Shabdakalpadruma 9
Śabdakalpadruma 9
- Language
- Sanskrit
Contents
- 9.186 — 1 part
9.1
śrādārādyaṃ yadviśeṣyaṃ yādṛśaiḥ prastutaṃ padaiḥ
guṇadravyakriyāśabdā2 vijñeyāstasya bhedakāḥ
9.2
kṣemaṃkāroriṣṭatātiḥ śivatātiḥ śivaṃkaraḥ
puṇyavān sukṛtī dhanyo mahecchastu mahāśayaḥ
9.3
udātta udbhaṭodīrṇamahātmāno mahāyaśāḥ
mahāmanāḥ kṛtārthastu mahotsāho mahodyamaḥ
9.4
tadarthakāraścāpi syātkṛtakṛtyo'tha śikṣitaḥ
niṣṇātaścaturo vijñaḥ pravīṇo nipuṇaḥ paṭuḥ
9.5
chekaśchallaśchekālo vidagdhaśchekalo'pi ca
tadvatsyātkṛtakarmāpi cheko dakṣo laghukriyaḥ
9.6
vidrapī3 tu sahṛdayo hṛdayāluḥ kṛtītyapi
tathā sahṛdayopi syādatha vaijñānikaḥ punaḥ
9.7
saivoktaḥ karmahastopi kuśalaśca kṛtānanaḥ
pūjyaḥ pratīkṣyaḥ sāṃśayikaḥ saṃśayāpannamānasaḥ
9.8
dakṣiṇīyo dakṣiṇārhastatra2 dakṣiṇa ityapi
syurvadānyasthūlalakṣadānaśauṇḍā bahuprade
9.6-2
vadānyo dānaśīlaḥ syādudāraścānudāravat
tyāgī ca3 sthūlalakṣopi varadastu samarddhakaḥ
9.10
saṃyaddharoṣyabhayade piṅgalastu bahuśrutaḥ
vratānuṣṭhānasamaye kāntayā kāmitopi san
9.11
tadānukūlyaṃ na caredasidhārāvratī ca saḥ
sadā lakṣaṇasaṃpannaḥ pumānbhālāṅka ucyate
9.12
manasvī bahuvighne'pi kārye susthiramānasaḥ
jaivātṛkaḥ syādāyuṣmānantarvāṇistu śāstravit
9.13
vyutpannaḥ prahṛtaḥ kṣuṇṇaḥ kāraṇī tu parīkṣakaḥ
tāratamyavicārajñaḥ ślikṛtaḥ4 saṃśayāvahaḥ
9.14
harṣamāṇo vikurvāṇaḥ pramanā hṛṣṭamānasaḥ
durmanā vimanā antarmanāḥ syādutka unmanāḥ
9.15
utsukotkaṇṭhitau cātha saralodāradakṣiṇāḥ
api syātsukalorthasya dānabhogasamanvite
9.16
doṣaikadṛk purobhāgī sādhusabhyāryasajjanāḥ
tatpare prasitāsaktā viṣṭhārthodyukta utsukaḥ
9.17
pratīte prathitakhyātavittavijñātaviśrutāḥ
guṇaiḥ pratīte tu kṛtalakṣaṇāhatalakṣaṇau
9.18
āḍhyostimāndhanī svāmībhyeśvaro patirīśitā
bharteśenendranāthāryā nāyakastvadhibhūḥ prabhuḥ
9.19
netādhipaḥ parivṛḍho'dhikarddhistu samṛddhakaḥ
ḍiṅgaraḥ kiṅkaro bhṛtyo dāsaḥ preṣyaḥ parācitaḥ
9.20
parikarmī pariskandaniyojyaparicārakāḥ
bhujiṣyo'bhyāgārikastu kuṭumbavyāpṛtaḥ sa yaḥ
9.21
puṃsyupādhiḥ sundarāṅgaḥ siṃhasaṃhanano hi saḥ
nirvārthaḥ'kāryakartā yaḥ saṃpannaḥ sattvasaṃpadā
9.22
satkṛtyālaṃkṛtāṃ kanyāṃ yo dadāti sa kūkūdaḥ
vīkṣā'panno vilakṣethādhṛṣṭe śālīnaśāradau
9.23
lakṣmīvāṃllakṣmaṇaḥ śrīmāṃllakṣmaṇo lakṣaṇopi ca
atha snigdho vatsalo'tha dayālurapi sūrataḥ
9.24
syāt kṛpāluḥ kāruṇikaḥ svatantrastu niraṅkuśaḥ
apāvṛto yathākāmī svacchando niravagrahaḥ
9.25
svairyedhīnastu paravānnāthavānnigrahyakau
