Shabdatarangini (Śabdataraṅgiṇī)
शब्दतरङ्गिणी
Quoted by Ujjvaladatta on 1, 123.
- Language
- Sanskrit
- Extent
- 612 passages, 32,388 words
- Text
- complete digital text
- Source
- sa.wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription; the work itself is in the public domain)
Contents
- p1
- p2
- p3
- p4
- p5
- p6
- p7
- p8
- p9
- p10
- p11
- p12
- p13
- p14
- p15
- p16
- p17
- p18
- p19
- p20
- p21
- p22
- p23
- p24
- p25
- p26
- p27
- p28
- p29
- p30
- p31
- p32
- p33
- p34
- p35
- p36
- p37
- p38
- p39
- p40
- p41
- p42
- p43
- p44
- p45
- p46
- p47
- p48
- p49
- p50
- p51
- p52
- p53
- p54
- p55
- p56
- p57
- p58
- p59
- p60
- p61
- p62
- p63
- p64
- p65
- p66
- p67
- p68
- p69
- p70
- p71
- p72
- p73
- p74
- p75
- p76
- p77
- p78
- p79
- p80
- p81
- p82
- p83
- p84
- p85
- p86
- p87
- p88
- p89
- p90
- p91
- p92
- p93
- p94
- p95
- p96
- p97
- p98
- p99
- p100
- p101
- p102
- p103
- p104
- p105
- p106
- p107
- p108
- p109
- p110
- p111
- p112
- p113
- p114
- p115
- p116
- p117
- p118
- p119
- p120
- p121
- p122
- p123
- p124
- p125
- p126
- p127
- p128
- p129
- p130
- p131
- p132
- p133
- p134
- p135
- p136
- p137
- p138
- p139
- p140
- p141
- p142
- p143
- p144
- p145
- p146
- p147
- p148
- p149
- p150
- p151
- p152
- p153
- p154
- p155
- p156
- p157
- p158
- p159
- p160
- p161
- p162
- p163
- p164
- p165
- p166
- p167
- p168
- p169
- p170
- p171
- p172
- p173
- p174
- p175
- p176
- p177
- p178
- p179
- p180
- p181
- p182
- p183
- p184
- p185
- p186
- p187
- p188
- p189
- p190
- p191
- p192
- p193
- p194
- p195
- p196
- p197
- p198
- p199
- p200
- p201
- p202
- p203
- p204
- p205
- p206
- p207
- p208
- p209
- p210
- p211
- p212
- p213
- p214
- p215
- p216
- p217
- p218
- p219
- p220
- p221
- p222
- p223
- p224
- p225
- p226
- p227
- p228
- p229
- p230
- p231
- p232
- p233
- p234
- p235
- p236
- p237
- p238
- p239
- p240
- p241
- p242
- p243
- p244
- p245
- p246
- p247
- p248
- p249
- p250
- p251
- p252
- p253
- p254
- p255
- p256
- p257
- p258
- p259
- p260
- p261
- p262
- p263
- p264
- p265
- p266
- p267
- p268
- p269
- p270
- p271
- p272
- p273
- p274
- p275
- p276
- p277
- p278
- p279
- p280
- p281
- p282
- p283
- p284
- p285
- p286
- p287
- p288
- p289
- p290
- p291
- p292
- p293
- p294
- p295
- p296
- p297
- p298
- p299
- p300
- p301
- p302
- p303
- p304
- p305
- p306
- p307
- p308
- p309
- p310
- p311
- p312
- p313
- p314
- p315
- p316
- p317
- p318
- p319
- p320
- p321
- p322
- p323
- p324
- p325
- p326
- p327
- p328
- p329
- p330
- p331
- p332
- p333
- p334
- p335
- p336
- p337
- p338
- p339
- p340
- p341
- p342
- p343
- p344
- p345
- p346
- p347
- p348
- p349
- p350
- p351
- p352
- p353
- p354
- p355
- p356
- p357
- p358
- p359
- p360
- p361
- p362
- p363
- p364
- p365
- p366
- p367
- p368
- p369
- p370
- p371
- p372
- p373
- p374
- p375
- p376
- p377
- p378
- p379
- p380
- p381
- p382
- p383
- p384
- p385
- p386
- p387
- p388
- p389
- p390
- p391
- p392
- p393
- p394
- p395
- p396
- p397
- p398
- p399
- p400
Text
p1
śrīgurubhyo namaḥ
p2
śābdataraṅgiṇī
p3
prastāvanā
prārambhāḥ phalinaḥ prasannahṛdayo yaścettiraścāmapi
no cedviśvasṛjo'pyalaṃ viphalatāmāyāntyupāyodyamāḥ .
viśvaiśvaryamato niraṅkuśamabhūdyasyaiva viśvaprabhoḥ
so'yaṃ viśvahito rato vijayate vighneśvaro viśvakṛt..
p4
pramāṇenārthajātaṃ paricchidya, heyaṃ hitvā upādeyamupādāya lokayātrāṃ nirvahati sarvo lokaḥ .
pramāṇena prakāsitamarthamupajīvyaiva dārśanikāḥ vicāraṇāṃ kurvanti .
pramāṇaṃ pramātā prameyaṃ pramitiriti caturvarge pramāṇameva prādhānyamāvahati .
pramāṇaṃ vyutpādayantī nyāyavidyā sarvāsāṃ vidyānāmupakāritvāt rājeva bhṛtyānāmāśrayaḥ .
ataḥ iyaṃ pramāṇavidyā rājavidyetyapi vaktuṃ yuktam .
taduktaṃ nyāyavārtike------"sarvāsāṃ vidyānāmiyamupakaroti .
upakāritvādāśrayaḥ rājabhṛtyavat .
"iti .
iyaṃ ānvīkṣikī, tarkavidyā, nyāyavistaraḥ, ityādibhirabhidhānaiḥ vyavahriyate .
naiyāyikāḥ pramāṇavidaḥ iti nirdiśyante .
p5
naiyāyikasaṃmatāni pratyakṣamanumānamupamānaṃ śabdaśceti catvāri pramāṇāni .
teṣāṃ nirdeśe paurvāparyaparyālocanāvasare śabdasya mahāviṣayatvamunyastaṃ nyāyavārtike .
saṃjñāsaṃjñisaṃbandharūpālpaviṣayakamupamānam .
tadapekṣayā sthūlabahuviṣayaṃ pratyakṣam .
pratyakṣāgocarasūkṣmavastūnyapi viṣayīkarotyanumānam .
pratyakṣānumānayoragocarānapi bahūn dharmādharmabrahmādīn pratipādayati śabdo vaidikaḥ .
ataḥ śabdo bahuviṣayakaḥ .
vedasya śabdasya prāmāṇyavyavasthāpanapradhānatvādiyaṃ pramāṇavidyāvidyāsthāneṣu agrimaṃ sthānamavarohati .
vedo yajamānaḥ .
tatparijanabhūtāni anyāni vidyāsthānāni .
śākyādibhiḥ vidasya prāmāṇye viplāvite vedavākyārthavicārarūpamīmāṃsādiparijanasya kṛtyameva nāsti .
p6
ataḥ vedaprāmāṇyavyavasthāpanāya pravṛttā pramāṇavidyā prakṛṣṭā gīyate .
taduktaṃ nyāyamañjaryām---
"nyāyavistarastu mūlastambhabhūtaḥ sarvavidyānāṃ vedaprāmāṇyahetutvāt .
vedeṣu hi kutārkitaracitakutarkaviplāvitaprāmāṇyeṣu, śithilitāsthāḥ kathamiva bahuvittavyayāyāsasādhyaṃ vedārthānuṣṭhānamādriyeran sādhavaḥ .
kiṃ vā tadānīṃ svāmini parimlāne tadanuyāyināṃ mīmāṃsādiparijanena kṛtyamiti .
tasmādaśeṣaduṣṭatārkikopamardadvārakadṛḍhataravedapramāṇyapratyayādhāyinyāyopadeśakṣamamidamakṣapādopadiṣṭaṃ nyāyavistarākhyaṃ śāsraṃ pratiṣṭhānanibandhanamiti vidyāsthānam .
" iti .
p7
bhagavānakṣapādaḥ nyāyasūtreṣu , śabdaḥ pṛthak pramāṇam ,
śabdasyārthena saṃbandhaḥ samayaḥ , na svābhāvikaḥ tādātmyādiḥ,
jātyākṛtiviśiṣṭavyaktiḥ padasyārthaḥ,
mantrāyurvedaprāmāṇyatvāt āptaprāṇyatvāt vedasya prāmāṇyamityādikamupadideśa .
p8
ākāṃkṣādisahakṛtānāṃ padānāṃ padārthasmaraṇadvārā śābdabodhātmakavākyārthāvagamahetutā bhāṣyavārtikaṭīkāsu pratipāditāsti .
"padasamūho vākyamarthaparisamāptau" .
iti nyāyabhāṣyam .
"indriyasaṃbaddhāsaṃbaddheṣu artheṣu yā śabdollekhena pratipattiḥ, sā āgamārthaḥ .
" iti nyāyavārtikam .
ācāryavācaspatimiśrāḥ nyāyavārtikatātparyaṭīkāyām--------
'upadeśaḥ śabdaḥ ityuktam .
upadeśa iti ca kārakapadam, upadiśyate prayojanavānartho'neneti .
.......tenopadeśapadādevāgamasya vākyārthapratipattiḥ phalamuktam .
tadidamuktaṃ, yā śabdollekhena---- padārthasmaraṇāvāntaravyāpārāt śabdādevārthaṃ pratyemītyanenollekhena pratipattiḥ sā āgamārthaḥ phalimiti .
'iti, 'tasmātpadāni kṛtasaṃketāni svārthaṃ smārayitvā ākāṃkṣāyogyatāsattisadhrīcīnāni adṛṣṭapūrvaṃ vākyārthaṃ bodhayanti na saṃgatigrahaṇamapi pratīkṣante iti dūre'numānādbhavanti .
