Shabdakalpadruma 100.3
Śabdakalpadruma 100.3
- Language
- Sanskrit
100.3.1
śatāni | pañca peśīśatāni | nava snāyuśatāni
trīṇyasthiśatāni | dve daśīntare sandhiśate | saptāttaraṃ marmaśatama | caturviṃśatirdhamanyaḥ | trayo
doṣāstrayo malāḥ | nava srotāṃsi iti
samāsaḥ || || vistāreo'ta ūrddham | tvaco'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtaplīhānau
phuphphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca || || āśayāstu vātāśayaḥ pittāśayaḥ śleṣmāśrayo raktāśaya āmāśayaḥ pakkāśayo mūtrāśayaḥ strīṇāṃ
garbhāśayo'ṣṭama iti || || sārddhatriyāmāstvantrāṇi
puṃsāṃ strīṇāmarddhayāmamūnitāni | avayanayanavadanaghrāṇagudamedrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ
bahirmukhānyetānyeva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi
dve stanayoradhastādraktavahañca || || ṣor̤aśa kaṇḍarāḥ
tāsāmatastraḥ pādayostāvatyo hastayorgrīvāpṛṣṭheṣu
tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhāḥ prarohāḥ
grīvā hṛdayanibandhanīnāṃ adhobhāgagatānāṃ meḍhraṃ
śroṇipṛṣṭhanibandhanīnāṃ adhobhāgagatānāṃ vimbaḥ
mūrddhavavaco'dhiṣṭhitādīnāñca māṃsaśiraḥsnāyujvālānāni pratyekaṃ catvāri catvāri | tāni
maṇibandhagulphaparyyantatāni parasparanibaddhāni
parasparasaṃśiṣṭhāni parasparagavācitāni ceti
yergavācitamidaṃ śarīram || || ṣaṭ kūrcāste
hastapādagrīvāmeṣu | hastayordvau pādayordvau
grīvāmeḍhrayoraikaikaḥ | maṇḍalo māṃsakhaṇḍaścatasraḥ
pṛṣṭhavaṃśanusabhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye
ābhyantare ca dve || || sapta sevanyaḥ | śirasi
vibhaktāḥ pañca jihvā saṃsabhārekaikaḥ tāḥ pariharttavyāḥ śastreṇa || || caturddaśāsthnāṃ saṃghātāḥ
teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu | etenetarasakathibāhū ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ
100.3.2
caturddaśaiva sīmantāḥ | te cāsthisaṃghātavadraṣṭanīyā yatasteryaiktā asthisaṃghātāḥ | ye hyuktāḥ
saṃghātāstu khaṭvāṣṭādaśe keṣām || || trīṇi sa
śatānyasthipratāni vedavādino bhāṣante | pratyatantre tu vīṇyeva śatāni | teṣāṃ saciṃśamasthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhodaraḥsu | grīvāṃ pratyūīṃ catvāriḥ| evamasthnāṃ vīṇi śatāni pūryyante | ekaikasyāntu
pādāṅgullyāṃ cīṇi cīṇi tāni pañcadaśa | talakūrccagulphasaṃścitāni daśa | pāṣyārṣāmekam
jaṅghāyāṃ dve | jānunyekam | ekamūraviti
triṃśadevamekasmin sakthi bhavanti | etenetarasakthibāḍū ca vyākhyātau | śroṇyāṃ pañca teṣāṃ
gudabhaganitamveṣu catvāri | vikasaṃśritamekam
pārśve ṣaṭviṃśatirekasmin dvitīye'pyevam
pṛṣṭhe triṃśat | aṣṭāvurasi | dve acakasaṃjñe
grīvāyāṃ navakam | kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri | dve
dantoḥ | dantā dvātriṃśat | nāsāyāṃ vīṇi
ekaṃ tāluni | gaḍakaṇaṃgaṅgeṣvekaikam | ṣaṭśirasi | etāni pañcavidhāni bhavanti | tadyathā| kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni
teṣāṃ jānunitamvaॉsavagaṇḍatāluśaṅkaśiraḥsu kapālāni | daśanāstu rucakāni | ghrāṇakasaṃgrīvākṣikoṣeṣu taruṇāṃni | pāṇipādapārśvapṛṣṭhodaroraḥsu valayāni | śeṣāṇi nalakasaṃjñāni || || bhavanti cātra
“abhyantaragataiḥ sārairyyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ
asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam
tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām
asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām
māṃsāvvana nibaḍāni śirābhiḥ snāyubhistathā
asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryyante patanti vā ||”
sandhayastu dvividhāśceṣṭāvantaḥ sthirāśca
100.3.3
“śākhāsu hanvoḥ kavyāñca ceṣṭāvantastu sandhayaḥ
śeṣāstu sandhayaḥ sarvve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||”
saṃkhyātastu daśīttaraṃ dve śate | teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭirikaunāśīḥ koṣṭhe | grīvāṃ pratyūī
cāśītiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgullyāṃ vayastrayo
dvāvaṅguṣṭhe te caturdaśa | jānugulphavaṅkṣaṇeṣvekaikaḥ
evaṃ saptadaśaikosmin sakthi bhavanti | etenetarasakathibāhū ca vyākhyātau | vayaḥ kaṭaukapāleṣu | caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvanta eva
pārśvayoḥ | urasyaṣṭau | tāvanta eva grīvāyām
trayaḥ kaṇṭhe | nār̤īṣu hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa | dantaparimāṇā dantameṣu | ekaḥ kākalake nāsāyāñca | dvau varmamaṇḍalayo netrāśrayo
gaṇḍakarṇaśaṅgeṣvekaikaḥ | dvau hanusandhau | dvāvupariṣṭādubhayoḥ śaṅkhayośca | pañca śiraḥkapāleṣu | eko mūrdhni || || ta ete sandhayo'ṣṭavidhāḥ | korolūkhalasāmuṅgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalabhṛṅgāvarttāḥ | teṣāmaṅgalaumajababandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ | kakṣāvaṅkhaṇadaśanamedveṣulūkhalāḥ | aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu
sāmudbhāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ | śiraḥkaṭokapāleṣu tunnasevanī | hanborbhayagatastu
vāyasatuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu
maṇḍalāḥ | śrotraśṛṅgāṭakeṣu śṛṅgāvarttāḥ
“teṣāṃ nāmabhiravālabhayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
asthnāntu sandhayo hyeta kevalāḥ parikīrttitāḥ
peśīsnāyuśirāṇāṃntu sandhisaṃkhyā na vidyate ||”
navasnāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭ śatāni
dve śate triṃśacca koṣṭhe | grīvāṃ pratyūīṃ saptatiḥ
ekaikasyāntu pādāṅguktyāṃ ṣaṭ tricitāstākhiṃśat | tāvatya eva talakūrcagulpheṣu | tāvatya
100.3.4
eva jaṃghāyām | daśa jānuni | catvāriṃśadūrau | daśa vaṅkṣaṇe | pratamamaddhamevamekasmin
sakthi bhavanti | etenetarasakathibāhū ca
vyākhyātau | ṣaṣṭhiḥ kacyām | aśītiḥpṛṣṭhe
pārśvayoḥ ṣaṣṭhiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśat
grīvāyām | mūrddha caturaṃśatam | evaṃ navasnāyuśatāni vyākhyātāni || || bhavanti cātra
“snāyucaturvidhā vidyāttāstu sarvā nibodha me
śārīraṃ
pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri
śatāni. śākhāsu | koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ | grīvāṃ
pratyūrdhvantucatvāriṃśat | ekaikasyāntu pādāṅgulāṃ
tistrastisrastataḥ pañcadaśa | daśa prapade | pādopari kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva | daśa gulphatalayoḥ | gulphajānvantare viṃśatiḥ | pañca
jānuni | viṃśatikūrau | daśa vaṅghaṇe | śatamevamekasmin sakthi bhavanti | ete netarasakthibāhū ca vyākhyātau | tisraḥ pāyau | ekā
mer̤he | sevandhāṃ cāparā | dve vṛṣaṇayoḥ | sphicīḥ
pañca pañca | dve vastiśirasi | pañcodare
