaḥ

9.65

apācito namasito'citaācita ityapi
vistṛtvaro vismaro vikāsī tu vikasvaraḥ

9.66

visārī tu prasārī syādghūrṇitaḥ pracalāyitaḥ
svapnak śayālurnidrālurnidrāṇaśayitau punaḥ

9.67

suptaḥślathastu śithilaḥ pratīkapratīkau samau
pratikūle'thāpi punaḥ parācīnaḥ parāṅmukhaḥ

9.68

pratīpothāpyavā cīno'dhomukhe'pyatha saṃmukhe
4saṃmukhīnodha devyūṅ devānañcati yaḥ punaḥ

9.66-2

sahāñcati sa sadhyaṅ yo viṣvayaṅ viṣvagañcati
yastiroñcati tiryaṅ sa samyaṅ yaḥ samamañcati

9.70

prathamāmukhyavacane kimaḥ kadyaṅ bhavediti
sahiṣṇuḥ sahanaḥ kṣantā titikṣurdamito damī

9.71

vado vadāvado vaktā vācoyuktipaṭuḥ punaḥ
vāgīśo vākpatirvāgmī vāvadūko'tivaktari

9.72

jañjapūkastu jalpāko vācālastu vigarhyavāk
vācāṭaḥ kurave'baddhamukhe mukharadurmukhau

9.73

sūcakothāpi śakke1 tu2 sumukhastu priyaṃvadaḥ
ślakṣṇaḥ pragalbhavacanaḥ kuvādaḥ kuvaco'pi ca

9.74

kadvado garhyavāgdurvāggadgadonuttarepi ca
athāneḍo 3varkaṭaḥ syādadharo hīnavādini

9.75

eḍo mūkaḥ 4kaḍo'vāci syādasaumya 5svare'svaraḥ
ravaṇaḥ śabdano nāndīvādī nāndīkaraḥ samau

9.76

ḍamaroḍumarau tulyau krīḍāsaṃrambhanirbharai
śāstreṣvadhītī mantreṣu nādhītī6 śilakuto'pyatha

9.77

eḍamūko'neḍamūko vaktuṃ śrotumamajite
tūṣṇīṃśīkastu tūṣṇīko nagno'vāsā digambaraḥ

9.78

deśike 7śāsakaḥ śāstā dhārmiko dharmikaḥ samau
niḥkāśito'pakṛṣṭopadhvaste nyakkṛtadhikkṛtau8

9.76-2

śrāttagandhobhibhūtotir'tyājitāhaṃkṛtiśca saḥ
daṇḍito dāpitaścāpi sādhito'tha nirākṛtaḥ

9.80

pratyākhyātaḥ pratikṣiptaḥ patyādiṣṭopaviddhavat
nirastaścāpyadhikṣiptastulyau viklavavihvalau

9.81

pratibaddhaḥ pratihato hataścāpi manohataḥ
naddhe baddho nigaḍitaḥ saṃyataḥ kīlitaḥ sitaḥ

9.82

ālānito yantrito'pi syātsaṃdānita ityapi
sthire'saṃkasukaścātha vihastavyākulau samau

9.83

vyagro'thāpi punaḥ sa syātsamutpiñjaśca piñjalaḥ
bhṛśākulotpiñjalau ca kṣāritākṣāritau punaḥ

9.84

abhiśaste'thopayukto vyasanārto 'vadhodyate
saṃnaddha ātatāyī syāt kaśārhaḥ kaśya ityatha

9.85

āpannaśrāptaptāptotha pratyākhyāte punaḥ punaḥ
pratiśiṣṭo nārakīṭaḥ khadattāśāvihantari

9.86

dveṣyastvadviṅgato vadhyaḥ śīrṣacchedyo viṣeṇa yaḥ
vadhyo viṣyo musalyastu yo vadhyo musalena ca

9.87

śiśvidānaḥ kṛṣṇakarmā nikṛtastvanṛjuḥ śaṭhaḥ
doṣaikadṛk purobhāgī dvijihvo matsarī khalaḥ

9.88

karṇejapaḥ sūcakaḥ syānnīcaḥ kuravadurjanau
piśuno'tha nṛśaṃsaḥ syātkrūro dhātuka ityatha

9.86-2

syāddhūrto vañcakaḥ pāpaḥ kṣudro vañcūka ityapi
kīnāśaśca kadaryaḥ syātkiṃpacāno mitaṃpacaḥ

9.60-2

dṛḍhamuṣṭirbaddhakaro 1nisvo dusthaśca durvidhaḥ
2dusthito durgaṃto dīno daridro'kiṃcano'pi ca