" iti ca nirūpayanti .
liṅādividhipratyayasya iṣṭasādhanatvārthakatā vyutpāditā ṭīkāyāṃ 'vidhirvidhāyakaḥ (nyā--sū . 2-1-63) iti sūtrārthavivecananāvasare .
p9
nyāyācāryaḥ nyāyakusumāñjalau, ākhyātasya na kartā śakyaḥ, api tu anukūlayatnaḥ, bhāvanānvayini prathamāntārthe ākhyātārthasaṃkhyā anveti, mīmāṃsakābhimataniyogādikaṃ iṣṭasādhanatvañca na liṅarthaḥ vakturabhaprāya eva tadarthaḥ, vākyārthajñānopayoginī ākāṃkṣā jijñāsaviṣayatvayogyatvam , ityādikaṃ savimarśaṃ vyavasthāpayanti .
navyanyāyamārgadraṣṭāraḥ śrīgaṅgeśopādhyāyāḥ pramāṇatatvamātravivecakaṃ sakaladārśanikāgadṛtaṃ khaṇḍacatuṣṭayātmakaṃ prauḍhaṃ tatvacintāmaṇināmānaṃ prabandhaṃ racayāmāsuḥ .
tatra śabdānumānakhaṇḍau vistṛtau .
tayoḥ śabdakhaṇḍaḥ, śābdabodhopayogināmākaṃkṣādīnāṃ, pravartakajñānaviṣayasya, liṅādyarthasya, padatadarthayoḥsaṃbandhasya sāmānyato dhātvarthasya, upasargādidyotakatāyāḥ, samāse ekārthībhāvanirākaraṇāya tattatpadārthānvayanirūpaṇapūrvakaṃ samāsajanyaśābdabodhasya, tadupayogivyutpattiviśeṣāṇāñca vicāraiḥ gahanaḥ śābdabodhaviṣaye mahatīṃ vyutpattimādadhāno vilasati .
navyanyāyapravartanānantarameva śābdavicāraḥ mahatīmabhivṛddhimavāpa .
p10
yadyapi 'karmaṇi dvitīyā', 'laḥ karmaṇi' ityādivyākaraṇasūtraiḥ vibhaktīnāmarthanirdhāraṇasya karaṇīyatayā, padasādutvaviṣayatayā padaśabdena vyapadiśyamāne vyākaraṇaśāsre śābdabodhopayogino'rthāścintitāḥ .
evaṃ vedavākyārthavicārarūpe ata eva vākyāpadena vyavahriyamāṇe mīmāṃsāśāsre ākhyātārthabhāvanāyāṃ dhātvarthādīnāmanvayaprakārādikaṃ cintitam .
tathāpi sākṣepanirāsaṃ śābdabodhopayogivyutpattiviśeṣāṇāṃ nirūpaṇaṃ,
saniṣkarṣaṃ tattapadārthānvanirūpaṇapūrvakaṃ tattatprayogāṇāṃ prāmāṇyāprāmāṇyavyavasthāpanañca yathā navyanyāyagrantheṣu lakṣyate,
na tathā padavākyagrantheṣu upalabhyate .
padaiḥ padārthā abhidhīyante, padārthaiḥ vākyārthānubhavo jāyate .
bhāvanā vākyārthaḥ, tatra dhātvarthaḥ karaṇatvenānveti ityādikaṃ mīmāṃsakā vadanti .
karmādikaṃ dvitīyādyarthaḥ, dhātvarthaḥ pradhānam , iti vadanto vaiyākaparaṇāḥ grāmaṃ gacchati caitraḥ iti vākyāt grāmakarmakaṃ caitrakatṛkaṃ gamanamiti sthūlaṃ śābdabodhaṃ varṇayanti .
navyanyāyagranthānāṃ pracārānantarakālikeṣu vyākaraṇamīmāṃsānibandheṣu navyanaiyāyikānāṃ śābdabodhavicārapaddhatirevānusṛtā lakṣyate .
p11
śiromaṇibhaṭṭācāryāḥ anumānāntaṃ cintāmaṇiṃ vyākhyāya, śabdamaṇāvapratipāditaṃ prameyajātamadhikṛtya, ṉañarthavādaḥ, ākhyātavādaḥ, evakāravādaḥ ityādīn svatantragranthān racayāmāsuḥ .
teṣāṃ maṇivyākhyānadīdhitāvapi tattadvyutpattiviśeṣanirūpaṇapūrvakaṃ śābdabodhavarṇanaṃ bahulamupalabhyate .
dhātvarthānurodhenākhyātārthasya nirṇetavyatayā teṣāmakhyātavādaḥ dhātuvāde paryavasitaḥ ityapi vaktuṃ śakyate .
tasya mathurānāthabhaṭṭācāryakṛtaṃ vyākhyānaṃ mudrāpya prakāśitamāste .
gadādharabhaṭṭācāryaracitaṃ tadvyākhyānaṃ tu na mudrāpitam .
tatra mūlārthaspaṣṭīkaraṇameva kṛtaṃ, na punaḥ svatantravicāraḥ iti bodhyam .
nañvādagādhādharī mudrāpitāste .
tatra bhūtale ghaṭo nāsti ityatra ghaṭaviśeṣyakabhūtalavṛttitvābhāvaprakārabodhavādināṃ, ghāṭābhāvaviśeṣyakabhūtalavṛttitvaprakārakabodhavādināñcāśayaviśeṣādikaṃ sunirūpitamāste..
atredaṃ bodhyam .
nīlo ghaṭaḥ ityata nilābhinnoghaṭaḥ iti śābdabodhaḥ .
nīlapadasya nīlarūpavānarthaḥ .
tasya abhedasaṃbandhena ghaṭapadārthe anvayaḥ .
abhedo na kasyāpi padasyārthaḥ .
parantu prathamāntanīlapadottara-prathamāntaghaṭapadatvarūpākāṃkṣayā śābdabodhe bhāsate .
tanniṣṭhaviṣayatā .
sāṃsargikaviṣayatā .
ayamabhedasaṃsargako bodhaḥ abhedānvayabodhaḥ ityucyate .
dhānyena dhanavānityatra tṛtīyāyā abhedo'rthaḥ .
tatra prakṛtyasya, dhānyasya pratiyogitāsaṃbandhenānvayaḥ .
abhedasya āśrayatāsaṃbandhena dhanapadārthe'nvayaḥ .
dhānyābhinnadhanavāniti śābdabodhaḥ .
tatra dhane tṛtīyārthābhedaḥ āśrayatāsaṃbandhena prakāratayā bhāsate .
ato'mayabhedaprakārakabodhaḥ ityucyate .
p12
evaṃ, pacati caitraḥ ityatra dhātvarthasya pākasya anukūlatāsaṃbandhena ākhyātārthakṛtāvanvayaḥ .
kṛtiścāśrayatāsaṃbandhena prathamāntārthe caitre anveti .
pākānukūlakṛtimān caitraḥ ityanvabodhaḥ .
atra āśrayatāsaṃbandhaḥ apadārthaḥ kṛteḥ caitre saṃsargatayā bhāsate .
ayamāśrayatāsaṃsargakabodhaḥ .
p13
jānāti caitraḥ ityatra ākhyātārthaḥ āśrayatvam .
tatra dhātvarthasya jñānasya nirūpitatvasaṃbandhenānvayaḥ .
āśrayatvañca svarūpasaṃbandhena prathamāntacaitrapadārthe anveti .
jñānāśrayatāvān caitraḥ ityākārako'nvayabodhaḥ .
ākhyātopasthāpitasyāśrayatvasya prakāratayā bhānādayamāśrayatvaprakārako bodhaḥ .
evamatra bodhe jñānasya āśrayatve padānusthāpitaṃ niparūpitatvaṃ saṃsargatayā bhāsate .
ato'yaṃ nirūpitatvasaṃsargako bodhaḥ .
jñāne ghaṭo bhāsate ityādau saptamyarthaḥ nirūpitatvamāśrayatayā dhātvarthebhāne viṣayatāyāmanveti .
viṣayatānvitasyākhyātārthāśrayatvasya prathamāntaghaṭapadārthe anvayaḥ .
jñānanirūpitaviṣayatāśrayo ghaṭaḥ ityākārakaḥ nirūpitatvaprakārako bodhaḥ jāyate .
abhedātiriktaḥ sarvo'pi saṃbandhaḥ bhedasaṃbandhapadena paribhāṣitaḥ .
ataḥ abhedātiriktasaṃsargako bodhaḥ bhedānvayabodhaḥ iti vyavahriyate .
p14
parantu nīlaḥ ghaṭaḥ ityatra nīlaviśiṣṭo ghaṭaḥ iti, pacati caitraḥ ityatra pākaviśiṣṭakṛtiviśiṣṭaścaitraḥ iti ca bodollekho yuktaḥ .
nīlābhinno ghaṭaḥ ityullekhe abhedasya,pākānukūlakṛtimānityullekhe anukūlatvasya ca saṃsargatayā bhānasyāsphuṭatvāt .
tathaiva ca mathurānāthabhaṭṭācāryāḥ bodhamullikhanti ākhyātavādavyākhyāne .
vacanalāghavanurodhena nīlābhinno ghaṭaḥ ityevaṃ bodhamullikhanti iti dhyeyam .
p15
athedānīṃ prauḍhān śābdabodhagranthānadhikṛtya kiñciccintayāmaḥ .
śrījagadīśatarkālaṃkārāḥ, śābdabodhopayogipramejātaṃ nikhilaṃ viśadīkurvantaṃ subarthatiṅarthasamāsārthādeḥ vividhodāharaṇapradarśanena pratipādakamatīva vyutpādakaṃ śabdaśaktiprakāśikābhidhānaṃ nibandhaṃ viracayya śābdabodhasaraṇiṃ sarvadārśanikahṛdayahāriṇīmakārṣuḥ .
"jagadīśasya sarvasvaṃ śabdaśaktiprakāśikā .
' iti prathitaḥ ābhāṇakaḥ .
p16
tatra nibandhe, sākāṃkṣaiḥ sārthakaśabdaiḥ anumitivilakṣaṇā śābdapramitirjāyate iti vyavasthāpya, sārthakaśabdaprabhedanāṃ nirūpaṇamukhena ativistīrṇā śābdapadhdatiḥ pariṣkṛtā cakāsti .
sārthakaśabdavibhāgo yathā---
sārthakaśabdaḥ prakṛtiḥ, pratyayaḥ, nipātaḥ iti trividhaḥ .
prakṛtaḥ nāmadhātubhedena dvividhā .
rūḍhalakṣakayogarūḍhayaugikabhedāt caturvidhaṃ nāma .
rūḍhaṃ saṃjñetyabhidhīyate .
sā trividhā naimittirī, pāribhāṣikī, aupādhikī ceti .
lakṣakañca jahatsvārthājahatsvārthanirūḍhādhunikādilakṣaṇābhedenānekaprakāram .
sāmāsikataddhitāntabhedena dvividhaṃ yogarūḍham .
yaugikaṃ tu samāsaḥ, taddhitāntaṃ, kṛdantamiti trividham .
ātmanepadyādibhedena dhāturapi trividhaḥ .
etāvatā prakṛtiḥ vibhajya darśitā .
pratyayastu vibhaktiḥ, taddhitāḥ, kṛditi caturvidhaḥ .
vibhaktistu suptiṅabhedena dvividhā .
subvibhaktiḥ prathamādibhedena saptavidhā .
yadvā kārakārthā taditarārthā ceti dvividhaḥ .
taddhitastu apatyādyarthabhedena bahuvidhaḥ iti .
p17
svayaṃ kārikayā lakṣaṇāni nirūpya, saṃkṣiptayā gabhīrayā saraṇyā vicārān pravartayanti tarkālaṃkārāḥ .
vibhaktyarthanirūpaṇāvasare anuśāsanaprastāve, kevalaṃ pāṇinivyākaraṇasūtrāṇi pramāmayanti, api tu bhāgurismṛtiṃ śarvavarmakṛtakātantrasūtrādikañca pramāṇayanti .
kaumāra--kālāpādi matabhedamapi varṇayanti .
sthālīpulākanyāyena pāṇinīyetarānuśāsanoddhāraḥ pradarśyate .
stokaṃ pacati ityādau kriyāviśeṣaṇasthale 'apṛthagrūpakriyāviśeṣaṇaṃ karma 'ityanuśāsanena karmasaṃjñāīṃ, śaradi puṣpyanti saptacchadāḥ, goṣu duhyamānāsu gataḥ ityādau "kālabhāvayoḥ saptamīṃ, valmīkāgrāt prabhavati ityatra "yatra prakāśanaṃ prabhuvaḥ"itisūtreṇādhikaraṇārthe pañcamīṃ, paśunā rudraṃ yajate ityatra "karaṇaṃ karma yajeḥ karma ca saṃpradānam" ityanuśāsanena karmaṇaḥ paśoḥ karaṇasaṃjñāṃ saṃpradānasya rudrasya karmasaṃjñāñca nirūpayanti .
