Shabdakalpadruma 100.3.14

100.3.14

grīvāyām | karṇayoścatasraḥ | nava jihvāyām
ṣaṭ nāsikāyām | aṣṭau netrayoḥ | evametat
pañcasaptatyadhikaśataṃ vātavahānāṃ sirāṇāṃ
vyākhyātam | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi
viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa | karṇayordve | evaṃ raktavahā kaphavahāśca | evametāni
sapta sirāśatāni sāṃvabhāgāni vyākhyātāni
bhavanti cātra
“kriyānāmapratīghātamamoho buddhikarmmaṇām
karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanañcaran
yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate
tadāsya vividhā rogā jāyante vātasambhavāḥ
bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām
saṃñcaram̐stu svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryyāccānyān guṇānapi
yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
tadāsya vividhā rogā jāyante pittasambhavāḥ
snehamaṅgeṣu sastrīṇāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām
śārīraṃ
karotyanyān guṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāñcaran
yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate
tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasambhavāḥ
dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānamasamplavam
svāḥ sirāḥ sañcaradraktaṃ kuryāccānyān guṇānapi
yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
tadāsya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ
na hi vātaṃ sirāḥ kāñcinna pittaṃ kevalaṃ tathā
śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvvavahāḥ smṛtāḥ
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāmucchritānāṃ pradhāvatām
dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvvavahāḥ smṛtāḥ
tatrāruṇā vātavahāḥ pūryyante vāyunā sirāḥ
pittā duṣṇāśca nīlāśca śītā gauryyaḥ sthirāḥ
kaphāt
asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ
ata ūrddha pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ sirā
bhiṣak
vaikalyaṃ maraṇañcāpi yadvāghātād dhruvaṃ bhavet