nābhyāmekā | pṛṣṭhorhasanniviṣṭāḥ pañca pañca
dīrghāḥ | ṣaṭ pārśvayoḥ | daśa vakṣasi | akṣakāṃsau prati samantāt sapta | dve hṛdayāmāśayayoḥ | ṣaṭ yakṛtaplīhoḍukeṣu | grīvāyāścatasraḥ | aṣṭau hanvoḥ | ekaikā kākalakagalayoḥ
dve tāluni | ekā jihvāyām | oṣṭhayordve
ghoṇāyāṃ dve | dve netrayoḥ | gaṇḍayoścatasraḥ
karṇayordva | catasro lalāṭe | ekā śirasītyevametāni pañca peśīśatāni
“śirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām
'peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantataḥ ||”
strīṇāntu viṃśatiradhikā | daśa tāsāṃ stanayorekaikasmin | pañca pañca yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ
apatyapathe catasrastāsāṃ prasṛte'bhyantarato dve
100.3.5
sukhāmite bāhye ca pravṛtte dve | garbhācchadasaṃśritāstisraḥ | śukrārttavapraveśinyāstisra eva
pittapakkāśayamadhye garbhāśayo yatra garbhastiṣṭhati
tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ sandhyasthiśirāsnāyupracchādakā yathādṛṣṭaṃ svabhāvataḥ eva bhavanti
bhavati cātra
“puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā lakṣṇavasūkṣmajāḥ
strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ ||”
sametihā dhamanośrotamrāmañca pravibhāgaḥ
“śaṅkhanābhyākṛtiryoniḥ catryāvarttā sā prakīrttitā
tasyāstṛtīye lāvartte garbhaśathyā pratiṣṭhitā
yathā rohitamatsyasya sukhaṃ bhavati rūpataḥ
tatsaṃsthānāṃ tathākhūpāṃ garbhaśagyāṃ vidurvudhāḥ
āśayo'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ
sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati
tvakparyantasya dehasya yo'yamaṅgaviniścayaḥ
pratyakṣānādṛte neṣa varthyate'ṅgeṣu keṣucit
tasmānniḥsaṃśayaṃ jñānaṃ harttā śalyasya vāñchatā
śodhayitvā mṛtaṃ samyak draṣṭavyo'ṅgaviniścayaḥ
pratyakṣato hi yaddṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañca yadbhavet
samāsattastadubhayaṃ bhūyo jñānavivarddhanam
tasmāt samastagātramaviṣopahataṃ adīrghavyādhipīr̤itamavarṣaśatakaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣamavahantyāmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañcarasthaṃ sañchavalkakuśaśaṇavīrāṇāmanyatamenāveṣṭitāṅgaṃ aprakāśe deśe kothayet | samyakprakuthitañcoddhṛtya
tato dehaṃ samarānāduśīrabālaveṇuvalkalakūrcīnāmamyatamena śanaiḥ śanairavagharṣayaṃstvagādīn
sarvvāneva bāhyābhyantarānaṅgāṅgāviśeṣān yathoktān lakṣayeñcakṣuṣā | voktaṃ cātra bhavataḥ
“na śakyañcakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ
100.3.6
dṛśyate jñānacakṣurbhiścakṣuṣmadbhireva ca
śarīre caiva śāstre ca dṛḍhābhaiḥ syādviśāradaḥ
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehamavāpohyācaret kriyāḥ ||”
śṛṅgāṭakāstheko'dhipatiriti | tatra talahṛdayendravastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi
nīladhamano-mātṛkāṭaṅga vāṭakāpāṅgasthapanī phaṇastanamūlāpalāpāpastambharudayanābhipāśrvasandhvaṅgahatolohitākṣākhyā; śirāmarmāṇi | āpitviṭapa kakṣadhara kūrccakūrcca śirovastikaṃ pratrāṃsavidhurotakṣepāḥ snāyumarmāṇi | kaṭīkata ruṇanitasvāṃsaphalakakūrccākhyasthimarmāṇi | jānu kūrparasīmantādhipatigulphamaṇivandhakukkundarā varttahatkāṭikāñceti sandhimarmāṇi | tānyetāni pañca
vikalpāni marmāṇi bhavanti | tadyathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntara prāṇaharāṇi | viśalyaghnāni | vaikalyakarāṇi | rujākarāṇīti | tatra
sadyaḥ prāṇaharānyekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi tryadhikaṃśatam | trīṇi viśalyaghnāni | caturūṣaṣṭirvaikalyakarāṇi | aṣṭau
rujākarāṇīti | || bhavanti cātra
“śṛṅgāṭakādhyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhaśi royadam
hṛdayaṃ vastinābhau ca manti sadyohatāni tu
vakṣomamarmāṇi sīmantatastvipendravastayaḥ
kaṭīkataruṇe saktī pārśvaṇyo dvandvatau ca yā
nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu
utkṣepau sthapanī caiva viśalyanāni nirddiśet
lohitācāṇi jānūrvī kūrcā viṭapakūrpaśaḥ
kukundare kakṣadhare vidhure sañcakādike
aṃrsāvasaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā
vaikalyakaraṇāṇyāhuraśavau dvau tathaiva ca
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrccaśirāṃsica
rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān
kṣiprāyi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca |”
100.3.7
marmāṇi nāma māṃsaśirāsnāyvasthisandhisannipātāsteṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti
tasmānmarmekhabhihatāstāṃstān bhāvānāpadyante
tatra sadyaḥprāṇaharāyyāmagneyānvayiguṇeṣvāśu
kṣīyeṣu kṣapayanti | kālāntaraprāṇaharāṇi
saumyāgneyānvayiguṇeṣvāśu kṣīṇeṣtu krameṇa ca
yomaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti | viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni śalyamukhaniruddho yāvadantarvāyastiṣṭhati tāvajjovatyuhṛtamātre tu
śavye mammesthānāddino vāyurniṣkrāmati tasmāt
saśavyo jovatyuddhṛtaśabyo mriyate | vaikalyakarāṇi saumyāni somo hi sthiratvācchaityācca
prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni viśeṣataśca tau rujākarau
pāñcabhautikīñca rujāmāhurekaiḥ | kecidāhumarmāsādīnāṃ pañcānāmapi samastānāṃ vihatānāñca samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahonānāmagnyānāṃ vā kālāntaraprāṇaharāṇi
dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānāṃ
vaikasyakarāṇi | ekasminneva rujākarāṇīti
yataścaiva mato'sminmarmasvabhihateṣu śoṇitā
gamanaṃ bhavati
athātaḥ pratyekammarmmanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | saptottaraṃ mammaiśatam | tāni marmāṇi
pañcātmakāni | tadyathā | māṃsamarmāṇi
śirāmarmāṇi snāyumarmāṇi | asthimarmāṇi
sandhimarmāṇi ceti | na khalu māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni
marmāṇi
bhavanti yasmātropalabhyante | tatraikādaśa māṃsamarmāṇi | ekacatvāriṃśat śirāmarmāṇi
saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi | aṣṭāvasthimarmāṇi | viṃśatiḥ sandhimarmāṇi | tadetat
saptottaraṃ mammaśatam || || teṣāmekādaśaikasmin
sakthi bhavanti | etenetarasakthibāhū ca
vyākhyātau | udaroraṣordvādaśa | caturdaśa pṛṣṭhe
100.3.8
śrīvāṃ pratyūīṃ saptatriṃśat | tatra sakthigarmāṇi
citratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendravastijānvāyavaryorkhāviṭāvyāṇi viṭapaceti | etenetarasakthi vyākhyātam || | udarorasostu | gudavastinābhirudayastanamūnastanarohitāpalāpāpyapastambho ceti | pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukkundara-nitamba pārśvasandhivṛhatīsaphalakāṃsānī
ceti | bāhumarmāṇi tu kṣipratalahṛdayakūrcakūrceśiromaṇivandhakakṣāśukūpairāṇyavartyāṇahatāścāṇi