"kutsite'ṅge" iti kālāpasūtraṃ, bahuṣu sthaleṣu kārikātmikāṃ bhāgurismṛtiṃ kvacit bhartṛharipadyāni, anyatra---
sadṛśatvaṃ tṛṇādīnāṃ manyakarmaṇyanuktake .
p18
dvitīyāvāccaturthyāpi, bodhyate bādhitaṃ yadi..
iti āpiśalikārikāñcoddharanti tarkālaṅkārāḥ .
idantvihāvadheyam .
duhadhātughaṭitavākyasyārthavicāraṇāyāṃ vilakṣaṇāsaraṇirādṛtā śabdaśaktiprakāśikāyām .
p19
dvikarmakadhātūttarakarmārthakalakāreṇa pradhānakarmābhidhīyate .
sākṣāt dhātvarthatāvacchedakaphalāśrayaḥ pradhānakarma .
anyādṛśamapradhānakarma .
nīdhātoḥ prāpaṇārthakasya dvikarmakasya ajā, grāmaśceti dvayaṃ karma .
tatra ajā pradhānakarma .
grāmaḥ apradhānakarma .
ajāniṣṭhameva karmatvaṃ nīdhātūttarakarmalakāreṇa abhidhīyate .
ataścājāpadottaraṃ prathamaiveti ajā grāmaṃ nīyate iti vākyaṃ sādhu .
gāṃ payo dogdhi ityatra duhadhātvarthe payaḥ pradhānakarma .
gauḥ apradhānakarma .
duhadhātūttarakarmalakāreṇa apradhānakarmatvamabhidhīyate .
ataḥ gopadāt prathamaiveti gauḥpayo duhyate iti vākyaṃ sādhu .
goḥ karmatvam"akathitañca" iti sūtreṇa siddham .
iyañca vyavasthā śābdikānāṃ "apradhāne duhādīnāṃ pradhāne nīhṛkṛṣvahām .
"iti harikārikānusāriṇī .
vyuptattivāde'pi itthameva vyavasthā pratyapādi .
p20
jagadīśabhaṭṭācāryastu,mocanānukūlavyāpāro duherarthaḥ .
sākṣāt dhātvarthatāvacchedakībhūtamocanātmakaphalāśrayasya goḥ pradhānakarmatā .
payasastu paramparayā duhadhātvarthatāvacchedakībhūtahabahiḥ kṣaraṇarūparaphalaśālitvena karmasaṃpattyarthaṃ "akathitañca" iti sūtraṃ pāṇininā kṛtam .
"duhādibhyaḥ pratyayena mukhyaṃ karmatvamucyate .
evañca goniṣṭhamukhyakarmatvasyābhidhānāt gopadottaraṃ prathamaiveti gauḥ duhyate kṣīram iti prayogaḥ sādhuḥ .
"duhādergauṇakaṃ karma nīvahādeḥ pradhānakam .
" iti bhedena vidhidvayaṃ śābdikānāmanādeyamiti vilakṣaṇāṃ saraṇiṃ pratipādayanti .
p21
anuśāsanābhāve'pi prayogānusāreṇa vidhiḥ kalpanīyaḥ iti te manyate .
tathāhi---kārakāṇāmeva kriyānvayaniyamāvalambanena," dhātvarthāṃśe prakāśe yaḥ subarthaḥ so'tra kāraṇam .
" iti kārakalakṣaṇamabhidhāya,
"guruvipratapasvidurgatānāṃ pratikurvīta bhiṣak svabheṣajaiḥ .
"
"padmasyānukarotyeṣa kumārī mukhamaṇḍalaḥ .
"
"sā lakṣmīrūpakurute yayā pareṣām .
"
ityādāvapi, mātuḥ smarati, caurasya hinasti jalasyopaskurute, ityādāviva kriyā viśeṣayoge kārakārthaiva ṣaṣṭhī .
prayogadṛṣṭyā pratyanūpebhyaḥ karoteḥ karmaṇyapi vaikalpikasya ṣaṣṭhīvidhervaktavyatvāt .
na hi gurūn pratikarotītyādāviva ukta vākyebhyaḥ gurvādikarmakatvaṃ prakatīkārādikriyāyāṃ nāvagamyate .
" ata eva sāmānyavattve sati bāhyakaraṇakapratyakṣatvādityādāvanuśāsanābhāve'pi satisaptamyāḥ sāmānādhikaraṇyamarthaḥ cintāmaṇau cintitaḥ .
"iti nirūpayanti .
tatra cintitaḥ iti pratīkamupādāya, "śabdamaṇyāloke pakṣadharamiśrairiti śeṣaḥ .
" iti vyācakṣate kṛṣṇakāntabhaṭṭācāryāḥ .
p22
viśeṣaṇapadottaravibhaktīnāmabhedārthakatā, bhāvevihitānāṃ ghañādīnāṃ svarūpabodhakatā, nyāyakaustubhādṛtaḥ nāmārthayorabhedānvayavyutpatteḥ samāsasthale saṃkocamupetya rājapuruṣaḥ ityādau puruṣanāmārthe rājñaḥ svatvasaṃbandhenānvayaḥ, kārakavibhaktyarthānāmeva kriyānvayaḥ, ākhyātavāde śiromaṇibhaṭṭācāryoktāyāḥ karmapratyaye parasamavetatvārthakatāyā dūṣaṇaṃ, prakārāntareṇa svaṃ gacchati, svaṃ gamyate iti prayogayoḥ vāraṇamityādikamasādhāraṇaṃ prameyajātaṃ tarkālaṃkārāṇāṃ śābdasaraṇau vilasati .
ete ca anumānādīdhitivyākhyāne'pi prasaṅgāt śābdabodhaupayikān vyutpattiviśeṣān anvayabodhāśca sodāharaṇaṃ varṇayanti .
tadyathā---vyāptivādeḥ pañcalakṣaṇīprakaraṇe "atrānyonyābhāvasya sādhyattvāvacchinnapratiyogitākatvaṃ vyutpattibalalabhyam .
" itidīdhitiṃ vyākhyāya, tatprasaṅgāt , samavāyena ghaṭo nāsti, ghaṭānadhikaraṇam , pratiyogitānavacchedakam, pītaḥ śaṅkho nāsti ityādivākyānamanvayabodhaviśeṣāḥ savimarśaṃ nirūpitāḥ .
evaṃ tatra tatra draṣṭavyam .
kiṃ bahunā, saṃkṣipte tarkāmṛtanāmake prakaraṇagranthe'pi śābdabodhaprakriyāṃ nirūpayantaḥ tarkālaṅkārāḥ svīyāṃ śābdabodhavarṇanakutūhalitāṃ mahatīṃ vyañjayanti.. śabdaśaktiprakāśikā kṛṣṇakāntatarkavāgīśaviracitavyākhyānena vyākhyānāntareṇa ca bhūṣitā mudritā samupalabhyate .
p23
śrīgadādharabhaṭṭācāryāḥ, śabdamaṇeḥ, pakṣadharamiśrakṛtasya śabdamaṇyālokasya śiromaṇiviracitānāṃ ākhyātavādānuvādānañūvādādīnāṃ ca vyākhyānāni vidhāya, vyutpattivāda --śaktivāda-vidhisvarūpavicārādīn svatantraprabandhāśca nirmāya śābdabodhapadghatiṃ supariṣkṛtāṃ sarvadārśanikacittavinodinīṃ cakruḥ .
abhedānvayabodhaḥ bhedānvayabodhaśceti dvividho'pi bodhaḥ saparikaraṃ nirūpito vyutpattivāde .
nāmārthayoḥ nāmārthadhatvārthayoścābhedānvayabodhaṃ samabhivyāhārākāṃkṣāpratipādanapūrvakaṃ nirūpya, 'abhedānvayabodhaśca virūpopasthitayoreva' iti vyutpattiṃ nirvāhya, abhedānvayavicāraḥ samāpitaḥ .
tataḥ prātipadikārthasya pratyayārthena nipātārthena ca saha, dhātvarthasya dhātūttarapratyayārthena ca saha, bhedānvayamupakṣipya, kāryakāraṇabhāva--pratibandhyapratibandhakabhāvalāghavagauravavicāramukhena vibhaktyarthasaṃsargaka bodhaṃ nirākṛtya, vibhaktyarthaprakārabodasamarthanena prātipadikārthapratyayārthayoḥ bhedānvayabodhaṃ draḍhīcakruḥ .
tataḥ prātipadikaprakṛtikānāṃ prathamāvibhaktīnāmarthasya, srīpatyayārthasya, katipayaddhitapratyayārthasya ca prātipadikārthena bhedānvayabodhaṃ nirūpya, ante dhātuprakṛtikalakārārthanirūpaṇapūrvakaṃ dhātvarthalakārārthayoḥ bhedānvayabodhaṃ varṇayitvā vyatpattivādaḥ samāptiṃ nītaḥ .
.
p24
prayogātiprasaṅgavāraṇāya viṣayavicāramukhena tattadvākyānāṃ śābdabodhaṃ niṣkarṣayanti bhaṭṭācāryāḥ .
nañūghaṭitavākyasyārthaparyālocanayaiva prāyaḥ vākyārthaṃ nirdhārayanti .
lāghavatarkāvaṣṭambhenānuśāsanārūḍhaṃ pratyayānāmarthaṃ svīkṛtya ākākṣābhāsyasaṃsargaviśeṣeṇānvayamūrīkṛtya prayogātiprasaṅgaṃ vārayanti .
tadyathā -paṭaṃ śuklīkaroti ityatra śuklapadottaracvipratyayasya, 'abhūtatadbhāve cviḥ' ityanuśāsanāt, pūrvakālāvacchedena svasminnavidyamānaḥ vartamānakālāvacchedena vidyamānaḥ śuklatvadharmaḥ arthaḥ iti bhāti .
tatra abhūtatadbhāvaparyantasya vācyatvakalpane gauravam .
ataḥ laghuḥ dharma eva pratyayārthaḥ .
tatra prakṛtyarthaśuklasya, pūrvakālāvacchinnasvaniṣṭhābhāvapratiyogitvasahitādheyatāviśeṣasaṃbandhenānvayaḥ .
tasyānukūlatayā dhātvarthakṛtāvanvayaḥ iti nirūpayanti bhaṭṭācāryāḥ .