9.61-2

yadbhāviṣyo daivapara3starkukastuvanīyakaḥ
syādyācako yācanako mārgaṇo'tha śubhārthini

9.62-2

śubhaṃyuḥ syādahaṃkāriṇyahaṃyurmitravatsale
mitraṃyuratha śaṃvaḥsyācchaṃyurātmasukhārthini

9.63-2

sa tu pañcajanīnaḥ syā4dbhāṇḍādinirato hi yaḥ
anugre somyasaumyau dvau dīrghe vyāyataścāyataḥ

9.64-2

harṣaṇo harṣukastulyau śvetabinduyute5 dvayam
syātpṛṣat pṛṣatastadvat kāndiśīko bhayadrute

9.65-2

sa ca kāndiśiko'pi syādvilīne vidruto drutaḥ
prativeśī pratīveśī syādāsannanivāsini

9.66-3

brahmaṇyo brāhmaṇahito vratadambhastvakalkanaḥ
vairāṅgiko virāgārha6ścakṣṇaḥ kalilaścitaḥ

9.67-2

syāccakṣuṣyastu subhagaḥ syātpraṇāyyastvasaṃmataḥ
svasthā̍nasthaḥ parāndveṣṭi yaḥ sagoṣṭhaśca ucyate

9.68-2

²divyopapādukā devā nṛgavādyā jarāyujāḥ
³svedajāḥ kṛmidaṃśādyaḥ pakṣisarpādayo'ṇḍajāḥ

9.69

udbhijāstarugulmādyā udbhidudbhijamudbhidam
manaḥparyāyato hāri haraṃ jñaṃ ramamityapi

9.100

4sundaraṃ ruciraṃ cāru kāntaṃ 5valgu ca peśalam
abhirāmaṃ rāmavāme majjulaṃ mañju6 pesalam

9.101

bandhuraṃ bandhuraṃ tulye pelavaṃ cāpi śobhanam
rucyaṃ cāpi ca cokṣaṃ syānmanojñaṃ mañju vañjulam

9.102

api syātsuṣamaṃ cāthābhīpsitaṃ dayitaṃ priyam
abhīṣṭaṃ valga hṛdyamathāsecanakaṃ hi tat

9.103

nikṛṣṭe pratikṛṣṭāvarrephayāpyāvamādhamāḥ
śeparepāramā revo ॅnikṛṣṭaḥ saṃḍamastriyām

9.104

kupūyakutsitāvadyakheṭagarhyāṇakā api
syurvācyaliṅgā malinaṃ kalmaṣaṃ ca malīmasam

9.105

syānmlānaṃ kacchalaṃ tu syānmaladūṣitamityatha
nirṇīktaṃ vimalaṃ vīdhraṃ pūtaṃ medhyaṃ pavitrakam

9.106

samūḍhaṃ śodhitaṃ mṛṣṭaṃ niḥśodhyamanavaskaram
śūnyaṃ tu vaśiruṃ tucchamiriṇaṃ śunyamīriṇam

9.107

puṃsi klīve nitānaṃ syānmasāraṃ phalavathāpi ca
agraṃ prāyaṃ prāgharamāgryamagrīmamagriyam

9.108

mukhyaṃ varyaṃ vareṇyaṃ ca pravarhaṃ ca prabarhaṇam
parārdhyānavarādhyai dve pūraṇaḥ pūrakaḥ samau

9.106-2

vinākṛtaṃ virahitaṃ vyavacchinnaṃ viśeṣitam
bhinnaṃ syādatha 1nirvyūhe muktaṃ 2yo vātiśobhanaḥ

9.110

puṣkalaḥ sattamaścāpi śreyān śreṣṭho 3mahattamaḥ
syuruttarapade vyāghrapuṅgavarṣabhakuñjarāḥ

9.111

siṃhaśārdūlavṛṣabhapuṇḍarīkavṛṣā api
varāhadhuryadhaureyāḥ saparyyāḥ kramādamī

9.112

śreṣṭhārthagocarāḥ puṃsi striyau mallaimacarcike
klīve prakāṇḍamudgaghaśva tallajaścāpi puṃsyubhau

9.113

sarva ete praśastārthāḥ syuruttarapade sthitāḥ
klīve4'pradhāne tu5 prāgyamupasarjanamityapi

9.114

viśaṃkaṭaṃ6 pṛthu mahadviśālā ca visaṃkaṭā
striyāṃ klīve ca vikaṭaṃ puṃsi klīve striyāmime