asvacchandaḥ parādhīnaḥ paratantro vaśo'pi ca
9.26
1śrāyatattaścātha khalapūḥ sa syādbahukaro'pi ca
cirakriyo dīrghasūtro jālmo'samīkṣyakāriṇi
9.27
sevāhīnaḥ ślikutamasthūtkṛtaḥ2 kuṣṭhapīḍitaḥ
kusṛtyā vibhavānveṣī pārśvakaḥ saṃdhijīvakaḥ
9.28
tīkṣṇopāyena yo jīvetsa āyaḥśūlikaḥ punaḥ
kriyāsu mandaḥ kuṇṭhaḥ syāt kriyāvān karmasūdyataḥ
9.29
karmakṣamo'laṃkarmīṇaḥ karmaśūrastu karmaṭhaḥ
sakarmaḥ karmaśīlo yaḥ karmakārastu tatkriyaḥ
9.30
karmaṇyabhuk3 karmakaraḥ karmakārastu nirbhṛtaḥ
bhṛtiko bhṛtibhukkarmakaro vaitaniko'pi saḥ
9.31
apasnāto mṛtasnāna āmiṣāśī tu śauṣkalaḥ
śauṣkalaḥ4 śaṣkulaḥ5śāstā deśako'tha bubhukṣitaḥ
9.32
apsātaḥ kṣudhitaścātha jighatsuraśanāyitaḥ
parānnaḥ parapiṇḍāda āśito ghasmarodbharaḥ
9.33
bhakṣakaḥ syādatha punarvijigīṣāvivarjite
ādhūnaḥ syādaudariko'pyatha svodarapūrake
9.34
kukṣiṃbhariḥ syādudaraṃbharirātmabhariḥ punaḥ
sarvānnīnastu sarvānnabhojī paryāya ityapi
9.35
tathodarapiśācaḥ syāttarṣitaśca pipāsitaḥ
pipāsustarṣitastṛṣṇak pipāsastṛṣito'pi ca
9.36
lālaso lolupo lipsurlampaṭaścābhilāṣukaḥ
lubdho gṛdhnurgṛrddhanaḥ syānmāyī kurakajālikau
9.37
daṇḍājinī vyaṃsakothāvinītaḥ syātsamuddhataḥ
unmadastūnmadiṣṇuḥ syātkāmuke kamitānukaḥ
9.38
kamnraḥ kāmayitābhīkaḥ kāmanaḥ kamanobhikaḥ
kāmiḥ kāmī ca kamuko lubdhe lolupalolubhau
9.36-2
matte śaurāḍotkaṭattībāḥ pañcabhadraḥ pariplute
vyasanī nirlakṣaṇastu pāṇḍurapṛṣṭha ityapi
9.40
atha ślikṛtamo bālaḥ pitṛhīno vināyakaḥ
gehenardī gṛheśūraḥ piṇḍīśūro'tha duṣṭadhīḥ
9.41
vitraśo'niṣṭabuddhiḥ syādīrṣyāluḥ kuhanaḥ punaḥ
syādasthire saṃkusuko dveṣṭātvanupadyapītyapi
9.42
vyutpannaḥ saṃskṛtaḥ kṣuṇṇaḥ prahato'tha sthiro'pi ca
nīlīrāgo viśraṃthaḥ syāt sthirasauhṛda ityapi
9.43
kusumbharāgo'to'nyaḥ syāddharidrārāga ityapi
suniścitaḥ 1saṃśitaḥ syātputrānnādaḥ kuṭīcakaḥ
9.44
vidagdho nāgasaṃcārajīvī ca śaraṇārthakaḥ
abhyāpannaśca2tadgatsyādvīkṣāpanno vilakṣitaḥ
9.45
āsīna upaviṣṭaḥ syādūrdhvasthordhvadamau samau
utpaśya unmukhe gṛhyaḥ 3pacye nyubjastvadhomukhe
9.46
pretavāhita āviṣṭaḥ śānto dānto'tha dātari
dāko dāruśca mudiro vacane sthita āśravaḥ
9.47
vaśyaḥ praṇeyo nibhṛto vinītaḥ praśritaḥ samāḥ
vidheyo vinayagrāhī pragalbhaḥ pratibhānvite
9.48
prauḍhotha sūkṣmadarśī tu kuśāgrīyamatiśca saḥ
pratyutpannamatistatkāladhīrmedhāvimedhirau
9.46-2
dhṛṣṭe dhṛṣṇo viyātaśca dhṛṣṇak syādastimāndhanī
syādadhṛṣṭe tu śālīnaḥ śārado'thātikutsite