śābdabodhe ca pūrvaṃ tatrāvidyamānasyedānīṃ vidyamānasya śuklatvadharmaviśeṣasya bhānāt prayogātiprasaṅdīnāṃ nāvakāśaḥ .
p25
evaṃ narāṇāṃ kṣatriyaḥ śūraḥ ityatra "yataśca nirdhāraṇam"iti sūtreṇa ṣaṣṭhī bhavati .
jātyādiviśeṣaṇaviśiṣṭhayaddharmāvacchinnasya tādṛśaviśeṣaṇaśūnyatadgharmāvacchinnavyāvṛttavidheyavattayā pratipādanaṃ taddharmāvacchinnavācakapadāt ṣaṣṭhīsaptamyau bhavataḥ iti sūtrasya niṣkṛṣṭo'rthaḥ .
asmādvākyāt kṣatriyānyanarāvṛttiḥ narātmakakṣatriyavṛttiḥ śauryaviśeṣo bodhanīyaḥ vibhakteśca na gurubhūto'rtho vaktavyaḥ ityabhisandhinā, bhaṭṭācāryāḥ, śūrānvayi bhedapratiyogitvamātraṃ vibhaktyarthaḥ, tadekadeśe bhede prakṛtyarthasya narasya kṣatriyatvāvacchinnānyatvaviśiṣṭanaratvavyāpakādhikaraṇatānirūpitādheyatāsaṃbandhenānvayaḥ, bhedapratiyogitvānvitaśūrasya naratvaviśiṣṭatādātmyasaṃbandhena kṣatriye anvayaḥ, iti nirūpayanti .
evaścātra vivakṣitārthabodhaḥ saṃpanno bhavati, vibhaktyartho'pi laghuriti bodhyam .
p26
matabhedavimarśanāvasare tattvanirṇayoddeśenaiva vicāraḥpravartyate, na punaḥ kaścana mataviśeṣaḥ sthāpanīyaḥ ityabhimānena .
tadyathā ---dvitīyārthavicāropakrame dvitīyārthaviśeṣanirūpaṇopayogitayā dhātvarthavicāraḥ prakrāntaḥ .
vyāpāramātraṃ dhātvarthaḥ iti prācīnamataṃ, phalāvacchinnavyāpāro dhātvarthaḥ iti navīnamataṃ, phalaṃ vyāpāraśca dhātvarthaḥ iti khaṇḍaśaktivādimata़ñca sunirūpitamāste .
tatra saṃbhavatsakalākṣepaparihāravarṇanapūrvakaṃ, pracīnapathapariṣkāraṃ nirūpya, kimatra tattvamiti vicārya, navīnamatasya yuktatā pratipāditā .
tatratyavicārapaddhatiparyālocanāyāṃ, kevalaṃ tattvamanirṇayaphalako vicāraḥ iti dṛḍhā buddhiḥ vimṛśatāmudeti .
p27
ete prāyaḥ pāṇinīyānuśasanameva pramāṇīkurvanti .
kvacit śarvavarmakṛtaṃ kātantratavyākaraṇamuddharanti .
caturthīvicāre, "yūpāya dārū ityādau na saṃpradānacaturthī, api tu tādarthye sūtrāntareṇa .
" iti granthe sūtrāntarapadena 'tādarthye' iti kātantrameva vivakṣitam .
pāṇinivyākaraṇe 'tādarthye caturthī vācyā' iti vārtikasyaiva darśanāt .
p28
evaṃ tṛtīyāvicāre, śaradi puṣpyanti saptacchadāḥ iti vākyārthavimarśāvasare, "ata eva tatra kārakavibhaktirūpasaptamyanupapattyā kālarūpaviśeṣaṇapadottaraṃ svāntryeṇa saptamī śarvavarmaṇā anuśiṣṭā .
" iti granthena kālabhāvayoḥsaptamī" iti kātantrānuśāsanamabhisaṃhitaṃ bhaṭṭācāryaiḥ .
evaṃ dvitīyāvicāre, "dhiśīṅsthāsāṃ karma" iti sūtrārthanirūpaṇaprasaṅge, "tadapraṇītavatāṃ śarvavarmaprabhṛtīnāṃ mukhyārthaparāṇāṃ sthalyāmadhiśete ityādiprayogāṇāṃ sādhutāyā durvātvācca .
"iti granthe śarvavarmāṇaṃ smaranti .
prathamāvicāre, kṛdantapākādipadaśaktinirūpaṇāvasare, kātantrapariṣṭakāraṃ durgasiṃhamapi smaranti, taduktaṃ kātantrapariśiṣṭakṛtā, kathaṃ stokaḥ pākaḥ, kṛdantaviśeṣaṇatvāt .
" iti granthena .
p29
dvitīyavicāre, kālādhvadeśānāmakarmakakriyāyoge kaiścit karmapratyayārthaṃ vibhāṣayā karmatvamanuśiṣyate .
"
iti granthe bhāgurismṛtiruddhṛtā lakṣyate .
pāṇinīyavyākaraṇe, akarmakadhātubhiryoge deśaḥ kālo bhāvo gantavyo'dhvā ca karmasaṃjñaka iti vācyam .
iti vārtike karmatāvikalpasyānirūpanaṇāt,
kālānāmadhvamānānāṃ kriyāṇāṃ nīvṛtāmapi .
p30
ādhāratā dhrauvyadhātoḥ karmatā syādvibhāṣayā..
iti bhāgurismṛtirabhisaṃhiteti pratīmaḥ .
anyatra sarvatra pāṇinivyākaraṇānubandhīnyanuśāsanāni pramāṇīkurvanti .
"kriyāviśeṣaṇasthale ca na dvitīyātiriktavibhaktirutpadyate, kriyāviśeṣaṇānāṃ karmatvam ityanuśāsaneena karmatvātideśāt .
" iti granthe, anuśāsanapadena sīradevakṛtaparibhāṣāvṛttau ṭhakpāde jñāpakasiddhiparibhāṣātvena nirūpitameva vyavaharanti bhaṭṭācāryāḥ .
spaṣṭīkṛtaścāyamarthaḥ asmābhiḥ ṣaṣṭhe taraṅge .
p31
pāṇinīyānusāreṇaiva gāṃ dogdhi payaḥ ityādau payasaḥ pradhanakarmatvaṃ, gorapradhānakarmatvaṃ, goḥ karmasaṃjñā 'akathitañca' iti sūtreṇa, duhādisamabhivyāhṛtakarmalakārasya apradhānakarmatvārthakatā, iti nirūpayanti .
evamanuśāsanānurodhenaiva vibhaktīnāmarthaṃ nirdhārayanti, na tu prayogadarśanena vidhiṃ kalpayanti .
tadyathā---
"satisaptamībalāt sāmānyavattvasya bāhyakaraṇakapratyakṣatvasya ca samānādhikaraṇyopasthitau viśiṣṭe hetutvānvayāt tathaiva vyutpatteḥ .
na hyayamartho'smānnādhigamyate .
" iti avayavaprakaraṇe maṇigranthaḥ .
tatra, 'sāmānādhikaraṇye saptamyā ananuśāsanāt kathametat, satītyasya vā ko'rthaḥ?' iti svayamudbhāvitaḥ akṣepaḥ, bhāvasya-asadhātvarthādhāratārūpasattāyāḥ sāmānādhikaraṇyasaṃbandhena adhyāhṛtasattārūpe bhave anvayapradarśanapūrvakaṃ 'yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam' iti sūtreṇa saptamīṃ sādhayitvā suviśadaṃ parihṛtaḥ bhaṭṭācāryaiḥ .
vyutpattivāde'pi 'yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam' iti sūtrārthavicāre, "guṇānyatve sati sattavādityādau satītyanantaraṃ sataḥ ityadhyāhāryam .
anyathā lakṣaṇīyakriyābhāvenoktasūtrāviṣayatayāsaptamyanupapatteḥ .
tatra cāsadhātorartha ādhāratā, guṇānyatvādyādhāratāyāśca sattādhāratāyāṃ tadvanniṣṭhatvaṃ saṃbandhatayā bhāsate iti cintāmaṇikāroktasāmānādhikaraṇyalābhanirvāhaḥ .
" iti pratipādayanti .
p32
atredaṃ bodhyam .
goṣu duhyamānāsu gataḥ ityatra duhyamānapadottarasaptamī bhāvārthikā .
bhāvaśca duhyamānapadabodhyatāvacchedakaṃ vartamānakālavṛttitvam .
abhedena gopadārthānvitaduhyamānapadārthasya saptamyarthe vartamānakālavṛttitve, tasya ca dhātvarthagamane'nvayaḥ .
tathā ca gavābhinnānāṃ vartamānadohanakarmaṇāṃ saṃbandhini vartamānakāle gataḥ ityākārakaḥ tatra bodhaḥ, bhāvasaptamyāṃ "kālabhāvayoḥ saptamī" iti kātantrānuśāsanaṃ pramāṇamiti ca nirūpayanti tarkālakārāḥ .
p33
gadādhārabhaṭṭācāryāstu, "yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam" iti pāṇinisūtraṃ saptamyāṃ pramāṇīkṛtya, vaiyākarasaraṇyā bhāvapadasya kriyārthatāmupagamya, gopadottarasaptamyāḥ dohanakriyārthatāṃ, jātitadbhinnapravṛttinimittakānāṃ śabdānāṃ madhye jātipravṛttinimittakasya viśeṣyavācitvamiti niyamānusāreṇa gopadasya viśeṣyabodhakatāṃ duhyamānapadārthābhedānvayañcāṅgīkṛtya, saptamyarthakriyāyāḥ samānakālīnatvasaṃbandhena dhātvarthagamane'nvayena, duhyamānābhinnagodohanasamānakālīnagamanāśrayaḥ iti bodhaṃ varṇayanti..
duhyamānapadasya gopadārthaviśeṣyabodhakatvaṃ, taduttarasaptamyāḥ bhāvārthakatvañca na svārasikamiti manyamānāḥ vinaiva dūṣaṇoktiṃ vyutpattivāde , "goṣuduhyamānāsu gataḥ ityādau "yasya ca bhāvena" ityanena gavādipadātsaptamī .
tatsamānādhikaraṇaduhyamānādipadācca nīlaṃ ghaṭamānaya ityādau nīlādipadāt dvitīyāvat viśeṣaṇapadasya
viśeṣyapadasamānavibhaktikatvaniyamāt saptamī .
vidhāyakasūtre ca bhāvapadaṃ kriyāparam .
" iti granthena gambhīrayā saraṇyā tarkālaṃkāramataṃ kaṭākṣayanti..
evaṃ ṛtau svadārānupeyāt iti niyamavidhau, pratyāvāyahetutvābhāvāśca liṅarthaḥ .
tatrābhāve dhātvarthagamanasya pratiyogitayā, saptamyantārthasya ṛtukālāvacchedyatvasya āśrayatayā, liṅarthapratyavāyahetutvasyāpi vyutpattivaicitryāt āśrayatayā anvayaḥ .
tathā ca ṛtukālāvacchedyasvadāragamanābhāvaḥ pratyavāyaheturiti tatra śābdabodhaḥ .
pañca pañcanakhā bhakṣyāḥ iti parisaṃkhyāvidhau ca pañcapadasya śaśakādipañca bhinne lakṣaṇā, pratyavāyahetutvaṃ liṅarthaḥ śaśakādipañcabhinnapañcanakhabhakṣaṇaṃ pratyavāyaheturiti vākyārthaḥ iti varṇayanti tarkālaṅkārāḥ..
bhaṭṭācāryāstu, vidhinimantraṇeti sūtrāt vidhiḥ liṅarthaḥ .
pravartakacikīrṣāhetudhīviṣayaḥ vidhiḥ ityuktatvāt iṣṭasādhanatvaṃ liṅarthaḥ .
pratyāvāyasyeṣṭatvābhāvāt pratyavāyahetutvasya liṅarthatābhyupagamaḥ na svārasikaḥ .
vyuptattivaicitryāśrayaṇañca kliṣṭamiti manyamānāḥ, ṛtāvupeyādityatra saptamyantārthānvitadhātvarthe ṛtukālāvacchinnasvadāragamane liṅā narakābhāvāsādhanatvaṃ bodhyate .
śābdānantarajātāt ṛtukālīnagamanābhāve narakasādhanatvabodhāt mānasāt niyamanirvāhaḥ .
pañca pañcanakhān bhuñjīta iti parisaṃkhyāvidhau ca pañcapadaṃ śaśakādipañcabhinne, dhātupadaṃ bhakṣaṇābhāve ca lākṣaṇikam .
tatra ca liṅā narakābhāvasādhanatvaṃ bodhyate .
tataḥ pañcabhinnapañcanakhabhakṣaṇe narakasādhanatvasya mānasoḥbodhaḥ iti varṇayanti .
p34
duḥkhaviśeṣābhāvārūpasya narakābhāvasya iṣṭatvākrāntatvāt tatsādhanatvaṃ liṅarthaḥ iti varṇanamanuśāsanasaratīti jñeyam .
karmaṇi vihitadvitīyāyā ādheyatvārthakatvaṃ, taṇḍulānodanaṃ pacati ityatra nāśakatvasya utpādakatvasya ca dvitīyārthatvaṃ, dāne karṇasamaḥ ityatra abhedasya saptamyarthatvañca anuśāsanānurodhīti vyutpāditamasmābhiḥ ṣaṣṭhe taraṅge iti neha pratanyate .
bhaṭṭācāryāśceme śābdikakṛte karmakārakavibhajane asvarasaṃ manvānāḥ prakārāntareṇa vibhāgaṃ kurvanti .
