Shabdatarangini p341
Śabdataraṅgiṇī p341
- Language
- Sanskrit
p341
api ca ghaṭabodhajanakatvaṃ na ghaṭavācakatvam .
ghaṭaviṣayakamahāvākyārthabodhajanake ghaṭamānayeti vākye ghaṭakasya ānayapadasyāpi ghaṭavācakatvāpatteḥ .
ghaṭakarmakānayanaviṣayakamahāśābdabodhe ghaṭamānayeti vākyasya kāraṇatvāt , vākyasya padasamūhatvāt , samūhasya ca pratyekānatiriktatvāt ghaṭaviṣayakatvāvacchinnaśābdabodhaniṣṭhajanyatānirūpitajanakatvaṃ śaktiḥ .
śābdabodhaniṣṭhā ānayapadanirūpitā
ghaṭaviṣayakatvāvacchinnajanyatānirūpitajanakatāvattvaṃ tu ghaṭapada eva vartate iti nātiprasaṅga iti vaktavyam .
tacca na saṃbhavati .
kalaśapadāt kumbhapadāt ghaṭapadācca ghaṭaviṣayakaḥ śābdabodho jāyate .
evañca ghaṭapadābhave'pi kumbhapadāt ghaṭaviṣayakaśābdabodhasya jāyamānatvena vyatirekavyabhicāravāraṇāya , avyavahitottaratvasaṃbandhena ghaṭādipadaviśiṣṭaśābdabodhe ghaṭādipadasya kāraṇatvaṃ vaktavyam .
tatra ca kāryatāvacchedakakoṭau viṣayaviṣayakatvaṃ na niveśanīyam ,prayojanavirahāt .
tathā ca ghaṭaviṣayakatvāvacchinnāyāḥ śābdabodhaniṣṭhajanyatāyā aprasiddhatvāt janyatāyāṃ tattadviṣayakatvāvacchinnatvāvagāhi śaktijñānaṃ bhrama eva .
evaṃ ca sarvatra janyatāyāṃ tattadviṣayakatvāvacchinnatvāvagāhiśaktibhramāt śābdabodhakalpanamasamañjasam .
tasmānna bodhakatvaṃ śaktiḥ ..
yadi ca kṛñdhātusamānārthakatvāt yateḥ, ghaṭaṃ karotītivat ghaṭaṃ yatate iti prayogasya , śākhāsamavetatvena vṛkṣasya śākhāyāṃ vṛkṣaḥ iti prayogasya ca pūrvaprayogābhāvena sādhutāvāraṇamiva ghaṭapadaṃ caitrasya ghaṭavācakamiti prayogavāraṇaṃ suśakamiti manyate .
tadāpi bodhakatvasya padatadarthasaṃbandharūpaśaktitvaṃ na saṃbhavati .
prayojyaprayojakavṛddhavyavahāraṃ dṛṣṭvā , śabdasya bodhakāraṇatvamavagatya, asaṃbhabaddhasya bodhakāraṇatvānupapattyā pade arthasaṃbandhaṃ kalpayati vyutpitsurbālaḥ .
pade bodhakāraṇatvānupapannamiti jñānadaśāyāṃ pade bodhakatvarūpaśaktijñānaṃ na saṃbhavati .
tasmāt padapadārthayoḥ na bodhakatvaṃ saṃbandhaḥ ..
api ca vṛttijñānaṃ śābdabodhe kāraṇamiti sarvasaṃpratipannam .
śaktijñānasya bodhakāraṇatve viṣayatāsaṃbandhena śaktiravacchedikā .
bodhakatvasya śaktirūpatve bodhakāraṇatāyāṃ bodhakāraṇatvasyāvacchedakatvāt ātmāśrayaḥ .
avacchedyajñāne avacchedakajñānasyāpekṣitatvena bodhakāraṇatvasyaivāvacchedyatvādakatvācca svājñāne svajñānāpekṣaṇāt .
tasmādapi bodhakatvaṃ na śaktiḥ .