9.50
4kaṭṭavaraścātha 5ṣaṭprajñaḥ kāmakelividūṣakaḥ
6piṅgaḥ pāṭhavikaḥ paṭṭo vyalīko dhūrtta ityapi
9.51
pīṭhakeliḥ pīṭhamardo bhavilaśchiduroviṭaḥ
praghaṭāviruddhāstragaḍaḥ 7prapañcalavipaścitau
9.52
sabhāvatho vipralabdho vañcito vikṛto'pi ca
grāmeyakastu grāmīṇo grāmyo grāmacaro'pyatha
9.53
durvigāhyaṃ duḥpradhṛṣyaṃ viṣamaṃ sthapuṭaṃ punaḥ
agamyamanavasthaṃ syātsame bahalapīvare
9.54
preṣitastu visṛṣṭaḥ syātprahitaḥ parisṛṣṭakaḥ
ulbaṇastūtkarodgāḍha uddhataścātha daiṣṭikaḥ
9.55
syāddaivataparo'jihmaḥ praguṇaḥ prāñjalopyṛjuḥ
saralaḥ 'proṣyaḥ pathikaḥ samīcīnaḥ samajasaḥ
9.56
khaṭvārūḍho'vinītaḥ syānmasāra' masṛṇau samau
agryo'gragaṇyo grāmaṇyaḥ śreṣṭhaḥ śālyuttamaḥ punaḥ
9.57
klībe 'vyayaṃ pradhānaṃ syādupāgraṃ pramukhaṃ punaḥ
uttamānuttame tulye syātpraveko'pi rājaghaḥ
9.58
4sthagastīkṣṇo'pyathāśaṃsurāśaṃsitari pātuke
patayāluḥ saṃśayāluḥ syātsaṃśayitarītyapi
9.56-2
śraddhāluḥ śraddhayā yukte gṛhyālurgṛhītāre
hṛdayāluḥ sahṛdaye vandārurabhivādake
9.60
lajjāśīlo 'patrapiṣṇuḥ syādvarddhiṣṇustu varddhanaḥ
utpatiṣṇuḥstūtpatito'laṃkariṣṇustu maṇḍanaḥ
9.61
bhūṣṇurbhaviṣṇurbhavita vartitaṣṇūvṛ̍ttāvarttanau
nirākariṣṇuḥ kṣipnuḥ syātprabhūṣṇustu sahāḥ punaḥ
9.62
kṣamāvāṃścāpi śaktaḥ syādatha rociṣṇurocanau
śarārurghātuko hiṃsro ruṣṭe'marṣaṇaroṣaṇau
9.63
krodhanaḥ kuhanerṣyāluścaṇḍastvatyantakopanaḥ
jāgarūko jāgaritā trāsadāyī tu śaṅkuraḥ
9.64
śaraṇāthya̍bhipannaḥ syātsāndraḥ snigdhaśca meduraḥ
jñātā tu viduro vindurveditātha namasyitaḥ
9.65
apācito namasito'citaācita ityapi
vistṛtvaro vismaro vikāsī tu vikasvaraḥ
9.66
visārī tu prasārī syādghūrṇitaḥ pracalāyitaḥ
svapnak śayālurnidrālurnidrāṇaśayitau punaḥ
9.67
suptaḥślathastu śithilaḥ pratīkapratīkau samau
pratikūle'thāpi punaḥ parācīnaḥ parāṅmukhaḥ
9.68
pratīpothāpyavā cīno'dhomukhe'pyatha saṃmukhe
4saṃmukhīnodha devyūṅ devānañcati yaḥ punaḥ
9.66-2
sahāñcati sa sadhyaṅ yo viṣvayaṅ viṣvagañcati
yastiroñcati tiryaṅ sa samyaṅ yaḥ samamañcati
9.70
prathamāmukhyavacane kimaḥ kadyaṅ bhavediti
sahiṣṇuḥ sahanaḥ kṣantā titikṣurdamito damī
9.71
vado vadāvado vaktā vācoyuktipaṭuḥ punaḥ
vāgīśo vākpatirvāgmī vāvadūko'tivaktari
9.72
jañjapūkastu jalpāko vācālastu vigarhyavāk
vācāṭaḥ kurave'baddhamukhe mukharadurmukhau
9.73
sūcakothāpi śakke1 tu2 sumukhastu priyaṃvadaḥ
ślakṣṇaḥ pragalbhavacanaḥ kuvādaḥ kuvaco'pi ca
9.74
kadvado garhyavāgdurvāggadgadonuttarepi ca