kakṣadharañceti | etenetarī bāhurvyākhyātaḥ
jatrūrddha marmāṇi | catasro dhamanyo'ṣṭau mātṛkāḥ
dve kṛkāṭike | dve vidhure | dvau phaṇau | dvāvapāṅgau | dvāvāvartī | dvāvutkṣepau | dvau śaṅkhāvaikā sthapanī | pañca sīmantāḥ | catvāri
"caturvidhā yāstu śirāḥ śarīre
prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ
tāyantyibhāvāṃsi tathaiva sarvvīn
samyag dehaṃ pratipālayanti
tataḥ cate mamrmmasu tāḥ pravṛddhaḥ
samantato vāyurabhisṛṇoti
vivarddhamānastu sa mātariśvā
rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye
rujābhibhūtantu punaḥ śarīraṃ
pralīyate naśyati cāsya saṃjñā
ato hi śalyaṃ vinihattumicchan
mammāṇi yatnena parīkṣya kuryyāt”
śatena śaivaṃ vyākhyātam | tatra sadyaḥprāṇaharamante viddhaṃ kāmāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇaharamante viddhaṃ vaikalyamāpādayati | viśalyaprāṇaharamante viddhaṃ kālāntareṇa kleśyati
rujāñca karoti | rujākaramantīvravedanaṃ bhavati
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptadaśāmyantarāntarayante | kālāntaraprāṇaharāṇi pañcāsmātsāḍā
teṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti
viśakyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidalabhihatāni mārayanti | | ata ūrddhaṃ
100.3.9
pratyekaśo mamrmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra
pādāṅguṣṭhāṅgulīmadhye kṣipraṃ nāma marma tatra
vidvasyākṣepakeṇa maraṇam | madhyamāṅgulīmanupūrvvena madhye pādatalesya talahṛdayaṃ nāma tatrāpi
rujābhirmaraṇam | kṣiprasyopariṣṭādubhayataḥ kūryo
nāma yatra pādasya bhramaṇopane bhavataḥ | gulphasandheśca ubhayataḥ kūrcaśiro nāma tatra rujāśophau | padajaṅghayoḥ sandhārna gulpho nāma tatra
rujastambhapādatā khañjatā vā| pāṇi prati
jaṅghāmadhye indravassinīma tatra śoṇitakṣaye
maraṇam | jaṅgholrvīḥ sandhāne jānu nāma tatra
khañjatā jānuna ūrddha mubhayatasvāṅgalamātreṇāṇi
tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrumadhye ūrvī nāma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ| urdhyā urddhamadhovaṅkṣaṇasandherūrumūle
lohitākṣaṃ nāma tatra śoṇitakṣayeṇa pakṣāghātaḥ | vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantaraṃ viṭapaṃ nāma tatra
ṣāṇḍāmaṇḍaśukatā vā bhavati | evametānyekādaśasakthimammāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthibāḍū ca vyākhyātau| viśeṣatastu yāni
sakthi gulphajānuviṭapāni tāni bāhvo maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi | yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantaraṃ viṭapamevaṃ vakṣaḥkakṣayormadhye kakṣedharaṃ
tasmin viddhena evopadravāḥ | viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā | kūpare'pi kuṇiḥ | kakṣadhare
pakṣāghātaḥ| evametāni catuścatvāriṃśacchākhāsu
marmāṇi vyākhyātāni | | ata ūrddhamudarorathormarmmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ| tatra
vātavacāṃ nirasana sthūlāntrapratitraddhaṃ gudaṃ nāma mamme
tatra sadyomaraṇam | asmanmāṃsaśoṇito'bhyantarataḥ
100.3.10
kakṣā mūtrāśayo bastirnāma tatrāpi sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte | tatrāpyubhayato bhinne na jīvatyekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati | sa tu
yanenopakrānto rohati | pakkāmāśayayormadhye
śirāprabhavā nābhirnāma tatrāpi sadya eva maraṇam | stanayormedhamadhyidvayorasyāmāśayadvāraṃ
sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ nāma tatra sadya
eva maraṇam | stanayoradhastāt hṛdkūlamubhayatastanamūle nāma mammaiṇī saca kaphapūrṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyāṃ mriyate| stanacūcukayorūrddha
dvyaṅgalamubhayataḥ stanarohitau nāma tatra
lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyācca mriyate
aṃkṣakūṭayoradhastāt pārśvayorabhāgayorapalāpau
nāma tatra raktena pūyabhāve gatena maraṇam
ubhayayoradho nābhau vātavahe apastambhau nāma
tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāñca maraṇam | evametānyudarorasodvādaśa mammāṇi
vyākhyātāni | | ata ūrddha pṛṣṭhamamrmmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇī
kāṇḍamasthīni kaṭīkataruṇe nāma mammeṇī tatra
śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇo hīnarūpaśca
mriyate | pārśvajaghanavahiścāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato
nitambin kukundare nāma mammeṇī tatra sphigjānamadyaḥ kāye ceṣṭopaghātaśca | śroṇīkāṇḍayoruparyyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau
nitambau nāma tatrādhaḥ kāyaśoṣo daurbalyāñca
maraṇam | adhaḥ pāśrvāntarapratibadvau jaghanapārśvamadhyayorirdhvamaṅguṣṭha jaghanāt pārśvasandhī nāma
tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādubhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma tatra śoṇitātipravṛttinimittairupadravaimniyate | pṛṣṭhāpari
100.3.11
pṛṣṭhavaṃśamubhayatamaṃsaphalasambaddhe aṃsaphalake nāma tatra
bāhvoḥ svāpaḥ śoṣo vā | bāhumūrddha grīvāmadhye' sapīṭhaskandhanibandhanāvaṃsau nāma tatra stabdhabāhutā | evametāni ṣaḍūrddhaśa pṛṣṭhamarmāṇi
vyākhyātāni || || ata ūrddha jatrugatāni
vyākhyāsyāmaḥ | tatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatakho
dhamanyo dve nīle dve ca manye yathāsaina tatra
mūkatā svaravakṛtamasvarasāścittā ca | grīvāyāsubhayataścatasraḥ sirāmātṛkāstatra sadyomaraṇam
śirogrīvayoḥ samdhāne lalāṭike nāma tatra
calamarhatā | karṇapṛṣṭhato'dhaḥsaṃśrite vidhure nāma
tatra bādhiryyam | ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe adhyantarataḥ phaṇī nāma tatra gandhājñānam| bhrūpūcchāntayoradho'kṣṇorvāhyato'pāṅgau
nāma tatrācyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoruparinimbayorārvatau nāma tatrāsya' dṛṣṭyupaghātaśca
bhruvoḥ pucchāntayo rupari karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau
nāma tatra sadyomaraṇam | śaṅkhayorupari keśānta
utkṣepau nāma tatra saśatyo jīvati pākāt
patitaśūlo vā gohṛtaśalyaḥ | bhruvormadhye sthapanī
nāma tatrotkṣepavat | pañca sandhayaḥ śirasi
vibhaktāḥ sīmantā nāma tatronmādabhayacittanāśairmaraṇam | ghrāṇaśrocākṣijahvāsantarpaṇonāṃ
sirāṇāṃ madhye sirāsanipātaḥ śṛṅgāṭakāni
tāni catvāri mammāṇi tatrāpi sadyomaraṇam
mastakābhyantaropariṣṭāt sirāsandhisannipāto
romāvarttaḥ adhipatistatrāpi sadyomaraṇam
evametāni saptatriṃśadūrddhajatrugatāni marmāṇi
vyākhyātāni || || bhavanti cātra
“ūrddhaḥ śirāṃsi viṭape ca sakthapā
ekaikamaṅgalamitā khalupekṣyalabdham