9.195

visaṃkaṭo viśālo dve baddhaṃ vaṅgu̍ vṛhatpṛthu
pīnaṃ tu pīvaraṃ pīvā ⁠2bahūru vipulaṃ punaḥ

9.196

pīvapīvarabhūriṣṭhapuṣṭe sthūlāni bhūri ca
stokaṃ patramuttamalpaṃ kṣullakaṃ 3khullakaṃ punaḥ

9.197

sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ kṛśaṃ dabhramatha mātrā striyāṃ truṭiḥ
lavaleśakaṇāḥ puṃsi syādatyalpepyaṇuḥ kaṇāḥ

9.198

svalpamalpaṃ4 kaṇīkaṃ ca kaṇikā ca kaṇiḥ kaṇī
kaṇīyolpīyamalpiṣṭhamaṇīyo bahulaṃ bahu

9.199

prabhūtaṃ pracuraṃ prājyamadabhraṃ puruhuḥ puruḥ
bhūyo bhūri sphiraṃ gāḍhaṃ niviḍaṃ viralaṃ punaḥ

9.120

nivirīśaṃ5 ca bhūyiṣṭhaṃ piṇḍitaṃ guṇitaṃ hatam
karambitaṃ tu khacitaṃ viralaṃ śithilaṃ ślatham

9.121

gaṇanīyaṃ gaṇyaṃ ca saṃkhyātaṃ gaṇitaṃ punaḥ
sarvaviśvasamāśeṣasamastanikhilāni ca

9.122

anūnākhaṇḍasaṃpūrṇasamagrasakalāni ca
niḥśeṣākhilakṛtsnāni ghanaṃ sāndraṃ nirantaram

9.123

samīpanikaṭāsannasanīḍasavidhāni ca
saṃnikṛṣṭasamaryādi6 saveśānyabhito'vyayam

9.124

syāccopakaṇṭhamabhyarṇaṃ sadeśābhyagrake punaḥ
abhyāsasabhyāśamapi saṃsakte tvapadāntaram

9.125

nediṣṭhamantikatamaṃ cāvyavahitamityapi
1sudūrepyāyataṃ dīrghaṃ vṛtte nistalavartule

9.126

viṣamonnataṃ sthapuṭaṃ bandhuraṃ tūnnatānanam
ucce prāṃśūnnataṃ tuṅgamamapi2vācyavat

9.127

syāduccairuccakairnīcairnīcakairnyak ca nīcakaḥ
vāmano hrasvakharvau cāvāgagre'vanatānate

9.128

preṅkholitastaraṃgito lalitaḥ preṅkhitaḥ punaḥ
arālaṃ vṛjinaṃ jihmamūrnimannatamityapi

9.129

3syādāvanatamāviddhaṃ namraṃ bandhūrabandhure
vakraṃ4vekaṃ ca kuṭilaṃ 5bhugnaṃ vellitamityapi

9.130

vakraṃ cātha prāñjalaṃ syātsaralaṃ paguṇaṃ punaḥ
ajihmamākulaṃ tu syādvyaste praguṇamityapi

9.131

anākulaṃ śāśvatastu dhruvo nityaḥ sanātanaḥ
sadātanaśca sthāsnustu stheyān sthirataro'pi ca

9.132

ekarūpatayā kālavyāpī kūṭastha ucyate
sthāvaraṃ sthāvarādanya6ccariṣṇu jaṅgamañcaram

9.133

carācaraṃ trasaṃ draṅgaṃ7 kampaṃ caranakampane
caṭulaṃ capalaṃ lolaṃ cañcalaṃ ca calācalam

9.134

1calaṃ syāttaralaṃ cātha pāriplavapariplave
atiriktaḥ samadhiko dṛḍhasaṃdhistu2 saṃhataḥ

9.135

krūraṃ kareraṃ jaṭharaṃ jaraṭhaṃ dṛḍhaniṣṭhure
mūrttaṃ nivātaṃ niḥsaṃdhi nirbharaṃ prauḍhamedhitam

9.136

pravṛddhaṃ pratanaṃ pratnaṃ purāṇaṃ ca purātanam
prārṇaṃ ciraṃtanaṃ cāpi strīpurāṇā purāṇyapi

9.137

navīno nūtano navyaḥ pratyagro nūtano navaḥ
atha syātsukumāraṃ tu komalaṃ mṛdulaṃ mṛdu

9.138

klīve'vyayaṃ tvanupadaṃ vācyaliṅgamidaṃ trayam
anvaganvakṣama Polegamanadhyakṣamatīndriyam