athāneḍo 3varkaṭaḥ syādadharo hīnavādini
9.75
eḍo mūkaḥ 4kaḍo'vāci syādasaumya 5svare'svaraḥ
ravaṇaḥ śabdano nāndīvādī nāndīkaraḥ samau
9.76
ḍamaroḍumarau tulyau krīḍāsaṃrambhanirbharai
śāstreṣvadhītī mantreṣu nādhītī6 śilakuto'pyatha
9.77
eḍamūko'neḍamūko vaktuṃ śrotumamajite
tūṣṇīṃśīkastu tūṣṇīko nagno'vāsā digambaraḥ
9.78
deśike 7śāsakaḥ śāstā dhārmiko dharmikaḥ samau
niḥkāśito'pakṛṣṭopadhvaste nyakkṛtadhikkṛtau8
9.76-2
śrāttagandhobhibhūtotir'tyājitāhaṃkṛtiśca saḥ
daṇḍito dāpitaścāpi sādhito'tha nirākṛtaḥ
9.80
pratyākhyātaḥ pratikṣiptaḥ patyādiṣṭopaviddhavat
nirastaścāpyadhikṣiptastulyau viklavavihvalau
9.81
pratibaddhaḥ pratihato hataścāpi manohataḥ
naddhe baddho nigaḍitaḥ saṃyataḥ kīlitaḥ sitaḥ
9.82
ālānito yantrito'pi syātsaṃdānita ityapi
sthire'saṃkasukaścātha vihastavyākulau samau
9.83
vyagro'thāpi punaḥ sa syātsamutpiñjaśca piñjalaḥ
bhṛśākulotpiñjalau ca kṣāritākṣāritau punaḥ
9.84
abhiśaste'thopayukto vyasanārto 'vadhodyate
saṃnaddha ātatāyī syāt kaśārhaḥ kaśya ityatha
9.85
āpannaśrāptaptāptotha pratyākhyāte punaḥ punaḥ
pratiśiṣṭo nārakīṭaḥ khadattāśāvihantari
9.86
dveṣyastvadviṅgato vadhyaḥ śīrṣacchedyo viṣeṇa yaḥ
vadhyo viṣyo musalyastu yo vadhyo musalena ca
9.87
śiśvidānaḥ kṛṣṇakarmā nikṛtastvanṛjuḥ śaṭhaḥ
doṣaikadṛk purobhāgī dvijihvo matsarī khalaḥ
9.88
karṇejapaḥ sūcakaḥ syānnīcaḥ kuravadurjanau
piśuno'tha nṛśaṃsaḥ syātkrūro dhātuka ityatha
9.86-2
syāddhūrto vañcakaḥ pāpaḥ kṣudro vañcūka ityapi
kīnāśaśca kadaryaḥ syātkiṃpacāno mitaṃpacaḥ
9.60-2
dṛḍhamuṣṭirbaddhakaro 1nisvo dusthaśca durvidhaḥ
2dusthito durgaṃto dīno daridro'kiṃcano'pi ca
9.61-2
yadbhāviṣyo daivapara3starkukastuvanīyakaḥ
syādyācako yācanako mārgaṇo'tha śubhārthini
9.62-2
śubhaṃyuḥ syādahaṃkāriṇyahaṃyurmitravatsale
mitraṃyuratha śaṃvaḥsyācchaṃyurātmasukhārthini
9.63-2
sa tu pañcajanīnaḥ syā4dbhāṇḍādinirato hi yaḥ
anugre somyasaumyau dvau dīrghe vyāyataścāyataḥ
9.64-2
harṣaṇo harṣukastulyau śvetabinduyute5 dvayam
syātpṛṣat pṛṣatastadvat kāndiśīko bhayadrute
9.65-2
sa ca kāndiśiko'pi syādvilīne vidruto drutaḥ
prativeśī pratīveśī syādāsannanivāsini
9.66-3
brahmaṇyo brāhmaṇahito vratadambhastvakalkanaḥ
vairāṅgiko virāgārha6ścakṣṇaḥ kalilaścitaḥ
9.67-2
syāccakṣuṣyastu subhagaḥ syātpraṇāyyastvasaṃmataḥ
svasthā̍nasthaḥ parāndveṣṭi yaḥ sagoṣṭhaśca ucyate
9.68-2
²divyopapādukā devā nṛgavādyā jarāyujāḥ
³svedajāḥ kṛmidaṃśādyaḥ pakṣisarpādayo'ṇḍajāḥ
9.69