vidvāṅguladdayamitaṃ maṇivandhagulphaṃ
100.3.12
covyeva jānu saparaṃ saha kūrparaścāyyam
hṛdvastivūrddhagudanābhi vadanti mūīi
catvāri pañca ca gale daśa yāni ca he
tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni
śeṣāṇyavehi pariśistarato'ṅgulārddham
etat pramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ
pratyena kammakaraṇaṃ parivartya marme
pārśvābhighātitamapīha nihanti manme
tasmāddhi marmasadanaṃ parivarjanīyam
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu śirā narāṇāṃ
saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti
prāptābhitavyasanamupramato manuṣyāḥ
saṃchinnaśaktanaruvennidhanaṃ na yānti
kṣipeyu tatra satataiṣu kṣateṣu raktaṃ
gacchatyatīva pavanaśca rujaṃ karoti
evaṃ vinaṣṭasupadāṃśva hi tatra viḍā
dṛṣṭvā dayāyudhavidhātamijapramūlāḥ
tasmāttayorhinadasasya tu pāṇipādaṃ
hetayamāśu maṇivandhamagulphadeśe
marmāṇi śalyaviṣayāīmudāharanti
yasmācca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit
te prāpnuvanti vikalatvamasaṃśayaṃ hi
sabhinnajvaritakoṣṭhaśiraḥkapālā
jīvanti śastravihateśca śarīradeśeḥ
chinneṣu sakthibhujapādakare 'rthārthayaiṣāṃ na mammepātatā vividhāḥ prahārāḥ
somamārutatejāṃsi raja.sattvatamāṃsi ca
marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate
marmasvabhihatāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ
indriyārtheṣvasamprāptirmanobuddhiviparyyayaḥ
rujaśca vividhāstīvrā bhavantyāśuharaṃ cate
itaṃ kālāntarace tu dhruvaṃ dhātucayo nṛṇām
tato dhātukṣayājjanturedanābhiśca naśyati
hate vaikalyajananaṃ kevalaṃ vaidyanaipuṇāt
śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvamavāpnuyāt
viśalyaneṣu vijñeyaṃ pūvvoktaṃ yacca kāraṇam
rujākarāṇi mammāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ
100.3.13
kurvantyante ca vaikalyaṃ kurvvantyaśugo yadi
chedabhedābhighātebhyo dahanāddāraṇādapi
upaghātaṃ vinānīyānmanmanāmalpamapyatham
śārīraṃ
marmmābhighātaśca na kaścidasti
yo'lpātyayo vāpi niratyayo vā
prāyeṇa marmmasvabhihatām̐stu tāṃstu
vaikalyamṛcchantyathavā mriyante
marmmāyayadhiṣṭhāya hi ye vikārā
mūrcchanti kāye vividhā narāṇām
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti
naraiḥ yatnerapi sādhyamānāḥ |”
athātaḥ sirāvarṇanavibhaktināma śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | sapta sirāśatāni bhavanti | yābhiridaṃ
śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva
ca kulyābhirupasnihyate anugṛhyate ca ākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣaiḥ| drumapatrasevanīnāmiva
ca tāsāṃ pratānāstāsāṃ nābhimūlaṃ tataśca
prasarantyūrdhvamadhastiryyak ca || || bhavataścātra
“yāvatyastu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇām
nābhyāṃ sarvvā nibaddhāstā pratanyanti samantataḥ
nābhisyāḥ prāṇināṃ prāṇā prāṇāñnābhirbhupāśritā
sirābhirāhṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ ||”
tāsāṃ mūlasirāścatvāriṃśat | tāsāṃ vātavāhinyo daśa | pittavāhinyo daśa | kaphavāhinyo daśa | daśa raktavāhinyaḥ| tāsāmtu
vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvatya eva pittavāhinyaḥ | pittasthāne kaphavāhinyaśca | kaphasthāne raktavāhinyaśca | yakṛtaplīhronrnevametāni saptasirāśatāni
tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthi pañcaviṃśatiḥ | etenetarasakthrvāhū ca vyākhyātau
viśeṣatastu koṣṭhe catustriṃśattāsāṃ gudemeḍhrāśritāḥ | śroṇyāmaṣṭau | dve dve pārśvayoḥ | ṣaṭ
pṛṣṭhe | tāvatya eva codare | daśa vakṣasi
ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrddham | tāsāṃ caturdaśa
100.3.14
grīvāyām | karṇayoścatasraḥ | nava jihvāyām
ṣaṭ nāsikāyām | aṣṭau netrayoḥ | evametat
pañcasaptatyadhikaśataṃ vātavahānāṃ sirāṇāṃ
vyākhyātam | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi
viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa | karṇayordve | evaṃ raktavahā kaphavahāśca | evametāni
sapta sirāśatāni sāṃvabhāgāni vyākhyātāni
bhavanti cātra
“kriyānāmapratīghātamamoho buddhikarmmaṇām
karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanañcaran
yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate
tadāsya vividhā rogā jāyante vātasambhavāḥ
bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām
saṃñcaram̐stu svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryyāccānyān guṇānapi
yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
tadāsya vividhā rogā jāyante pittasambhavāḥ
snehamaṅgeṣu sastrīṇāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām
śārīraṃ
karotyanyān guṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāñcaran
yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate
tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasambhavāḥ
dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānamasamplavam
svāḥ sirāḥ sañcaradraktaṃ kuryāccānyān guṇānapi
yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
tadāsya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ
na hi vātaṃ sirāḥ kāñcinna pittaṃ kevalaṃ tathā
śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvvavahāḥ smṛtāḥ
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāmucchritānāṃ pradhāvatām
dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvvavahāḥ smṛtāḥ
tatrāruṇā vātavahāḥ pūryyante vāyunā sirāḥ
pittā duṣṇāśca nīlāśca śītā gauryyaḥ sthirāḥ
kaphāt
asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ
ata ūrddha pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ sirā
bhiṣak
vaikalyaṃ maraṇañcāpi yadvāghātād dhruvaṃ bhavet
100.3.15
sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu buddhimān
ṣaṭtriṃśacca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭiśca mūrddhani
śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśadeva tu
pañcāśanjatrunaścorddhamavedhyāḥ parikīrttitāḥ ||”
tatra sirāśatamekaikasmin sakthi bhavati tāsāṃ
jāladharā tvekā tisraścābhyantarāḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣasaṃjñā caiketāstvevvedhyāḥ
etenetarasakthrvāhāhū ca vyākhyātauvevamaśastrakṛtāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśat śroṇyāṃ
tāsāmaṣṭāvapraśastrakṛtāḥ | dve dve viṭapayoḥ kaṭīkataruṇayośca | aṣṭāvaṣṭāvekaikasmin pārśve
tāsāmekaikāmūrddhagāṃ pariharet | pārśvasandhirute
ca he; catasro viṃśatiśca pṛṣṭhavaṃ śamubhayatastāsāmūrddhagāminyau dve dve pariharedhatī sire
tāvatya evodare tāsāṃ medropari romarājyorubhayato dve dve pariharet | catvāriṃśadvakṣasi