"nirvartyañca vikāryañca prāpyañceti tridhā matam .
" iti harikārikā .
grāmaṃ gacchatītyādau grāmādikaṃ prāpyaṃ karma .
kāṣṭhaṃ bhasma karoti, suvarṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti ityādau kāṣṭhasuvarṇādikaṃ prakṛtikarma .
bhasmakuṇḍalādikaṃ vikṛtikarma .
bhasmādikaṃ prakṛtikarmavācakapadasya samabhivyāhāre vikāryamiti, samabhivyāhārābhāve nirvartyamiti ca vyavahriyate .
p35
satī vā'vidyamānā vā prakṛtiḥ pariṇāminī .
yasya nāśrīyate tasya nirvartyatvaṃ pracakṣate.. iti haryukteḥ .
evameva vikāryaṃ karma, nirvartyaṃ, vikāryamiti ca pradhānyena dvedhā vibhaktam .
prakṛtikarma ca vaktavyaṃ pṛthak noktam .
parantu vikāryapadena saṃgṛhītam .
p36
yadasajjāyate sadvā janmanā yatprakāśate .
tannirvartyaṃ, vikāryaṃ tu karma dvedhā vyavasthitam..
prakṛtyucchedasaṃbhūtaṃ kiñcitkāṣṭhādi bhasmavat .
kiñcidguṇāntarotpattyā suvarṇādi vikāravat..
iti kārikāvivaraṇāvasare,"yadyapi vikāryaṃ dvedhā, prakṛtiḥ vikṛtiścetyeva vaktumucitam .
tathāpi vikṛtidvaividhye avagate prakṛtāvapi vikāryatvaṃ jñātaprāyaṃ bhavatītyāśayena tadanuktvaiva vikṛtikarma vibhajate--prakṛtyucchedeti .
etena kriyānirvāhabhāvapratiyogitāvacchedakadharmavattvaṃ prakṛtikarmatvamiti dhvanitam .
..........saṃbhūtamiti .
prakṛtināśaprayojyotpattimadityarthaḥ .
idañca bhasmavadityanvayi .
kāṣṭhādīti pṛthakpadam .
anyathā kāṣṭhasuvarṇādeḥ turīyatāpatteḥ .
bhasmavaditi .
tattaulyena vartamānamanyadapi vikārajātamityarthaḥ .
sādṛśyañca prakṛtināśaprayojyotpattimattvenaiva .
evamagre'pi .
tathā ca prakṛtivikṛtibhāvāpannakāṣṭhabhasmādi vikāryamityarthaḥ.." iti vaiyākaraṇāḥ harivallabhaṭṭācāryā nirūpayanti .
p37
atra pṛthak vaktavyasya prakṛtikarmaṇaḥ vikāryapadena saṃgrahaṇaṃ, vikāryasyaiva prakṛtikarmāsamabhivyāhāre nirvartyapadena vyavahriyamāṇasya prādhānyena vibhajanañca na svārasikamiti manvānāḥ bhaṭṭācāryāḥ "karma trividhaṃ, prāpyaṃ prakṛtivikṛtī ca .
"iti vibhajya, vikṛtikarmaṇa eva prakṛtyasamabhivyāhāre pāribhāṣikaṃ nirvartyatvamiti nirūpayanti.. evaṃ, apādānaprabhedanirūpaṇe vaiyākaraṇapradarśitarītivailakṣaṇyamupalabhyate vyutpattivāde .
nirdiṣṭaviṣayam, upāttaviṣayam, apekṣitakriyamiti trividhamapādānamuktaṃ vākyapadīye .
viṣayaḥ ----avadhitānirūpakaḥ .
yatra avadhitānirūpakakriyā uccaritaśabdena bodhyā tatrādyam .
yathā aśvāt patati iti .
dhātvantarārthāṅgaṃ svārthaṃ dhāturāha tadupāttaviṣayam .
yathā valāhakāt vidyotate vidyut iti .
atra dyotanaṃ na sāvadhikam .
dyutidhāturlakṣaṇayā nissaraṇapūrvakadyotane vartate .
nissaraṇasya vibhāgātmakasya sāvadhitvaṃ bodhyam .
yatra kriyā apekṣitā tatra antyam .
yathā kuto bhavān ? pāṭalīputrāt iti .
agamanakriyāmadhyāhṛtyānvayaḥ iti pratipāditaṃ vaiyākaraṇaiḥ ..
p38
bhaṭṭācāryāstu, upāttatvaṃ-adhyāhṛtattvam .
valāhakāt vidyotate vidyat ityatra nissṛtya ityadhyāhṛtakriyāvadhitvaṃ valāhakasya .
māthurāḥ sraughnebhyaḥāḍhyatarāḥ ityatra bhavanti iti kriyādhyāhāraḥ .
āḍhyataratvaparyavasitāyāṃ āḍhyatarabhavanakriyāyāṃ avadhibhūtasraughnāmapādānatā apekṣitakriyāpādānatā .
yadyapi upāttaviṣaye'pi kriyādhyāhāraḥ .
tathāpi yatra apādānatānirvāhārthameva kriyādhyāhāraḥ tatropāttaviṣayatā,
yatra vākyaparisamāptyarthamadhyāhṛtakriyayā apādānatānirvāhaḥ tatrāpekṣitakriyateti vailakṣaṇyamiti nirūpayanti..
p39
sidhdāntakaumudyāṃ tu mathurāḥ pāṭalīputrakebhyaḥ āḍhyatarāḥ ityatra pañcamī "pañcamī vibhakte" iti sūtrodāharaṇatayā pratipāditeti jñeyam..
p40
ete ca dīdhitikṛduktaṃ parasamevatatvasya dvitīyārthatvamanumodamānāḥ dvitīyāvicāre lakārārthavicāre ca prasaktatattaddoṣaparihārapūrvakaṃ vibhinnasya niṣkṛṣṭaśābdabodhasya varṇanena śābdavicārakuśalatāṃ sphuṭīkurvanti .
nīlo ghaṭaḥ ityādau viśeṣaṇavibhakteḥ sādhutvārthatāmupagamya abhedasaṃsargakabodhameva rocayante .
rājapuruṣaḥ ityādau prācīnābhimataṃ rājasaṃbandhyabhinnapuruṣabodhameva pratibadhyapratibandhakabhāvalāghavādipradarśanena samarthayanti .
anabhihite kartari tṛtīyā ityanuśāsanavivaraṇāvasare anabhidhānapadārthaṃ vimṛśya, prātipadikārthaviśeṣyatayā kartṛtve vivakṣite tṛtīyā iti niṣkarṣamabhidhāya,"yathāśrutasūtrārthānurodhena kartari lakāratṛtīyāvibhaktyoḥ śaktivādibhiḥ vaiyākaraṇairapi, prātipadikārthaviśeṣyatayā kartari vivakṣite tṛtīyā ityeva sūtrārtho vācyaḥ anyathā caitreṇa pacyate ityādau karturanabhidhānasyoktakrameṇa kartutvānabhidhānavat durvacatvāpatteḥ .
" ityupasaṃharanti .
ayañca niṣkarṣaḥ vaiyākarabhūṣaṇasārakāśikāyāṃ pradarśito'sti..
p41
evaṃ, vaiyākaraṇā api bhaṭṭācāryapradarśitasaraṇyā śābdabodhaniṣkarṣaṃ kurvanti .
lakārārthanirṇaye, kriyāniṣṭhaṃ vartamānatvaṃ prārabdhāparisamāptatvamiti bhūṣanaṇasāroktaṃ vimṛśantaḥ harivallabhabhaṭṭācāryāḥ, śabdaprayogādhikaraṇatvopalakṣitatattatkṣaṇadinādikāle laṭaḥ tadādinyāyena śaktiḥ, tadarthasya kālasya cakriyāyāṃ, kriyārambhātpūrvaṃ kriyāsamāpyuttaraṃ ca pacati iti prayogavāraṇāya, svavṛttiprāgabhāvapratiyogitva--svavṛttidhvaṃ sāpratiyogiprakṛtikriyānuyogikatvābhyāṃ viśeṣitena ādheyatāsaṃbandhenānvayaḥ iti vyutpattivādābhihite paryāvasānaṃ varṇayanti .
parantu ākhyārthakṛtau nyāyamate kālānvayāt saṃbandhamadhye prakṛtakriyākartṛniṣṭhatvaṃ praveśitaṃ bhaṭṭācāryaiḥ .
vaiyākaraṇanaye dhātvarthakriyāyāṃ kālānvayāt prakṛtakriyānuyogikatvaṃ praveśitaṃ harivallabhairiti bodhyam .
diṅmātramiha darśitam .
p42
kālopanāmakaharirāmamahodayāḥ subarthanirṇayāvasāne mūlānuktāni vākyānyuddhṛtya, svīyasiddhāntavirodhena bhaṭṭācāryasaraṇyā teṣāṃ śābdavicārapracuraṃ vistṛtaṃ sandarbhaṃ racayāmāsuḥ..
ghaṭaḥ ākāśaṃ na paśyati .
iti vākyasya pramāṇikatvena lokābhimatasya kathamatapi pramājanakatvaṃ na yujyate iti bhaṭṭācāryānaṇāṃ nirūpaṇaṃ kasya vā na vismayamādadhāti..
padavṛttinirūpaṇāya śaktivādo nirmitaḥ svātantryeṇa .
kāṇḍatrayātmake tasmin prathame kāṇḍe, mīmāṃsakamatanirāpūrvakaṃ śaktisvarūpaṃ nirūpya tajjñānasya kāraṇatā vicāritā .