udbhijāstarugulmādyā udbhidudbhijamudbhidam
manaḥparyāyato hāri haraṃ jñaṃ ramamityapi
9.100
4sundaraṃ ruciraṃ cāru kāntaṃ 5valgu ca peśalam
abhirāmaṃ rāmavāme majjulaṃ mañju6 pesalam
9.101
bandhuraṃ bandhuraṃ tulye pelavaṃ cāpi śobhanam
rucyaṃ cāpi ca cokṣaṃ syānmanojñaṃ mañju vañjulam
9.102
api syātsuṣamaṃ cāthābhīpsitaṃ dayitaṃ priyam
abhīṣṭaṃ valga hṛdyamathāsecanakaṃ hi tat
9.103
nikṛṣṭe pratikṛṣṭāvarrephayāpyāvamādhamāḥ
śeparepāramā revo ॅnikṛṣṭaḥ saṃḍamastriyām
9.104
kupūyakutsitāvadyakheṭagarhyāṇakā api
syurvācyaliṅgā malinaṃ kalmaṣaṃ ca malīmasam
9.105
syānmlānaṃ kacchalaṃ tu syānmaladūṣitamityatha
nirṇīktaṃ vimalaṃ vīdhraṃ pūtaṃ medhyaṃ pavitrakam
9.106
samūḍhaṃ śodhitaṃ mṛṣṭaṃ niḥśodhyamanavaskaram
śūnyaṃ tu vaśiruṃ tucchamiriṇaṃ śunyamīriṇam
9.107
puṃsi klīve nitānaṃ syānmasāraṃ phalavathāpi ca
agraṃ prāyaṃ prāgharamāgryamagrīmamagriyam
9.108
mukhyaṃ varyaṃ vareṇyaṃ ca pravarhaṃ ca prabarhaṇam
parārdhyānavarādhyai dve pūraṇaḥ pūrakaḥ samau
9.106-2
vinākṛtaṃ virahitaṃ vyavacchinnaṃ viśeṣitam
bhinnaṃ syādatha 1nirvyūhe muktaṃ 2yo vātiśobhanaḥ
9.110
puṣkalaḥ sattamaścāpi śreyān śreṣṭho 3mahattamaḥ
syuruttarapade vyāghrapuṅgavarṣabhakuñjarāḥ
9.111
siṃhaśārdūlavṛṣabhapuṇḍarīkavṛṣā api
varāhadhuryadhaureyāḥ saparyyāḥ kramādamī
9.112
śreṣṭhārthagocarāḥ puṃsi striyau mallaimacarcike
klīve prakāṇḍamudgaghaśva tallajaścāpi puṃsyubhau
9.113
sarva ete praśastārthāḥ syuruttarapade sthitāḥ
klīve4'pradhāne tu5 prāgyamupasarjanamityapi
9.114
viśaṃkaṭaṃ6 pṛthu mahadviśālā ca visaṃkaṭā
striyāṃ klīve ca vikaṭaṃ puṃsi klīve striyāmime
9.195
visaṃkaṭo viśālo dve baddhaṃ vaṅgu̍ vṛhatpṛthu
pīnaṃ tu pīvaraṃ pīvā 2bahūru vipulaṃ punaḥ
9.196
pīvapīvarabhūriṣṭhapuṣṭe sthūlāni bhūri ca
stokaṃ patramuttamalpaṃ kṣullakaṃ 3khullakaṃ punaḥ
9.197
sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ kṛśaṃ dabhramatha mātrā striyāṃ truṭiḥ
lavaleśakaṇāḥ puṃsi syādatyalpepyaṇuḥ kaṇāḥ
9.198
svalpamalpaṃ4 kaṇīkaṃ ca kaṇikā ca kaṇiḥ kaṇī
kaṇīyolpīyamalpiṣṭhamaṇīyo bahulaṃ bahu
9.199
prabhūtaṃ pracuraṃ prājyamadabhraṃ puruhuḥ puruḥ
bhūyo bhūri sphiraṃ gāḍhaṃ niviḍaṃ viralaṃ punaḥ
9.120
nivirīśaṃ5 ca bhūyiṣṭhaṃ piṇḍitaṃ guṇitaṃ hatam
karambitaṃ tu khacitaṃ viralaṃ śithilaṃ ślatham
9.121
gaṇanīyaṃ gaṇyaṃ ca saṃkhyātaṃ gaṇitaṃ punaḥ
sarvaviśvasamāśeṣasamastanikhilāni ca
9.122
anūnākhaṇḍasaṃpūrṇasamagrasakalāni ca
niḥśeṣākhilakṛtsnāni ghanaṃ sāndraṃ nirantaram