tāsāṃ caturdaśāpraśastrakṛtāḥ | hṛdaye dve dve
dve stanamūle | stanarohitāpalāpastanareṇvayato'ṣṭau | evaṃ dvātriṃśadaśastrakṛtāḥ pṛṣṭhodarāraḥsu
bhavanti | catuḥṣaṣṭiśirāśataṃ jatruṇa ūrddha bhavati
tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ tāsāmaṣṭau catasraśca marmmasaṃjñāḥ pariharet | dve kṛkāṭikayoḥ
dve vidhurayoḥ | evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvedhyāḥ
hanvorubhayato'ṣṭāvaṣṭau tāsām sandhidhamanyau
dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāpraśastrakṛtāḥ rasakahe dve vāgva he ca
dve | dvisaptatya nāsāyāṃ tāsāmaupanāsikyaścatasraḥ pariharet | tāsāmeva ca tālunīkau
mūrddhāvaīśe| aṣṭāviṃśadhmaunetrayostāsāmekaikāmapāṅgayoḥ pariharet | karṇayoreva tāsāṃ
śabdavāhinīnāmaikaikāṃ pariharet | nāśānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭikāstāṃ keśāntānugatāśārīraṃ
100.3.16
ścatasraḥ | āvarttayoraikekā sthāpanyāñcaikā pariharttavyā | śaṅkhayoreka nāsāṃ śaṅkhasandhisantāmekaikāṃ pariharet | dvādaśa mūrddha tāsāsutkṣepayorddhe pariharet | sīmanteṣvekaikāmadhipatāviti | evamaśastraklaptāḥ pañcāśajjatruṇa ūrddha -
miti | bhavati cātra
“yatprayatnabhito dehaṃ nābhitaḥ prahṛtāḥ sirāḥ
pratānāḥ padminīkandādvisārīnāṃ yathā jalam|”
athātaḥ sirāvyadhavidhiṃśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
bālastha viraktacatta takṣī ṇabhovapariśrāntaklībadājakarmatamatavānnaviriktāstrāpittānuvāsitajāgaritakkīvalaśastrabhirbhītāṃ kāsaśvāsaśoṣaprauḍujvarākṣepa kampacchādyātopavāsapipāsā mūrcchāprapīḍitānāñca sirāṃ na vidhyet | yāścāvedhyā
adhyāṇḍadṛṣṭā dṛṣṭācāyyryanvitā yantritāścānutthitā iti | śroṇitāvasekasādhyāśca vikārāḥ
prāgabhihitāsteṣu cāpakalpeṣveṣu cāsṛkṣeṣu
yathātthāyaṃ yathāvyāyañca sirāṃ vidhyet | pratiṣiddhānāmapi ca viśeṣapasaṃge vyādhiviśeṣeṣu
sirāyadhamapratiṣiddham | tatra snigdhasvinnamāturaṃ yathādoṣapralanīkadravaprāyamannaṃ bhuktavantaṃ
yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālasupasthāpyāsīnaṃ
sthitaṃ vā prāṇāvabādhamāno vastrapaṭṭacamarmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṃ
nātiśithilaṃ śarīrapradeśamāsādya yathoktaṃ śastraṃ
gṛhītvā sirāṃ vidhyet
“naivāniśita nātṛṣṇaṃ na pravāte na cāvṛkṣite
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryyamaroge vā kadācana ||”
tatra yadyasidaṃ puruṣaṃ pratāritamukhamasraliptācokṣite upaveśyāsane sakthorākuñcitayoniveśya kūrparasandhdyosyopari hastāvanyonyadṛḍhamuṣṭakṛtamaṣṭīmanvayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ
100.3.17
grīvāsuhṛdyospari parikṣipyānyena puruṣeṇa
paścāt sthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato vedhau brūyāddakṣiṇahastena
sirotthāpanārthaṃ nāsācchidrapidhānaṃ yatnabhāvaidayatyasrakasrāvaṇārthaṃ yatnaṃ pṛṣṭhamadhye ca pīḍayediti
karma puruṣasya vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayedeṣa uttamāṅgamagatānāmantarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ bandhana
yantraṇavidhiḥ | tatra pādavyadhye'gsta pādaṃ same
sthāne susthiraṃ sthāpayitvānyaṃ pādamauṣatkucitamūhraiḥ kṛtvā yadhyapādaṃ jānusabheradhaḥ prāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍya gulphaṃ badhyapradeśasyopari caturaṅgulaṃ srotāhonāmamyatamena baddhvā
pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭāddhastau gṭadmāmuṣṭakṛtasaktho samyāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadudyaktaṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet
prathasotthānārthoḥ saṅkucitajānukuparraḥ syāt
śroṇīpṛṣṭaskandhamūrddhāgnitastvṛjusthāyino'ruvasthasya
upaviṣṭasya vimmṛjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarogarasoḥ prasāritā raskasyonnamitaśiraskasya
śārīraṃ
śārīraṃ
navamo'dhyāyaḥ
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | caturviṃśatirdhamanyo nābhipabhavaśa
cābhihitāḥ | tatra kecidāhuḥ śirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ śirādikārā eva dhamanyaḥ
srotāṃsi ceti | tattu na samyak | anyā eva hi
dhamanyaḥ srotāṃsi ca śirābhyaḥ kasmāt? jñānānyatvāmmūlasanniyamāt kamrmyavaiśyādāmabhācca kevalantu parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakamatvāt
śauṣyācca vibhaktakammrmāṇāmapyavibhāga iva karmmasu
100.3.18
bhavati | tāsām nābhiparbhavārṇā dhamanīnāmūrddhagā daśa daśa cādhogāminyaścatasrastiryyagmāḥ | ūrddhagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsa jṛmbhitakṣudhitakathitādityādibhiśceṣṭābhiruvahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti | tāstu hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante tāsviṃśat | tāsāntu
vātapittakaphaśoṇitarasakhān de dve vahatastā daśa
śabdarūparasagandhānaṣṭābhigṛhṇīte | dvābhyāṃ bhāṣate
ca dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ
pratibudhyate | dve cāśruvāhinī | dve sanyaṃ striyā
vahatastena saṃśrite te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ | tāsyetāsviṃśat savibhāgā
vyākhyātāḥ | etābhirūrddha nābherūdarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhuvo dhāryante yāpyante
ca | | bhavati cātra
“ūrddhaṃ gamāstu kurvvanti karmāpyetāni sarvvaśaḥ
adhogamāstu vakṣyāmi kamma tāsāṃ yathāyatham |”
adhogamāstu vātamūtrapurīṣaśukrārttavādīnyadho
vahanti | tāstu pittāśayapraviṣṭānnapānasāramuṣṇamevādrdhāvarasaṃ vipakvamaujyādirūpeṇodbho'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayantyarpayanti corddhagatānāṃ
tiryyaggatānāṃ rasasthānaśvābhipūrayanti mūcapurīṣasvedāṃśca virecayantyāmapakvāśayāntare ca
tridhā jāyante tāstriṃśat | tāsāntu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahataḥ tā daśa dve annavāhiṇyāvakāśite toyavahe dve mūtravastisabhiprapanne mūtravahe dve śukravahe dve śukraprādurbhāvāya
dve visargārtha te eva raktamabhivahanto nārīṇāmārttavasaṃjñam | dve vacconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe | aṣṭāvanyāstiryyagagānāṃ dhamanīnāṃ
svedamarpayanti | tāsyetāstriṃśat savibhāgā
100.3.19
vyākhyātāḥ | etābhiradhonābheḥ pakkāśayakaṭīmūtrapurīṣagudavastimedrasakthīni dhāryante yāpyante
ca | | bhavati cātra
“adhogamāstu kurvvanti karmmopyetāni sarvvaśaḥ
tiryyagmā, saṃpravakṣyāmi kamma tāsāṃ yathāyatham |”
tiryyagmāvāntu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā
sahasradhā cotsarottaraṃ vibhajyante tāsvasaṃkhyeyāstābhididaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vivaddhamātatañca | tāsāṃ sukhāni romakūpaprativaddhāni yaiḥ