ākāśapuṣpavatpadādīnāṃ keṣāñcit śabdānāṃ arthaviśeṣo nirdhāritaḥ dvitīye .
mīmāṃsakānāmavāntaramatabhedena jātiśaktivādasvarūpaṃ tasya dūṣaṇañca viśadīkṛtaṃ tṛtīye pariśiṣṭakāṇḍe .
padaṃ gāṃ vakti, gauḥ ucyate, iti vākyādīnaśābdabodhanirūpaṇena śaktivādasyopakramaḥ teṣāṃ śābdavicārakutūhalitāṃ vyanakti .
savyabhicārapakaraṇe, sādhyasaṃśayajanakakoṭidvayopasthāpaketyādikāt maṇivākyāt sādhyasaṃśayajanakakoṭidvayopasthitijanaketyādeḥ dīdhityuktārthasya lābhaprakāraḥ śābdavicārapaddhatyā nirūpito bhaṭṭācāryaiḥ .
dīdhitavyākhyāne anumānakhaṇḍe na ko'pi bhāgosti, yaḥ śābdabodhavicāravirahitaḥ .
p43
kiṃ bahunā .
svātantryeṇa nirmitasya muktivādasyāvasāne vā śabdārthānvayamasādhāraṇarītyā nirūpayanti .
vā śabdasya anyatarārthakatve, vrīhibhiḥ yavairvā yajate ityatra yavavrīhyubhayakaraṇakayāgādadṛṣṭāpattiraparihāraryā .
ubhayakaraṇakayāgasyāpi anyatarakaṇakatvānapāyāt .
ataḥ vāpadasya abhāvārthakatāṃ, tṛtīyāntārthasya vāradvayamanvayañca svīkṛtya, vrīhikaraṇakatvābhāvaviśiṣṭe yāge yavakaraṇakatvasya, yavakaraṇakatvābhāvaviśiṣṭe yāge vrīhikaraṇatvasya cānvayamupagamya, śāsrakāraiḥ sāmānyato vyavahriyamāṇasya vikalpasthale pakṣāntarapratikṣepakatvasya nirvāhaḥramaṇīyasaraṇyā kṛtaḥ iti jñeyam .
p44
etāvatā gadādharabhaṭṭācāryāṇāṃ śābdanirūpanaṇapaddhatiḥ kiñcidiva cintitā..
sarvadārśanikairādṛtasya vyutpattivādasya, rāmarūdrabhaṭṭācāryaiḥ ramaṇīyavyakhyā tṛtīyāvicāropakramaparyantā mudritā labhyate .
mithilāmaṇḍalamaṇḍanāyamānaiḥ baccā-jhā iti viśrutaiḥ sarvatantrasvatantraiḥ dharmadattasūribhiḥ viracitaṃ, nyāyakaustubhādiprauḍhagranthoktārthasādhutvādivimarśakaṃ bhāṭṭarahasya-laghumañjūṣādigranthodīritadūṣaṇaparihāreṇa naiyāyikasiddhāntavyavasthāpakaṃ svatantravicārajaṭilaṃ prauḍhapaṇḍitaikavedyatattvarthaṃ gūḍhārthatattvālokābhidhānaṃ vyākhyānaṃ cakāsti .
tadanusāriṇī prakāśākhyā vyakhyā maithilaiḥ jānakīnāthaśarmabhiḥnirmitā .
vaiyākaraṇamūrdhanyaiḥ jayadevamiśraiḥkṛtā jayā nāmnī ṭīkā'saṃpūrṇāste .
p45
vyutpattivādādyabhāgasya, kṛṣṇabhaṭṭaiḥsāhajīpurābhijanāśvatthanārāyaṇaśāsribhiḥ, anantarācāryaiḥ deśikācaryaiśca
viracitāni vyākhyānāni, kālasīmādivicāraṃ, hetutṛtīyāvicāraṃ, dhātvarthavicāraṃ, pauṣapadārthavicāraṃ cādhikṛtya taistaiḥ vidvadvinirmitāni kroḍāpatrāṇi ca vilasanti .
antimabhāgasya lakārārthavicārasya sāhajīrājapurābhijana-subrahmaṇyaśāsriracitaṃ vivaraṇābhidhaṃ vyākhyānaṃ aṇṇāmalaiviśvavidyālaye mudrāpitamāste .
bālabodhāya nirmitā ativistṛtā samagrabhāgānāṃ vyākhyā ādarśanāmnī mudrāpya prakāśitā vartate .
parantu tato mūlārthāvagatirna bhavatīti bahavo manyate .
śaktivādasya kṛṣṇabhaṭṭīya-mādhavīya-harināthīyādarśādiṣu vyākhyāneṣu, harināthīyaṃ śābdabodhe vyutpannānāmapi atiśayitavyutpattyādhāyakaṃ virājate..
śrimahādeva-puṇatāmakara mahodayairnirmitāḥ nyāyakaustubhaḥ khaṇḍacatuṣṭayātmakaḥ .
tatra śabdakhanaṇḍaḥ śābdabodhopayogivicārabahulaḥ samullasati .
tatrābhihitaṃ prameyajātamuddhṛtaṃ gūḍharthatattvāloke .
sa na mudritaḥ pratyakṣakhaṇḍamātraṃ mudrāpitaṃ vartate .
p46
maithilāḥ phaṇadahavaṃśodbhavāḥ naikagranthanirmātāraḥ gokulanāthopādhyāyāḥ svīyakārikābhiḥ saṃgṛhītamarthaṃ viśadīkurvantaṃ padavākyaratnākarābhidhaṃ śābdabodhagranthaṃ racayāmāsuḥ .
padasvarūpaṃ, tajjñānotpattiprakāraṃ, padasyārthe saṃketasyaivābhidhātvaṃ, saṃketajñānasya kāraṇatvañca vyutpādya, sodāharaṇaṃ bhedānvayamabhedānvayañca pradarśya, vaiyākaraṇasaṃmataḥ sphoṭavādo nirastaḥ .
tataḥ prathamādīnāṃ vibhaktīnāmarthaṃnirūpaṇapūrvakaṃ śābdabodhamupavarṇya, grantho'yaṃ samāptiṃ nītaḥ .
granthe'smin vyutpattivāda-śabdaśaktiprakāśikādibhiranavagatā bahavo'rthā vivecitāḥ .
subarthanirūpaṇāvasare śābdikānāṃ mīmāṃsakānāṃ naiyāyikānāñcāśayabhedaḥ saparikaraṃ nirūpyate .
sthālīpulākanyāyena taduktaṃ kiñciccintayāmaḥ .
kriyāviśeṣaṇasthale vaiyākaraṇābhimatāṃ stokādeḥ karmasaṃjñāṃ sukhamāste iti karmaṇi lakārāpattyā dūṣayitvā, "tato'nyatrāpi dṛśyate iti vārtikāt kriyāviśeṣaṇapadāt dvitīyāvibhaktimeva vyavasthāpayanti .
p47
prāyeṇa klībaliṅgaṃ yad dhātvarthasya viśeṣaṇam .
ānuśāsanikī tatra dvitīyā'nyatra darśanāt..
iti tadīyā kārikā .
iyaṃ rītiḥ bhāṭṭarahasyānusāriṇī .
p48
caitraḥ caitraṃ gacchati iti prayogavāraṇāya dhātvarthaphalānvayinaḥ ādheyatvasyeva , vyāpārānvayinaḥ bhedaparyavasitasya parasamavetatvasya dvitīyārthatvaṃ naiyāyikāvadanti .
tatra dvitīyāpattau karmasaṃjñaiva prayojikā .
saṃjñādvayasamāveśo na, "ākaḍārādekā saṃjñā" ityanuśāsanāt .
paratvāt kartṛsaṃjñayā bādhāt caitraṃ gacchatīti dvitīyāpatterasaṃbhavāt parasamavetatvasya dvitīyārthatvaṃ nāvaśyakamiti śābdikānāṃ dūṣaṇaṃ jāgarti .
tasya parihāro'bhyadhāyi, bhūmiṃ prayāti vihago vijahāti mahīruham .
p49
na tu svamiti nirdeśe bheda eva niṣidhyate.. iti .
.
dhātvarthasya mukhyaviśeṣyatayā bhāne pramāṇatayā śābdakopanyastāyoḥ "bhāvapradhānamākhyātam" iti niruktasmṛteḥ naiyāyikasaṃmatārthaviśeṣaḥ,
bhāvapradhānamākhyātamiti nirvacanasmṛteḥ .
p50
ākhyātārtheṣu bhāvasya prādhānyamanuśiṣyate .
.
iti kārikayā viśidīkṛtaḥ .
prayāti puruṣastasya pādayorabhivādaya .
p51
ityādau prathamāntārthaḥ prādhānyānmṛśyate tadā .
.
iti kārikayā prathamāntārthasya mukhyaviśeṣyatāgamakamapyuktam .
bhū sattāyām, pacati-pākaṃ karoti, pacatīti pākaṃ karotītyarthaḥ ityādivākyānāṃ śābdabodhavarṇanamitarāparāmṛṣṭaṃ vijayate .
rasanavidyāvidaḥ rasikāḥ iti ca ālaṃkārikān, dārśanikāḥiti naiyāyikāṃśca vyavaharanti .
prauḍhasyāsya padavākyaratnākarasya bhāvāvabodhe, nyāye iva vyākaraṇe'pi vyutpattyatiśayo'pekṣyate .
p52
gokulanāthopādhyāyānāmantevāsinaḥ maithilāḥ giridharopādhyāyāḥ tattatsūtravārtikārthanirūpaṇapūrvakaṃ saptānāṃ vibhaktīnāmarthaviśeṣanirdhārakaṃ vibhaktyarthanirṇayābhidhānaṃ bodhagranthaṃ praṇaiṣuḥ .
tatra vibhaktyarthaṃ kārakārakabhedena viibhajya kārakatvaṃ,vibhaktitvaṃ, pratyayatvañca pakṣāntarapratikṣepapurassaraṃ sadasaprayojanaṃ pariṣkṛtya, prathamādīnāṃ saptānāṃ vibhaktīnāmarthā nirṇītāḥ .
ādau kārakavibhaktyarthanirṇayaḥ tataḥ kāraketaravibhaktyarthanirṇayaḥ iti kramaḥ samavalambitaḥ .
ete vicāre, padavākyaratnākarārūḍhaṃ vicāraṃ sākalyenānuvadanti .
"padavākyaratnākare asmadgurucaraṇāḥ .
iti ca tanmataṃ nirdiśanti .
tataḥ yuktyā tanmataṃ mahīkurvanti .
kāśikāvṛttimanusṛtya sarvaṇi pāṇinisūtrāṇi vārtikāni cānupūrvyeṇa vivṛtāni .
taduktānāṃ sarveṣāmudāharaṇavākyānāṃ śābdabodho varṇitaḥ .
nānyasmin prauḍhe naiyāyikānāṃ bodhagrantheetāvatāṃ vākyānāṃ bodhavarṇanaṃ, anuśāsanārthavarṇanañca lakṣyate .
p53
eteṣāṃ śābdabodhavarṇanasaraṇiḥ gadādharabhaṭṭācāryasaraṇorvilakṣaṇā .
kvacit "kvaścit " iti bhaṭṭācāryān nirdiśanti .
"bhītrārthānāṃ bhayahetuḥ" iti sūtrārthavarṇanaprastāve kaṇṭhoktyā gauḍaśabdanirdeśapūrvakaṃ vyutpattivādagranthamanūdya dūṣayanti .
stokaṃ pacati ityatra svagurucaraṇamārgeṇādau, tato'nyatrāpi dṛśyate ityanuśāsanasiddhāṃ dvitīyāṃ varṇayanti .
p54
tataḥ caitraṃ yāvacchītaṃ bhavati, puruṣārādhanamṛte, ityādikaṃ niruktānuśāsanodāharanaṇatayā pratipādya "kriyāviśeṣaṇānāṃ karmatvaṃ napuṃsakaliṅgatvañca iti paribhāṣaṇāt stokaṃ pacatītyādau dvitīyā .
....na ca kriyāviśeṣaṇasya karmatve karmalakārāpattyā stokaḥ pacyate iti prayogaḥ syāditi vācyam .
yataḥ anuśāsanena kriyāviśeṣaṇavāciprātipadikānāṃ karmatvavācidvitīyāprakṛtitvaṃ pratyāyyate .
" iti nirūpayanti .
tadvicārāvasāne ca "tasmāt darśitaparibhāṣaṇāt phalavyāpārobhayaviśeṣaṇavācipadāt dvitīyaiva sādhuḥ .
" iti nirdhārayanti .
p55
dārśinikānāṃ ghaṭakatva ,vyāpakatva , vācakatvādīnāṃ saptamyarthatāvarṇanaṃ anuśāsanānurodhyeveti nirvahanti .
guṇānyatve sati sattvādītyatra satisaptamīsthale "yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam "iti sūtreṇa saptamīmupapādya, sāmānādhikaraṇyalābhoviśadīkṛtaḥ .
parantu tatsūtrārthasya,anvayabodhasya ca varṇanasaraṇiḥ bhaṭṭācāryasaraṇervilakṣaṇā .
sūtre bhāvalakṣaṇamityatra bhāvaḥ, svabhāvaḥ, svarūpamiti yāvat .
svarūpasya lakṣaṇaṃ---viśiṣṭatayā jñāpanamityapi sūtrārthaḥ .
guṇānyatve sati sattvādityatra guṇānyatvasāmānādhikaraṇyena viśeṣaṇena viśiṣṭatayā sattāyā jñāpanamiti saptamī sādhuḥ .