9.123
samīpanikaṭāsannasanīḍasavidhāni ca
saṃnikṛṣṭasamaryādi6 saveśānyabhito'vyayam
9.124
syāccopakaṇṭhamabhyarṇaṃ sadeśābhyagrake punaḥ
abhyāsasabhyāśamapi saṃsakte tvapadāntaram
9.125
nediṣṭhamantikatamaṃ cāvyavahitamityapi
1sudūrepyāyataṃ dīrghaṃ vṛtte nistalavartule
9.126
viṣamonnataṃ sthapuṭaṃ bandhuraṃ tūnnatānanam
ucce prāṃśūnnataṃ tuṅgamamapi2vācyavat
9.127
syāduccairuccakairnīcairnīcakairnyak ca nīcakaḥ
vāmano hrasvakharvau cāvāgagre'vanatānate
9.128
preṅkholitastaraṃgito lalitaḥ preṅkhitaḥ punaḥ
arālaṃ vṛjinaṃ jihmamūrnimannatamityapi
9.129
3syādāvanatamāviddhaṃ namraṃ bandhūrabandhure
vakraṃ4vekaṃ ca kuṭilaṃ 5bhugnaṃ vellitamityapi
9.130
vakraṃ cātha prāñjalaṃ syātsaralaṃ paguṇaṃ punaḥ
ajihmamākulaṃ tu syādvyaste praguṇamityapi
9.131
anākulaṃ śāśvatastu dhruvo nityaḥ sanātanaḥ
sadātanaśca sthāsnustu stheyān sthirataro'pi ca
9.132
ekarūpatayā kālavyāpī kūṭastha ucyate
sthāvaraṃ sthāvarādanya6ccariṣṇu jaṅgamañcaram
9.133
carācaraṃ trasaṃ draṅgaṃ7 kampaṃ caranakampane
caṭulaṃ capalaṃ lolaṃ cañcalaṃ ca calācalam
9.134
1calaṃ syāttaralaṃ cātha pāriplavapariplave
atiriktaḥ samadhiko dṛḍhasaṃdhistu2 saṃhataḥ
9.135
krūraṃ kareraṃ jaṭharaṃ jaraṭhaṃ dṛḍhaniṣṭhure
mūrttaṃ nivātaṃ niḥsaṃdhi nirbharaṃ prauḍhamedhitam
9.136
pravṛddhaṃ pratanaṃ pratnaṃ purāṇaṃ ca purātanam
prārṇaṃ ciraṃtanaṃ cāpi strīpurāṇā purāṇyapi
9.137
navīno nūtano navyaḥ pratyagro nūtano navaḥ
atha syātsukumāraṃ tu komalaṃ mṛdulaṃ mṛdu
9.138
klīve'vyayaṃ tvanupadaṃ vācyaliṅgamidaṃ trayam
anvaganvakṣama Polegamanadhyakṣamatīndriyam
9.136-2
pratyakṣaṃ syādaindriyakamekāgrastvekatānakaḥ
ekāyano'nanyavṛttiḥ puṃsyādiḥ pūrva ādimaḥ
9.140
paurastyaḥ prathamo'nto'strī jaghanyaścaramo'ntimaḥ
pāścātyaḥ paścimo'ntyaśca sphuṭaṃ spaṣṭaṃ nirarthakam
9.141
pravyakttamulbaṇaṃ moghaṃ madhyasīyaṃ dine punaḥ
agryaṃ syādagrimaṃ sādhāraṇaṃ sāmānyamityapi
9.142
sarvairguṇairavikalaṃ vastu sasyakamucyate
ekākī tvekakaścaiko'thānyonyatara ityapi
9.143
itarastvastvadekaḥ syādanyārthe'nyataratpunaḥ
dvandvabhinnepyathoccaṇḍamuttāla̍mavilālitam
9.144
nirargalamabādhaṃ syātpratyasavyaṃ pratikūlakam
apasavyamapaṣṭhu syādapaṣṭhulamapi kvacit
9.145
apasavyaṃ śarīrasya dakṣiṇaṃ cātha saṃkaṭam
saṃbādhaḥ puṃsi kalilaṃ gahanaṃ cāpi saṃkule
9.146
saṃkīrṇākīrṇake cātha tate visṛta̍vistṛte
antargataṃ vismṛtaṃ syāt prāptaṃ praṇihitaṃ ca tat
9.147