9.136-2

pratyakṣaṃ syādaindriyakamekāgrastvekatānakaḥ
ekāyano'nanyavṛttiḥ puṃsyādiḥ pūrva ādimaḥ

9.140

paurastyaḥ prathamo'nto'strī jaghanyaścaramo'ntimaḥ
pāścātyaḥ paścimo'ntyaśca sphuṭaṃ spaṣṭaṃ nirarthakam

9.141

pravyakttamulbaṇaṃ moghaṃ madhyasīyaṃ dine punaḥ
agryaṃ syādagrimaṃ sādhāraṇaṃ sāmānyamityapi

9.142

sarvairguṇairavikalaṃ vastu sasyakamucyate
ekākī tvekakaścaiko'thānyonyatara ityapi

9.143

itarastvastvadekaḥ syādanyārthe'nyataratpunaḥ
dvandvabhinnepyathoccaṇḍamuttāla̍mavilālitam

9.144

nirargalamabādhaṃ syātpratyasavyaṃ pratikūlakam
apasavyamapaṣṭhu syādapaṣṭhulamapi kvacit

9.145

apasavyaṃ śarīrasya dakṣiṇaṃ cātha saṃkaṭam
saṃbādhaḥ puṃsi kalilaṃ gahanaṃ cāpi saṃkule

9.146

saṃkīrṇākīrṇake cātha tate visṛta̍vistṛte
antargataṃ vismṛtaṃ syāt prāptaṃ praṇihitaṃ ca tat

9.147

vellitapreṅkhitādhūtavidhutāni prakampitam
ādhutaṃ cātha niṣḍyūtaṃ nuttaṃ nunna̍tathāstavat

9.148

īritaḥ kṣipta āviddhaḥ syātparīṣṭaṃ tu veṣṭitam
pariviṣṭaṃ parikṣiptaṃ ⁴nivṛttaṃ 5parikhādinā

9.149

veṣṭite muṣṭitaṃ tu syānmuṣitaṃ ca baloddhate
acchinnamuddhataṃ tu syādavabarhitamityapi

9.150

utpāṭitaṃ⁶ prabuddhe tu prasṛtaṃ śātatejite
7nyastaṃ nisṛṣṭaṃ nirdiṣṭaṃ8 pūjitopacite same

9.151

gūḍhaṃ guptaṃ guṇṭhitaṃ ca 9mūṣitaṃ cāpyatha drutam
udīrṇaṃ syādathodgīrṇa ucyate kācitaṃ punaḥ

9.152

śakyite lajjite hrīto hrīṇo romāñcitastvasau
hṛṣṭaromātha 1pakvaḥ syādvināśonmukha ityapi

9.153

vyāvṛttastu vṛto vṛttaḥ saṃyojita upāhitaḥ
syānmāritaḥ saṃgamitaḥ saṃsthito mṛta ityapi

9.154

prāpyaṃ gamyaṃ samāsādyaṃ syannaṃ rīṇaṃ stutaṃ srutam
saṃgūḍhastu saṃkalitovargītaḥ2 syātovagahraṃśaḥ

9.155

athāpi3 caivaṃ sarvastu viśvaḥ samasimāvapi
idaṃ pratyakṣanirdeśyametannediṣṭhavarti tat

9.156

viprakṛṣṭaṃ ca tadadaḥ parokṣe tadyadityapi
tadarthapratiyogī yaḥ svātmāhaṃ tvaṃ parātmani

9.157

pūjye bhavān kiṃ jijñāsye katarastvantare4 dvayoḥ
katamo bhūyasāmitthaṃ jñeyā anyatarādayaḥ

9.158

5pratyanantarapārśvasthānantaraṃ cāpadāntaram
syādvividho bahuvidho nānārūpaḥ pṛthagvidhaḥ

9.156-2

adharīṇo 6 dhikkṛtaḥ syādvidhvastovacūrṇitaḥ
anāyāsakṛta phāṇṭamabaddhocchṛṅkhale 7same

9.160

syādasaṃbaddhamuddāmaṃ 8niṣpakvaṃ kvathitaṃ same
kṣīrājyapayasāṃ pāke 9śritaṃ nirvāṇamityapi

9.161

munivahnayādike cātha nirvāto vigatānile
gūtaṃ gūnaṃ 1hattaṃ hannaṃ mūtritè mīḍhamityapi

9.162

puṣṭe tu puṣitaṃ sāntve kṣānta udbhrāntauddhate
dāntastu damite śāntaḥ śamite prārthiterditaḥ