śatrantāsadhātvarthasya vartamānakālavṛttisattāviśiṣṭasya tādātmyena guṇānyatve, tasya saptamyarthe adhikaraṇavṛttitve, tasya ca sattve iti nirūpayanti .
p56
sarvathāpi śābdabodhe vyutpatsubhiḥ vyutpannaiśca vimarśanīyo'yaṃ prauḍho vibhaktyarthanirṇayaḥ..
siddhāntamuktāvalīprabhākārāṇāṃ śrīrāyanarasiṃhaśāsriṇāmantevāsinaḥ śrīpaṭṭābhirāmaśāsriṇaḥ itarāpariśīlitārthaviśeṣanirūpaṇena śābdabodhavarṇanena ca vipaścitāṃ bahumānapātrabhūtāḥ dakṣiṇadeśamalamakārṣuḥ .
tairviracitaḥ svakṛtaṭīkopetaḥ kārikātmakaḥ triṃśacchlokyabhidhāno bodhagrantho vilasati .
pāṭhānāvasare yeṣāṃ śabdānāmarthaviśeṣān vācā vivarītumaśaknuvanto vidvāṃsaḥ abhinayena nirūpayanti, teṣāṃ, na ca vācyam, yadi tadā, nanu, cet, ityākārakaṃ, parantu, madhye ityādīnāmarthaviśeṣaṃ niṣkṛṣya, tattatpadaghaṭitāni siddhāntamuktāvalīvākyānyeva prāyaḥ udāharanaṇāni kṛtvā, sāpekṣapanirāsaṃ vyutpattiviśeṣādipradarśanapūrvakaṃ śābdabodhavarṇanamakāri tatra nibandhe .
tatrāyāmādimaḥ ślokaḥ---
page 9
svānubhūtyekaśaraṇāḥ viṣayāḥ pūrvapakṣaṇām .
p57
ucyate tatra tatrārthāḥ ślokairdvātriṃśatā mayā .
.
iti .
.
p58
'nirdhāraśaṇavibhaktyarthaḥ madhyeśabdārtha iṣyate .
' ityuktvā, gadādharabhaṭṭāyāryasaraṇi vailakṣaṇyena, bhedaḥ abhedaśca nirdhāraṇavibhaktyarthaḥ iti vyavasthāpitaṃ vartate .
etadīyeṣu muktāvalīvyākhyānādigrantheṣu śābdasaraṇiḥ pūrvānadhigatā vidvajjanahrudayahāriṇī ca vilasati .
.
p59
etāvatā nyāyadarśanānubandhinaḥ bodhagrandhaḥ yathāmati kiñcidiva cintitāḥ .
.
navyamīmāṃsakāḥ śrīkhaṇḍadevamiśrāḥ navyanaiyāyikapaddhatimanusṛtya vaiyākaraṇanaiyāyikamatanirāsapūrvakaṃ svamatasiddhāṃ śābdasaraṇiṃ paraṣkṛtāṃ cakruḥ bhāṭṭarahasyābhidhanibandhasya racanena .
nibandhe tasmin śāstraprameyasya dharmasya vedabodhiteṣṭasādhanatākatvaṃ lakṣaṇaṃ nirūpya, vedeneṣṭasādhanatābodhanaprakārapratipādanamukhena naiyāyikamataṃ liṅarthaṃ saparikaraṃ dūṣayitvā, svamatena ca taṃ nirdhārya, prathamāntārthaḥ śābdabodhe mukhyaviśeṣyatayā bhāsate iti naiyāyikapakṣaṃ nirākṛtya, ākhyātārthabhāvanāyā mukhyaviśeṣyatvaṃ vyavasthāpitam .
tataḥ lakārārthānāṃ dhātvarthasya ca bhāvanāyāmanvayaṃ vyavasthāpya, prathamādisubvibhaktīnāmarthacāreṇa bhāṭṭarahasyagranthaḥ samāptiṃ nītaḥ .
liṅarthasubarthādīnāṃ bhāvanānvayavyasanitayā paramparāsaṃbandhavagāhinameva śābdabodhaṃ varṇayanti .
paramparāsaṃbandhaḥ saṃbandhatvena śābdabodhe bhāsate .
saṃsargaviśeṣalābhastu pramāṇāntareṇa iti pratipādayanti .
p60
yajeta svargakāmaḥ ityādau liṅarthaḥ vyāpāraḥ (pravartanā)pravṛttiprākkālīnatattalliṅādijanyakhajñānaprayojyeṣṭasādhanatvānumitiprayojatvena (tattvenānupasthitena) saṃbandhena bhāvanāyāmanveti .
na kalañjaṃ bhakṣayedityatra ca liṅarthaḥ khaviṣayajñānaviśeṣajanyānumitiprayojyābhāvapratiyogitvasaṃbandhena bhāvanāyāmanveti .
śābdabodhānantarakālīkaḥ saṃsargaviśeṣabodhaḥ pramāṇāntarādhīnaḥ .
akhaṇḍasvīkāravyasaninaḥ ete pratyayatvādikamiva karmatvakartṛtvakaraṇatvādikaṃ sarvakhaṇḍamabhyupagacchanti .
parasamavetakriyājanyaphalaśālitvasamaniyatamakhaṇḍaṃ karmatvaṃ manyante .
grāmaṃ gacchatītyādau dvitīyārthasaṃkhyāyāḥ sāmānadhikaraṇyena paramparāsaṃbandhena dvitīyārthe karmatve anvayaḥ, na tu sākṣātsaṃbandhena prakṛtyarthe .
dhātvartho'pi anugatapratītisiddhaṃ pākatvādikamakhaṇḍadharma eva .
subarthakarmatvādikaṃ khanirūpakadhātvarthakaraṇakatvādiparamparāsaṃbandhena bhāvanāyāmevānveti, na tu nirūpakatāsaṃbandhena (sākṣātsaṃbandhena) dhātvarthe .
dhātvarthaḥ karmatvakaraṇatvānyatarasaṃbandhena tatraivānveti .
caitraḥ kāṣṭhaiḥ sthālyāmodanaṃ pacati ityatra dhātvarthaḥ tattadvibhaktyarthabhāvanayoḥ saṃsargeṣu ghaṭakatayā viśeṣaṇatayā ca bhāsate .
etādṛśakalpanāyāṃ mūlaṃ tu prātipadikārthaprakārakānvayabodhaṃ prati subjanyopasthitiḥ kāraṇaṃ, liṅgasaṃkhyāvyatiriktaprātipadikārthavyatiriktārthaprakārānvayabodhaṃ prati ākhyātajanyabhāvanopasthitiḥ kāraṇamiti ca kāryakāraṇabhāvakalpanālāghavameva .
p61
prakṛtipratyayau sahārthaṃ brūtaḥ, tayostu pratyayaḥ prādhānyena iti vacanāt dhātvarthaviśeṣyatayā ākhyātayā siddhaḥ .
kālādīnāmanekeṣāṃ ākhyātārthānāṃ madhye kasya viśeṣyatvaṃ kasya viśeṣaṇatvamityapekṣāyāṃ, bhāvapradhānamākhyātam,
iti smṛtiḥ bhāvanātiriktākhyātārthaṃ prati bhāvanāyāḥ prādhānyaṃ niyamayati .
kriyāviśeṣaṇapadāt "tato'nyatrāpi dṛśyate" ityanuśāsanena dvitīyāmātram, na tu tatra karmasaṃjñā, karmaṇilakārāpatteḥ .
kṛtiśaktasyāpi ākhyātasya ānuśāsanikī kartari nirūḍhalakṣaṇā, ityādikamasādhāraṇaṃ prameyajātaṃ vyutpādayanti bhāṭṭarahasye śrīkhaṇḍadevamiśrāḥ..
advaitaśāsravyavasthāpanalabdhavarṇānāṃ śrīraṅgojibhaṭṭānāṃ tanūjāḥ śrākauṇḍabhaṭṭāḥ, śabdakaustubhe nirṇītān vaiyākaraṇasiddhāntān saṃkṣepeṇa pratipādayantināṃ śrībhaṭṭojidīkṣitaviracikārikāṇāṃ vyākhyānarūpe vistṛte vaiyākaraṇabhūṣaṇābhidhāne tatsārasaṃgrahātmake bhūṣaṇasārābhidhāne ca nibandhe, navyanaiyāyikapaddhatyanusāriṇyā tattvavivecanaśailyā naiyāyikaiḥ mīmāṃsakaiścoktāni dūṣaṇāni dūūrīkṛtya vaiyākaraṇasiddhāntān vyavasthāpayāmāsuḥ .
p62
tadgranthopakrame sthito'yaṃ ślokaḥ--
pāṇinyādimunīn praṇamya pitaraṃ raṅgojibhaṭṭābhidhaṃ,
dvaitadhvāntanivāraṇādiphalikāṃ puṃbhāvavāgdevatām .
ḍhuṇḍhiṃ gautamajaiminīyavacanavyākhyātṛbhirdūṣitān,
siddhāntānupapattibhiḥ prakaṭaye teṣāṃ vaco dūṣaye..iti..
suptiṅantacayaḥ vākyam .
tatra tiṅantaṃ pradhānam .
ata eva dhātvarthamukhyaviśeṣyako bodho jāyate .
ataḥ prathamaṃ, dhātoḥ phalavyāpārobhayārthakatāṃ, tiṅaścāśrayaparyavasitakartṛkarmārthakatāṃ, dhātvarthe vyāpāre tiṅarthasya viśeṣaṇatayānvayaṃ, daśānāṃ lakārāṇārthañca nirṇīya tiṅantanirūpaṇam samāpitam .
tataḥ subarthān, supprakṛtināmno'rthaṃ, nāmasamudāyātmakasamāsasya ekārthībhāvaṃ ca nirṇīya, śaktisvarūpaṃ niraṇāyi .
tataḥ nañarthaṃ, prādīnāmiva cādīnāmapi dyotakatāṃ , ktvādipratyayārthañca nirṇīya śāsrasiddhaḥ sphoṭo nirūpitaḥ .
varṇasphoṭādīnaṣṭavidhān sphoṭān viśadīkṛtyānte akhaṇḍavākyajātisphoṭaṃ brahmarūpiṇamuktvā, tannamaskārarūpamaṅgalena samīcīnayā rītyā nibandhamupasamāhārṣuḥ..
p63
atha vaiyākaraṇānāṃ naiyāyikānāñca bodhānubandhinaḥ siddhāntabhedāḥ pradarśyante .
1. dhātvarthamukhyaviśeṣyakaḥ śābdabodhaḥ .
2.sakarmakāṇāmivākarmakāṇāmapi dhātūnāṃ phalavyāpārobhayā****rthatā .
3.kartṛkarmādayo dharmiṇaḥ pratyayavācyāḥ .
p64
4.laḍādyarthakālaḥ dhātvarthabhāvanānvayī .
5.samāse ekārthībhāvaḥ .
6.bodhakatvaṃ śaktiḥ na saṅketaḥ .
7.apabhraṃśā vācakāḥ .
p65
8.lakṣaṇākhyaṃ vṛttyantaraṃ nāsti .