vellitapreṅkhitādhūtavidhutāni prakampitam
ādhutaṃ cātha niṣḍyūtaṃ nuttaṃ nunna̍tathāstavat
9.148
īritaḥ kṣipta āviddhaḥ syātparīṣṭaṃ tu veṣṭitam
pariviṣṭaṃ parikṣiptaṃ ⁴nivṛttaṃ 5parikhādinā
9.149
veṣṭite muṣṭitaṃ tu syānmuṣitaṃ ca baloddhate
acchinnamuddhataṃ tu syādavabarhitamityapi
9.150
utpāṭitaṃ⁶ prabuddhe tu prasṛtaṃ śātatejite
7nyastaṃ nisṛṣṭaṃ nirdiṣṭaṃ8 pūjitopacite same
9.151
gūḍhaṃ guptaṃ guṇṭhitaṃ ca 9mūṣitaṃ cāpyatha drutam
udīrṇaṃ syādathodgīrṇa ucyate kācitaṃ punaḥ
9.152
śakyite lajjite hrīto hrīṇo romāñcitastvasau
hṛṣṭaromātha 1pakvaḥ syādvināśonmukha ityapi
9.153
vyāvṛttastu vṛto vṛttaḥ saṃyojita upāhitaḥ
syānmāritaḥ saṃgamitaḥ saṃsthito mṛta ityapi
9.154
prāpyaṃ gamyaṃ samāsādyaṃ syannaṃ rīṇaṃ stutaṃ srutam
saṃgūḍhastu saṃkalitovargītaḥ2 syātovagahraṃśaḥ
9.155
athāpi3 caivaṃ sarvastu viśvaḥ samasimāvapi
idaṃ pratyakṣanirdeśyametannediṣṭhavarti tat
9.156
viprakṛṣṭaṃ ca tadadaḥ parokṣe tadyadityapi
tadarthapratiyogī yaḥ svātmāhaṃ tvaṃ parātmani
9.157
pūjye bhavān kiṃ jijñāsye katarastvantare4 dvayoḥ
katamo bhūyasāmitthaṃ jñeyā anyatarādayaḥ
9.158
5pratyanantarapārśvasthānantaraṃ cāpadāntaram
syādvividho bahuvidho nānārūpaḥ pṛthagvidhaḥ
9.156-2
adharīṇo 6 dhikkṛtaḥ syādvidhvastovacūrṇitaḥ
anāyāsakṛta phāṇṭamabaddhocchṛṅkhale 7same
9.160
syādasaṃbaddhamuddāmaṃ 8niṣpakvaṃ kvathitaṃ same
kṣīrājyapayasāṃ pāke 9śritaṃ nirvāṇamityapi
9.161
munivahnayādike cātha nirvāto vigatānile
gūtaṃ gūnaṃ 1hattaṃ hannaṃ mūtritè mīḍhamityapi
9.162
puṣṭe tu puṣitaṃ sāntve kṣānta udbhrāntauddhate
dāntastu damite śāntaḥ śamite prārthiterditaḥ
9.163
jñaptastu jñāpitecchannaśchādite pūjite'rcitaḥ
pūrite bharitaḥ pūrṇaḥ kliṣṭastu kleśite punaḥ
9.164
sitastvavasite dagdhe2 pluṣṭaḥ pluṣṭastathoṣitaḥ
vedhitaśchedito viddhe vinno vittò vicāritaḥ
9.165
niṣprabhe vigatārokastanupratnū tanūkṛte
siddhe nirvṛttaniṣpannau dārite bhinnabheditau
9.166
ūtaṃ syūtamutaṃ tadvatprotaṃ 3syātraṃ tu saṃtate
namasyitaṃ namasitaṃ tathā syād4pacāyitam
9.167
acitopacite cātha varivasyitamityapi
varivasitopacarite syādupāsitamityapi
9.168
saṃtāpitastu saṃtapto dūno dhūpāyito'pi ca
dhūpitòtha pramuditaḥ prahvannastṛpta ityapi
9.166-2
proto hṛṣṭaśca mattotha dātaṃ chinnaṃ ditaṃ dvitam
vṛktaṃ5 chātaṃ ca lūnaṃ ca kṛttamapyatha vicyutam
9.170
srastaṃ dhvastaṃ skannabhraṣṭe galitaṃ nicitācite
apavāhitaṃ sthagitaṃ pihitāntarhite same
9.171
labdhamāsāditaṃ prāptaṃ bhūta vinnaṃ ca bhāvitam