9.163

jñaptastu jñāpitecchannaśchādite pūjite'rcitaḥ
pūrite bharitaḥ pūrṇaḥ kliṣṭastu kleśite punaḥ

9.164

sitastvavasite dagdhe2 pluṣṭaḥ pluṣṭastathoṣitaḥ
vedhitaśchedito viddhe vinno vittò vicāritaḥ

9.165

niṣprabhe vigatārokastanupratnū tanūkṛte
siddhe nirvṛttaniṣpannau dārite bhinnabheditau

9.166

ūtaṃ syūtamutaṃ tadvatprotaṃ 3syātraṃ tu saṃtate
namasyitaṃ namasitaṃ tathā syād4pacāyitam

9.167

acitopacite cātha varivasyitamityapi
varivasitopacarite syādupāsitamityapi

9.168

saṃtāpitastu saṃtapto dūno dhūpāyito'pi ca
dhūpitòtha pramuditaḥ prahvannastṛpta ityapi

9.166-2

proto hṛṣṭaśca mattotha dātaṃ chinnaṃ ditaṃ dvitam
vṛktaṃ5 chātaṃ ca lūnaṃ ca kṛttamapyatha vicyutam

9.170

srastaṃ dhvastaṃ skannabhraṣṭe galitaṃ nicitācite
apavāhitaṃ sthagitaṃ pihitāntarhite same

9.171

labdhamāsāditaṃ prāptaṃ bhūta vinnaṃ ca bhāvitam
anveṣitaṃ tu mṛgitaṃ mārgitaṃ ca gaveṣitam

9.172

asaṃyukte tvamilitamantargaḍu nirarthake
sāndramārdraṃ tathā klinnaṃ timitaṃ stimitaṃ samam

9.173

samunnamuktaṃ trātaṃ tu guptaṃ gopāyitaṃ punaḥ
avilaṃ rakṣitaṃ trāṇamathāvagaṇitaṃ punaḥ

9.174

avajñātaṃ cāvamataṃ paribhūtevamānitam
utsṛṣṭaṃ vidhutaṃ dhūtaṃ tyaktaṃ hīnaṃ samujjhitam

9.175

avakīrṇamadhaḥkṣipte nyañcitaṃ syādudañcitam
ūrdhvakṣiptetha curitaṃ racitaṃ dattamarpite

9.176

kṛṣṭaṃ syādarcitaṃ śyānaṃ śīnaṃ cāpi sitenvite
anvitaṃ syādathākhyātaṃ jalpitaṃ lapitaṃ punaḥ

9.177

bhāṣitābhihite coktamuditaṃ cātha buddhita
buddhaṃ ca manitaṃ cātha viditaṃ pratipannakam

9.178

avagataṃ cāthasitamūrīkṛtamurīkṛtam
aṅgīkṛtaṃ pratijñātamāśrutaṃ corarīkṛtam

9.176-2

syātsaṃgīrṇaṃ tvaviditaṃ saṃśrutaṃ ca samāhitam
upaśrutaṃ copagataṃ prakāśe prakaṭaṃ punaḥ

9.180

viśadaṃ cāthaśastaṃ syā'dīḍitaṃ ca paṇāyitam
panāyitaṃ ca paṇitaṃ panitaṃ pragutaṃ punaḥ

9.181

stutaṃ syādīḍitaṃ gīrṇaṃ varṇitaṃ cāpyamiṣṭutam
bhakṣitaṃ carvitaṃ bhuktamāśitaṃ grastakhādite

9.182

gilitaṃ pratyavasitaṃ liptaṃ psātaṃ tathā punaḥ
jagdhaṃ caivābhyavahṛtamannaṃ kṣepiṣṭha ityapi

9.183

preṣṭho variṣṭhaḥ kṣodiṣṭho 2vaṃniṣṭhaśca sthaviṣṭhakaḥ
spheṣṭho drādhiṣṭhasādhiṣṭhau gariṣṭho'pi tathā punaḥ

9.184

hrasiṣṭhaśca vasiṣṭhaśca prakarṣārthā amī punaḥ
pīvarobhīpsitaḥ kṣudraḥ pṛthuḥ kṣipa switchro bahustathā

9.185

vṛndārako vāmanastu 3gururvṛddho gurustathā
bāḍhaśca vyāyataścaite'tiśayārthāḥ smṛtā iti

9.186

kalpadrau keśavakṛte phalite nāma satphalaiḥ
viśeṣyāyattakāṇḍoyamaṣṭamaḥ pūrṇatāmagāt

9.186.p1

iti viśeṣyanighnakāṇḍaḥ

Linked texts (17)