9prādīnāṃ cādīnāñca vaiṣamyaṃ nāsti .
10.vākyārthabodhakaḥ sphoṭaḥ .
ityete vaikāraṇasiddhāntāḥ .
p66
1. prāyaḥ prathamāntārthamukhyaviśeṣyako bodhaḥ .
2.sakarmakāṇāmeva dhātūnāṃ phalavyāpārobhayārthakatā, nākarmakadhātūnām .
3.kartṛtvakarmatvādiḥ dharma eva pratyayavācyaḥ, na dharmī .
4.ākhyātārthakālaḥ ākhyātārthakṛtyanvayī, yatrākhyātena kṛterna bodhaḥ tatra jānāti, naśyati ityādau dhātvarthānvayī .
p67
5.samāse vākyavat vyapekṣaiva, naikārthībhāvaḥ .
6.īśvarasaṃketaḥ śaktiḥ .
7apabhraṃśā na vācakāḥ, śaktibhramāt tebhyaḥ śābdabodhaḥ .
8.lakṣaṇā nāma vṛttyantaram .
p68
9.prādayo dyotakāḥ, cādayo vācakāḥ .
10.sphoṭaḥ na pramāṇasiddhaḥ .
siddhāntāḥ .
navyavaiyākaraṇasiddhāntānapekṣya pācīnavaiyākaraṇasiddhāntāḥ naiyāyikasiddhāntasaṃnikṛṣṭā vartante .
tathāhi---
1. dhātoḥ phalāvacchinnavyāpāre vyāpārāvacchinnaphale ca śaktidvayaṃ svīkṛrvanti navyavaiaiyākaraṇāḥ .
prācīnāstu phalaṃ vyāpāraśca dhātvarthaḥ iti naiyāyikasaṃmataṃ khaṇḍaśaktipakṣaṃ rocayante .
parantu phalavyāpārayoḥ sāmānādhikaraṇye dhātorakarmakatvaṃ, vaidhikaraṇye tu sakarmakatvamiti vaiyākaraṇanayaḥ .
akarmakadhātoḥ kevalavyāpārārthakatvaṃ, phalārthakatvamapi .
sakarmakadhātoreva phalavyāpārobhayārthakatvamiti nyāyanayaḥ .
p69
2. kriyājanyaphalāśrayatvāt karmatvamiti vyavahāradarśanāt svasya svaprayojyatvāsaṃbhavāt kriyājanyaphalāśrayatvātiriktaṃ karmatvamakhaṇḍo dharmaḥ iti navīnāḥ .
naiyāyikamatavat kriyājanyaphalāśrayatvaṃ sakhaṇḍameva karmatvam .
niruktavyavahāre karmatvapadaṃ karmasaṃjñāparamiti prācīnā vadanti .
3. dvitīyārthaḥ karma .
tatra kriyāyāḥ phalasya ca dhātutaḥ, janyatvasya ākāṃkṣayā ca lābhāt ananyalabhyaḥ āśrayaḥ iti phalitam .
śaktipakṣe āśrayatvamarthaḥ iti prācīnānāṃ nirūpaṇaṃ, karmatvārthakadvitīyāyāḥ ādheyatvavācitāvādinaiyāyikapaddhatimadhyāste .
p70
4. jātiḥ, dravyaṃ, saṃkhyā, liṅgaṃ, kārakamiti pañcakasya nāmārthatāpakṣaṃ paramasiddhāntatayā ādriyante navyāḥ .
pratyayavācyatāpakṣaṃ rocayante prācīnāḥbhūṣaṇasārakārāḥ"pratyayasyaiva vācakatāyā yuktatvāt " iti granthena .
5. liṅarthaḥ preraṇā .
teneṣṭasādhanatvamanumāya puruṣaḥ pravartate iti navyāḥ .
prācīnāstu naiyāyikavat iṣṭasādhanatvaṃ liṅarthaḥ iti pratipādayanti .
parantu naiyāyikasaṃmataṃ balavadaniṣṭānanubandhitvaṃ kṛtisādhyatvañca na liṅarthaḥ śābdikamate navyanaiyāyikāḥ kecana iṣṭasādhanatāmātrasya liṅarthatāṃ svīkurvanti .
p71
6. āropitatvaṃ nañā dyotyate .
caitro na pacati iti vākyāt āropitaḥ caitrakartṛkaḥ pākaḥ iti bodhaḥ iti navyāḥ .
prācīnāstu āropitatvasya nañ dyotyātāpakṣamupanyasya, 'nivṛttapadārthako nañ' .
iti bhāṣyaprāmāṇyāt naiyāyikābhimatamaṃ nañaḥ abhāvārthakatvaṃ siddhāntapakṣatayā nirūpaṇayanti .
p72
abhāvo vā tadartho'stu bhāṣyasya hi tadāśayāt .
viśeṣaṇaṃ viśeṣyo vā nyāyatastvavadhāryatāmṣa..
iti kārikā .
vaiyākarasiddhāntānāṃ vyavasthāpakaḥ bhūṣaṇagrantho'yaṃ sarvathā viduṣāṃ hṛdayahārī vijayate .
p73
harivallabhabhaṭṭācāryāḥ, śābdavicāropayoginikhilatattvapratiphatalanavatā darpaṇena vyākhyānenālaṃcakrurbhūṣaṇasāram .
darpaṇakārāśceme nyāyavyākaraṇayoḥ pāradṛśvānaḥ .
mūlavākyāvataraṇaṃ, tadarthāviṣkaraṇaṃ, tadupariprasaktākṣepasamādhānanirūpaṇañcaiteṣāṃ gadādharabhaṭṭācāryasaraṇimanusarati .
vyutpattivādādinavyanaiyāyikaprabandheṣu akṛtaśramāṇāṃ na sulabhāvagāhamidaṃ darpaṇam .
ekaikasminnapi prakaraṇe vaiyākaraṇasiddhāntaṃ saniṣkarṣaṃ sapramāṇaṃ nirūpya,ante naiyāyikānāmāśayaviśeṣaṃ nirūpayanti .
na kasyāpi granthakartṛrnāmollikhinti .
gadādharabhaṭṭācāryādarvācīnapaṇḍitaracitagrantheṣūktamapi nyāyasiddhāntiṃ pratipādayanti .
p74
naiyāyikamatanirūpaṇāvasare, ghāṭādīnāṃ jānātikarmatvaṃ gauṇamiti śiromaṇyudīritamanabhidhāya, viṣayatvaṃ jñānañca dhātvartha ityabhyupagamya dhātvarthatāvacchedakaviṣayatārūpaphalāśrayatvāt mukhyameva ghaṭādīnāṃ jānātikarmatvamiti padavākyaratnākaroktaṃ nirūpayanti .
samāse ekārthībhāvaṃ vyavasthāpya, ante ekārthībhāvānaṅgīkāre mīmāṃsasakānāmadhikaraṇatrayasyāsāṃgatyaṃ bhavati iti nirūpya, "tasmāt samāsaśāktipakṣaḥ jaiminīyairavaśyābhyupeyaḥ ityāstāṃ vistaraḥ" .
ityupasaṃhṛtaṃ nirūpayanti .
tatra "jaiminīyairiti vadatā naiyāyikamatasya sayuktikatvaṃ dhvanyate .
" iti vyācakṣāṇāḥ darpaṇakārāḥ nyāyamate'bhiniveśaṃ prakaṭayanti .
p75
parantu, śaktinirṇaye, "atra vadanti .
" ityādinā granthena mūlokta bodhakatvasya, naiyāyikoktāyāḥ īśvarocchāyāśca śaktitvaṃ nirākṛtya, vācyavācakabhāvavyavahāraniyāmakaḥ saṃbandhaḥ padārthāntaramiti vyavasthāpayanti .
tatra praghaṭṭake, pariṣkāraviśeṣāśrayaṇena gaṅgāpadasya na tīravācakatvamiti naiyāyikoktiḥ śiṣyapratāraṇamatram ityuktaṃ bodhyam .
evaṃ, subarthanirṇaye, yūpāya dāru ityatra caturthyaṃ vyutpattivādoktamanūdya, tanna manoramam, tādarthyoktarūpatve hariṃ bhajatītyatra caturthyanipapatteḥ .
na hi bhajanasya maktīcchādhīnecchāviṣayavyāpāravattā .
nāpi mukteṛḥ saṃpradānatā karmajanyaphalabhāgitayānuddeśyatvāt .
tasmāt tadicchādhīnecchāviṣayatvameva tādarthyam .
svargāya puṇyamityādayastu iṣyanta eva .
vārtikaṃ dṛṣṭvā sūtrakṛto'pravṛtteḥ na tumarthāditi sūtrānupapattirapi .
iti sandarbheṇa dūṣayanti .
p76
vyutpattivāde, "tādarthyārthe sūtrāntareṇa" ityatra "tādarthye" iti kātantrasūtraṃ, tumarthāditi sūtretyatra "tumarthācca bhāvavācinaḥ" iti kātantrasūtrañcābhisaṃhitaṃ bhaṭṭācāryairiti vyutpāditamasmābhiḥ ṣaṣṭhetaraṅge .
ataḥ 'vartikaṃ dṛṣṭvā' ityādivacanasya nāvasaraḥ .
muktaye hariṃ bhajatītyatra bhaṭṭācāryoktasya tādarthyasyā saṃbhave'pi muktiṃ prāptumityarthe 'kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ' iti sūtreṇa caturthīsaṃbhavatīti cintanīyam..
śābdavicārakaiḥ paṇḍitairavaśyaṃ pariśīlanīyo'yaṃ prauḍho darpaṇagranthaḥ ityavivādam .
p77
naiyāyikāgresaraiḥ vaiyākaraṇaiḥ kālopanāmakaharirāmamahodayaiḥ viracitā kāśikābhidhānā bhūṣaṇasāraṭīkāste .
tatrāpi atisamīcīnayā paddhatyā mūlārtho viśadīkṛtaḥ .
subarthanirṇayāvasāne, śābdikamaryādayā bahūnāṃ vākyānāṃ pramāṇikatattadgranthānurodhena navyanaiyāyikasaraṇyā śābdabodhavarṇanagarbhitaḥ svatantraḥ vistṛto vicāraḥ, teṣāṃ nyāyavyākaraṇayoḥ niratiśayaṃ pāṇḍityamabhivyanakti .
parantu harivallabhavat naite naiyāyikapakṣapātinaḥ iti bodhyam..
sarvatantrārthatatvajñāḥ sarvatra śāstre nibandhapraṇetāraḥ vaiyākaraṇanāgeśabhaṭṭāḥ mahābhāṣyaṃ mukhyaṃ pramāṇaṃ svīkṛrvantaḥ vaiyākaraṇasiddhāntānāṃ peṭikāmiva vistṛtāṃ laghumañjūṣāṃ nibabandhuḥ .
'anyatra vistaraḥ' iti mañjūṣāgranthe vyākhyātṛṇāṃ gurumañjūṣāyāmiti vacanāt gurumañjūṣāpi nirmiteti avagacchāmaḥ .
parantu sā nopalabhyate .
First 77 of 612 passages. Read on
See also: more in Not in a sub-category
- Shabdastomamahanidhi (Śabdastomamahānidhi) — Sanskrit; partly digitised
- Shabdabdhi (Śabdābdhi) — Sanskrit; partly digitised
- Vigrahakosha (Vigrahakośa) — Sanskrit; partly digitised
- Nyayakosha (Nyāyakośa) — Sanskrit; partly digitised
- Sarasvatikosha (Sarasvatīkośa) — Sanskrit; partly digitised
Discussed in 1 studies in Pramāṇa (listed on the page).