anveṣitaṃ tu mṛgitaṃ mārgitaṃ ca gaveṣitam
9.172
asaṃyukte tvamilitamantargaḍu nirarthake
sāndramārdraṃ tathā klinnaṃ timitaṃ stimitaṃ samam
9.173
samunnamuktaṃ trātaṃ tu guptaṃ gopāyitaṃ punaḥ
avilaṃ rakṣitaṃ trāṇamathāvagaṇitaṃ punaḥ
9.174
avajñātaṃ cāvamataṃ paribhūtevamānitam
utsṛṣṭaṃ vidhutaṃ dhūtaṃ tyaktaṃ hīnaṃ samujjhitam
9.175
avakīrṇamadhaḥkṣipte nyañcitaṃ syādudañcitam
ūrdhvakṣiptetha curitaṃ racitaṃ dattamarpite
9.176
kṛṣṭaṃ syādarcitaṃ śyānaṃ śīnaṃ cāpi sitenvite
anvitaṃ syādathākhyātaṃ jalpitaṃ lapitaṃ punaḥ
9.177
bhāṣitābhihite coktamuditaṃ cātha buddhita
buddhaṃ ca manitaṃ cātha viditaṃ pratipannakam
9.178
avagataṃ cāthasitamūrīkṛtamurīkṛtam
aṅgīkṛtaṃ pratijñātamāśrutaṃ corarīkṛtam
9.176-2
syātsaṃgīrṇaṃ tvaviditaṃ saṃśrutaṃ ca samāhitam
upaśrutaṃ copagataṃ prakāśe prakaṭaṃ punaḥ
9.180
viśadaṃ cāthaśastaṃ syā'dīḍitaṃ ca paṇāyitam
panāyitaṃ ca paṇitaṃ panitaṃ pragutaṃ punaḥ
9.181
stutaṃ syādīḍitaṃ gīrṇaṃ varṇitaṃ cāpyamiṣṭutam
bhakṣitaṃ carvitaṃ bhuktamāśitaṃ grastakhādite
9.182
gilitaṃ pratyavasitaṃ liptaṃ psātaṃ tathā punaḥ
jagdhaṃ caivābhyavahṛtamannaṃ kṣepiṣṭha ityapi
9.183
preṣṭho variṣṭhaḥ kṣodiṣṭho 2vaṃniṣṭhaśca sthaviṣṭhakaḥ
spheṣṭho drādhiṣṭhasādhiṣṭhau gariṣṭho'pi tathā punaḥ
9.184
hrasiṣṭhaśca vasiṣṭhaśca prakarṣārthā amī punaḥ
pīvarobhīpsitaḥ kṣudraḥ pṛthuḥ kṣipa switchro bahustathā
9.185
vṛndārako vāmanastu 3gururvṛddho gurustathā
bāḍhaśca vyāyataścaite'tiśayārthāḥ smṛtā iti
9.186
kalpadrau keśavakṛte phalite nāma satphalaiḥ
viśeṣyāyattakāṇḍoyamaṣṭamaḥ pūrṇatāmagāt
9.186.p1
iti viśeṣyanighnakāṇḍaḥ
Linked texts (17)
- Nāmaliṅgānuśāsana (Amarakośa) — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośasaṃgraha — Sanskrit
- Laghukośasaṃgraha — Sanskrit
- Kalpadru Nāmamālā — Keśavabhaṭṭa, Sanskrit
- Kalpadrukośa — Keśavabhaṭṭa 1635, Sanskrit
- Kalpatarukośa — Keśava, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Sudhā (Bhānuji) — Bhānuji, Sanskrit
- Nāmaliṅgānuśāsana Amarakośa — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa — Sanskrit
- Amarasāra — Mahādeva Śivarāmagole, Sanskrit
- Vaijayantīkośa (Yādavaprakāśa) — Yādavaprakāśa, Sanskrit
- Śabdaratnākarī — Vāmana Bhaṭṭa Bāṇa, Sanskrit
- Śabdaratnāakaranighaṇṭu — Vāmana Bhaṭṭa Bāṇa, Sanskrit
- Śabdaratnākara (Vāmana) — Vāmana, Sanskrit
- Śabdaratnākara (Vāmana Bhaṭṭa Bāṇa) — Vāmana Bhaṭṭa Bāṇa, Sanskrit