svedasamavahanti rasaśvāpi santarpayantaścāntarbahiñca
tereva cābhyaṅgaparivekāvagāhālepanādīnyauṣadhānyaḥ
śārīramabhipradyante bāci vipakānī | taireva
sarpasukhamasukhaṃ vā gṛṅgāti | tānyetānyataso
dhamanyaḥ sarvāṅkagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ
bhavataścātra
“yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viseṣu ca
dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairupacīyate
pañcābhibhūtāstyatha pañcakṛtvaḥ
•pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā
pañcatvamāyānti vināśakāle ||”
ataṃ ūrddhaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇamupadekṣyāmaḥ
tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣvadhikāra eteṣāṃ
bahūni | eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe dve tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ
tatra viddhasya krośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni
maraṇaṃ vā bhavati | annavahe dve tayormūlamāmāśayo'nnavāhinyaśca dhamanyastatra viddhasyādhmānaṃ
śūlāmadveṣo chaddiḥ pipāsā'nyaṃ maraṇaṃ vā
udakavahe dve tayormūlaṃ tālukloma ca | tatra
viddhasya pipāsā sadyomaraṇañca | rasavahe dve
tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyastatra
100.3.20
viddhasya śoṣaḥ prāṇavahaviddhavacca maraṇaṃ taliṅgāni ca | raktavahe dve tayormūlaṃ yakṛtlohānau raktavāhinyaśca dhamanyastatra viddhasya
śyāvāṅkatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitātigamanaṃ raktanetratā ceti | māṃsavahe dve tayomūṃlaṃ snāyustvacaṃ raktavahāśca dhamanyastatra viddhasya
śvayathurmāsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇam | medovahe dve tayormūlaṃ kaṭauvṛkkau ca tatra viddhasya
svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthaulyapipāsā
pipāsā ca | mūtravahe dve tayormūlaṃ vastimedduśca tatra viddhasyāneddhavastitā mūtranirodhaḥ
stabdhamedatā ca | purīṣavahe dve tayormūlaṃ pakkāśayo gudaśca tatra viddhasyānāho durgandhatā granthitāntratā ca | śukravahe dve tayormūlaṃ stanau
vṛṣaṇau ca tatra viddhasya klīvatā cirāt praseko
raktamūtratā ca | ārttavavahe dve tayormūlaṃ
garbhāśayaḥ ārtavavāhinyaśca dhamanyastatra viddhāyāṃ
bandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvamārthavanāśūśca | sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ | vastigudaviddhalakṣaṇaṃ
prāguktamiti | srotoviddhastu pratyākhyāyopacareduddhṛtaśalyantu chatavidhānenopacaret
“mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtastvabhivāhi yat
srotastaditi vijñeyaṃ virādhamanirvarjitam ||”
daśamo'dhyāyaḥ
parihareddurbacamodhyāśca kathāḥ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ
kuthitaṃ klinnaṃ cānna nopabhuñjīta | vahiniṃṣkramaṇaṃ śūnyāgāra caityaśmaśānavṛkṣāśrayān
krodhabhayaśaṅkarāṃśca bhārāṃśconmāthādikaṃ pariharedyāni ca garbhaṃ vyāpādayanti | na cābhīkṣṇaṃ
tailābhyaṅgotsār̤hanādīni niṣeveta | na cāyāsayeccharīraṃ pūrvoktāni ca pariharet | śayanāsanaṃ mṛdāstaraṇaṃ nātyuccamapāyopetamasambādhaṃ
100.3.21
vidadhyāt | hṛdyaṃ dravaṃ madhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtañca bhojanaṃ bhojayeta sāmānyametadāprasavāt || || viśeṣatastu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāramupaseveta | viśeṣatastu tṛtīye ṣaṣṭikodanaṃ payasā
bhojayettaturthe danā pañcame payasā ṣaṣṭhe sarpiṣā
tailaike | caturthe payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayenjāṅgalamāṃsenahitaṃ hṛdyamannaṃ bhojayet | pañcame
cīrasapiḥ saṃsṛṣṭam | ṣaṣṭhe śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo
mātrāṃ pāyayedyavāgūṃ vā | saptame sarpiḥ pṛthak
parṇādisiddhamevamāpyāyate garbhaḥ | aṣṭame badarodakena balātibalāśatapuṣpapalalapayodadhimastutailalavaṇa madanaphalamadhuṣṭatamithreṇāsthāpayeta
purāṇapurīṣaśuddhayarthamanulomanārthañca vāyoḥ
tataḥ payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayedṛdulome hi vāyau sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca
bhavati | ata ūrddha snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālādevamupakrāntā snigdhā
balavatī sukhamanupadravā prasūyate | navame māsi
sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśastatithādau
tatrādiṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu vilvandhayodhatiekabhallātakānimittaṃ saṃbhārāṃgaṃ yathāsaṃkhyaṃ tanmayaparyaṅkasupaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāramudagddāraṃ dakṣiṇāddāraṃ vāṣṭahastāyatañcatuīstavistataṃ śyāmasulagnamubhayaṃ vidheyam
“nāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayavandhane
sambhūte jaghane nārī jñeyā sā tu prajāthinī ||”
tacopasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭha prati samnnā
100.3.22
i danā bhavatyabhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate yonisukhāt kleśā ca | prajanayiṣyamāṇāṃ
kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣikāmathenāṃ
saṭatāṃ yavāgamākaṇṭhāt pāyayet | tataḥ tnopadhāne mṛduvistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaṅkaṅganīyāñcatasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajanamakuśalāḥ kīrttitanakhāḥ paricareyuriti || || athāsyā visikhāntara manulomamanusukhamabhyajyata brūyāccaināmekā subhage pravāhaskheti na cāprāptāvau pravāhakha visraṃkhāntaramavamṛśāmain | tato vimukte garbhagrāḍopapanne
samunneṣu śroṇivaḍaṇavastiśiraḥsu pravāhethāḥ
śanaiḥ śanaiḥ | tato garbhanirgame pragāḍhaṃ tato garbhe
yonisukhaṃ prapanne gāḍhataramāviśaktyabhāvāt
akālapravāhaṇāt badhiraṃ mūkaṃ vastanum
maddhāmighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kubjaṃ
vikaṭaṃ vā janayati | tatra pratilomamanulomayeta
garbhasaṅge tu yogaṃ dhapayeta hvāsasarpanirmokeṇa
piṇḍītakena vā| badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādadhohārayeta suvarcalāṃ viśallāṃ vā
aya jātasyolbaṃ mukhañca saindhavasapiṃṣā viśodhya
ghṛtāktaṃ mūdhni picuṃ dadyāta tato nābhimār̤īmaṣṭāṅgulamāyamya sūtreṇa bar̤hā chedayeta tatastadekadeśañca kumārasya grīvāyāṃ samyagvadhīyāt
atha kumāraṃ śītābhiraṅgirāmyasya jātakamīṇi
kṛte madhusarpiranantā brāhmīrasena suvarṇacūrṇamaṅgulyānāmikayā lehayettato valātailenābhyajya
cārodakakaṣāyeṇa sarvvagandhodakena vā rūpyahaimapratasena vā vāriṇā vāpayedenaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādeśaṃ
yathāvibhavaṃ ca
100.3.23
“dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvādadanantaram
caturācācirādvāvā strīṇāṃ stanyaṃ pravarttate ||”
tasmāt prathame'hni madhusarpiranantāmiśraṃ mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayedvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpistṛtīye ca | tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasammitaṃ dvikālaṃ pāyayet
atha sūtikāṃ valātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniḥkvāthenopacaret sarvvadoṣotthantu tadahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcavyakaṭuṅgaruvedayacūrṇa
gur̤odakenoṣṇena pāyayet | evaṃ dvirātraṃ
trirācaṃ vā kuryyādāruggoṇitāt | vimukte
tato vidārigandhyādisaddhāṃ sraṃyavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet cirātram | tato yavakolakulatyasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ
bhojayedbalamagnivalaccāvekṣya | anena vidhinā
vyadhaīmānamupasaṃskṛtā vimuktāhārācārā
vigatasūtikābhidhānā syāt | punarārttavadarśanādityeke | dhanvabhūmijātā sūtikāṃ ghṛtatailayoranyatarasya mātrāṃ pāyayet | pippalyādikaṣāyānupānā snehannityā ca syāttrirātraṃ pañcarācaṃ
vā valavatī | abalāṃ yavāgūṃ pāyayettrirātraṃ
pañcarātraṃ vā | ata ūrddhaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret | prāyaśaścaināṃ prabhūtenoṣṇodakena pari
ṣicet | krodhāyāsa maithunādīn pariharet
bhavatañcātra
“mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhirupajāyate
sa ṛcchrasādhyo'sādhyo vā bhavedatyayatarpaṇāt
tasmāttāṃ deśakālau ca vyādhimāśritya karmmaṇā
parīkṣyopacareddevaṃ naiyamatyamayāpnuyāta ||”
athāparāyatanyāmāśāccāṇo kurute tasmāta
kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet | kaṭukālābukatavedhanasarpapasarpanirmākairvā kaṭutailavimiśrayonisukhaṃ dhūpayet | lāṅgalīmulakalkaṃna
100.3.24
vākhyāḥ pāṇipādatalamālimpet | kūṭiṅ bāsyā
śārīraṃ
mahāvṛkṣakṣīramadyupeyāt | kuṣṭhalāṅgalīsakalakatka vā madyamanvapauyastataśca pāyayet
śālimalakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena
siddhārthakakuṣṭhalāṅgalomahāvṛkṣacīramiśreṇa surā
maṇḍena vā strāpayet | etereva siddhena siddhārthakatailenottarabaliṃ dadyāt | striyainaṃ vā kliśyamānena hastenāpahraret | prajātāyāśca nāryā
rudhiraśīrāyāstoṣṇodaviddāryyataḥ raktaṃ vāyanā
taddeśenotsitsaṃgrahaṃ nābheradhaḥpārśvayorbaddhau vā
śyākṣu vā śirasi vā granthi karoti | tataśca
nābhivastyudarahanmūlāni bhavanti | śūcībhiriva
nistudyate bhidyate doryyata iva ca pakvāśayaḥ
samantādādhmānamudare mūcasaṅgaśca bhavatīti
makkalalakṣaṇam | tatra vīratarvāādisiddhaṃ jalamūṣakādipratīvāpaṃ pāyayet | yavakṣāracūrṇaṃ vā
sarpiṣā sukhodakena vā lavaṇacūrṇaṃ vā pippalyādikkāthena pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena
varuṇādikārthaṃ vā pañcakolelāvatovāpaṃ pṛthak
paśyādikāyaṃ vā bhadradārumaricasaṃskṛtaṃ purāṇagur̤aṃ vā trikaṭucaturjātakakusumabalibhraṃ
khādedacchaṃ vā pivedadiṣṭamiti || || atha bālaṃ
caumaparivṛtaṃ caumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ
śāyayet | polubadarīnimlaparūṣakaśākhābhicainaṃ
vījayet | mūīi cāsyāharaharastai lapicumavadhārayet | dhūpayeccainaṃ rakṣoghnairdhūpaiḥ | rakṣoghnāni
cāsya pāṇipādaśirogrīvāsubandhayet | tilātasīsarṣapakaṇāṃścāśa prakarait | adhiṣṭhāne cāgniṃ
prajvālayet | balimupopahāryyavantrāvidvet | tato
daśame'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau
svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryyātāṃ yadabhipretaṃ
100.3.25
nakṣattranāma vā | | tato yathārṇavasthācīsupeyānmadhyamapramāṇāṃ madhyamavayasāṃrogaṇoṃ śīlavatīmacapalāmalolupāmakkaśāmasthūlāṃ prasannacaurāṃ balambauṣṭhaulamboṣṭhau stanomadhyamastanamyanirtrī jīvadattsāṃ dogdhīṃ ṣaṣṭhāsānṣaṭkantribhyo
kule jātāmano bhūyiṣṭhe ca guṇairanvitāṃ śyāmāmārogyavalavṛddhaye bālasya | tatrorddha stanī
karālaṃ kuryyāt | pralambanī nāsikāsukhaṃ
chādayitvā maraṇamāpādayet | tataḥ praśastāyāṃ
tithau śiraḥstrātāmahṇatavāsasatudaṅgukhaṃ śiśusupaveśya dhātrīṃ prāṅmukhopaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ
dhautamauṣatparisratamabhimantrya mantreṇānena pāyayet
“catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣauravāhinaḥ
bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye
payo'mṛtarasaṃ pītvā kumārāste śubhānane
dīrghamāyuravāpnuotu devāḥ prāśāmṛtaṃ yathā |”
ato'nyathā nānāvyādhyupayogasyānālābhādvāpilamba bhavati| aparisrutaṃ pyatistabdhastanyapūrṇastanapānāduttuṇḍikākholasaḥ śiyoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmādevaṃ vidhānaṃ stanyaṃ na pāyayet
krodhaśaukāvātsalyādibhiñca striyāḥ stanyanāśo
bhavati || || athāsyāḥ cīrajananārthaṃ saumanasyamutpādya yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃ sarasasurāśaudhoraka pippalyā kalaśunamatsya-kaserukaṭaṅgāṭaka-viśavidārikanda-madhuka-pratāvarī-nālikālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt
athāsyāḥ stanyamapsu parīkṣeta | taccecchītalamamalaṃ tanu śuktyavabhāsamapsu vyaktemaikībhāvaṃ
gacchatyaphenilamanantantumannopaplavate na sīdati vā
100.3.26
tatsuddhamiti vidyāttaina kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiñca bhavati | na ca kṣudhitaśokārtta-bhrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇauñcaritāticauṇātisthūla-vidagdha-bhaktaviṣamāhāra-tarpitāyāḥ
stanaṃ pāyayennājorṇāvayaśca bālaṃ doṣauṣadhamalāṇāṃ tīvravegopapattibhayāt || || bhavanti
cātra
“dhātryāstu gurubhirbhojyairviṣamairdoṣalaistathā
doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati
mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ
dūṣayanti payastena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ
bhavanti kuśalastāṃśca bhiṣak samyagvibhāvayet
aṅgaprasraṅgavaigu ṇyaṃ rujā yatrāsya jāyate
sahūrddhaṅgaḥ suptoti saṃ spṛśyamāne ca roditi
nimīlitākṣo maṅgaṃṅgau śirorogeṇa dhārayet
bastisye mūttrasaṅgātttiṃ tṛṣṇāṃ hyastati mūrcchati
viṇmūtrasaṅgevepanvakāso'thānāhakūbaneḥ
koṣṭe dopān vijānīyāt sarvvattrākṣṇi
rodaneḥ ||”
teṣu ca yathābhihitaṃ bahukaddarttanauyamauṣadhaṃ
māttrayā caurapasya cīrasapiṃṣā dhācyāsa
kevalameva vidadhyāt | caurānādasyātmani
dhācyāśvābhādasya kaṣāyādīnātmanyeva na
dhātryāḥ | tanna māttrāṅguṣṭhaṃ caurapāyāṅguliparvvadayamṛcchasamsitāmauṣadhamāttrāṃ vidadhyāt
kolāsthisammitāṃ kalkamāttrāṃ kṣaurānādāya
kolasammitāmannādāyaiti
“yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravadantīha taddurāḥ
teṣu tatkalkasaṃ siddhau pāyayeta śiśu' stanau
ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare
stanyapāyāhitaṃ sarpistarābhyāṃ yathākramaḥ
na ca tṛṣṇābhayādaca pāyayeta śiśu' stanau
virekavastvavamanānyāte kuryyācca nātyayān
mastuluṅgakṣayādyasya vāyustrāsvāṇi nāmayet
tasya taddhena saṃyuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam
100.3.27
pānābhyañcanayoryojyaṃ grītāmbasnehanaṃ tathā
vātenābhrāpinoṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām
mārutantraiḥ praśamayet chatrakhedopavāhanaiḥ
gudapāke tu bālānāṃ pittannau kārayet kriyām
rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayorhitam ||”
caurānādasya sarpiḥ pāyayet siddhāryakavacāmāṃsī-payasyāpāmāgai śatāvarauśārivāśrākopiṇṇīharidrā kuruṭai śvadaṃṣṭribhiḥ | caurānādāya
madhukavacāpippalīcitraka vimalā siddham| annādāya dvipañcamūlocorataragaṇabhadradārumaricamadhuviḍaṅgaśatāhvādvidrākṣābhisiddham | tenārogyavalamedhāyū ṣi śibhorbhavanti | | bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhītvāṅgaṃ cainaṃ tarjayet sahasā na pratibodhayedvittrāsabhayāt | sahasā nāpaharettūṣṇiveṣā vātādivighātabhayāt | nopaveśayet kaubjādyathā'nnatvaṃ cenamamupaceta priyaśatairajighāṃsuḥ
evamanabhikṣatanamanāstatviyate nityasuhṛdsamvasavyaso nauhogaḥ suprasannamanāśca bhavati | vātātapavidyutaprabhāpādapajatādarśanādīnāpralokanaguhyāgāraniṣpannāyagṭahacchāyādibhyo duṣṭagrahopasargatañca bālaṃ rakṣet
“nāśucau visṛjedvālaṃ nākāśe viṣame na ca
noṣṇamārutavarṣeṣu rajobhūmodakeṣu ca
kṣaurasātmyatayā cauramāntaṃ gamayathāpi vā ;
dadyādāmanyapayyognivīlānāṃ vīkṣya mātrayā ||”
ṣaṭlāsaścanamannaṃ prāśayellaghu citañca | nityamavarodharataśca syāt kataracca upasargabhayāt
prayatataśca grahopasargārtho rakṣā bālā bhavanti
aya kumāra uhijate nasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati nakhadaśanairdhāyīmātmānaśca parikhudti dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau
vikṣipatyaṅgaṃ giroccataṃ phenamudramati sandaṣṭauṣṭhaḥ
100.3.28
krūro bhinnāmavadīrṇānāttrasvaro niśi jāgārrtti
durvvalo mlānāṅgo matsyakuṇaparaumatakuṇagandho
yathā purā dhācyāḥ stanamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena mahopasṛṣṭalachaṇamuktaṃ
vistareṇottare vacyāmaḥ || || śaktimantaścainaṃ
bālā yathāyayaṃ vidāṃ grāhayet | athāmau
pañcaviṃśativarṣāya dādaśavarṣāṃ patnīmāvahet
pitrādharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti
“ūnaṣoḍaśavarṣāyāmaprāptaḥ pañcaviṃśatim
yadyādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate
jāto vā na ciraṃ jīvet jīveddā durbalendriyaḥ
tasmādatyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||”
ativṛddhāyāṃ dorgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpyevaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti | tatra
pūrvoktaḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe garbhāśayakaṭauvaṅkṣaṇavastiśūlāni raktadarśanañca | tanna śītaiḥ
pariṣekāvagāh-pradehādibhi-rupararejjīvanīyaghṛtaśītacaurapānaiśca | garbhasphuraṇe muhurmuṅgukṣatastanyastanārthaṃ kṣaurastṛṇalādisiddhaṃ pāyayet
prasraṃsamāne sadāhapārśvaṣṭamūlakhādyagudaśūlāṅgamūrdhvasaṅgāḥ| snānāt snānacopaqāmati garbhe
kole saṃrambhakṣatta kriyāḥ śītāḥ kriyāḥ vaidagārtho mahāsahātsudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṣṭakārikāsiddhaṃ payaḥ śarkarācaudramiśraṃ pāyayet
ṛjasaṅge darbhādisiddham | śrāmāśe vihutsovacailalaśuṇavacāsiddham | anarthaṃ sravati raktī
koṣṭrāngārikāgārandhalikadambamaṅgādhātakīkusumagairikāsiktāgai dikapadmakesaralājān cūrṇaṃ madhūnābaliṅgāt | yathālābhaṃ nyagrodhādikasya pravālakalkaṃ vā payasā pāyayedutpalādikalkaṃ vā
100.3.29
kaśerukaśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasodumbaraparlaudakamandāryyeṇa vā śarkarāmadhumadhureṇa
śālipiṣṭaṃ nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvaguyaṃ yonyāṃ dhārayet | || athāṣṭamaśoṇitavaṃdanāyāṃ madhukadevadārupayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet tadvadvā'śmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā vṛttagokṣurotpalaguptāvarīśārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ payasyākeṃpuṣpīsiddhaṃ vā
payaḥ pāyayediti | evaṃ triprabhṛtakrāntāyā
upāvarttante rujo garbhaśvāpyāyate | avasthite
ca garne gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇānehavarjyāmiśraṃvāgabhikahyaṅgakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhirupakrameta
yaॉvanto māsā garbhasya tāvantagrāhāni | vastyadaramukheṣu purādyaguṅgaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ pāyayedariṣṭaṃ vā vātopadravarahitatvāt | kṣobhakṣo jīyate
garbhaḥ kṣoratikālamavatiṣṭhamāno vyāpadyate taṃ
sradanā snehādikrameṇopacaret | utkrośara saūṃ siddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ pāyayet | māṣatilavilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān
bhakṣayenmadhumādhdhīkaṃ cānupibet saptarātram
kālātītavyāpini garme viśeṣataḥ sadhāvyasudūlakṣaṃ sūpaveṇābhihanyāt viṣame vā yānāsane sevet | vātābhiṣanna eva śuṣyati garbhaḥ
sa mātuḥ kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca taṃ
dṛṃhaṇīyeḥ payobhirmāṃsarasaiśvopacaret | śukaśoṇitaṃ vāyunābhipraprannamavakrāntajīvamādhmāpayatyudaram | tat kadācit yahṛcchayopaśāntaṃ
naigameyāpahatamiti bhāṣante | tameva kadācit
pralīyamānaṃ vāgodaramityāhustacāpi līnavat
pratīkāraḥ | || ata ūīṃ māsānumāsikaṃ
vakṣyāmaḥ
“madhukaṃ śākabījañca payasyā suradāru ca
100.3.30
aśmantakastilāḥ lajjākāśmaryyī pratāvarī
vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalaśārivā
anantā sārivā rākhā padmā madhukameva ca
bṛhatī kāśmarī vāpi kṣīriṇyo'thaparo
hṛtam
pṛśniparṇī balā śigru khadaṃṣṭrā madhuparṇikā
śṛṅgāṭakaṃ visaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitāḥ
vattyete sapta yogāḥ syurarhantoktasamāpanāḥ
yathāyaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhakhāve payoyutāḥ
kapitthavṛhatīvilvapaṭolekṣnunidigdhikāḥ
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayedvigatajvare
navame madhukānāntapayasyāśārivāḥ pibet
kṣoraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ khādvaṣṭame śitam
sacīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca
evamāpyāyate garbhavyāṃsā yaśca copaśāmyati ||”
nityattaprasavāyāstu punaḥ saṅkrabhyo varṣeṣya ūīṃ
prathavamānāyā nāyaḥ kumāro'pyāyurbhaveti
śārīrakaṃ, klī, (śarīrameva śārīraṃ kutsitatvāna
tannivāsī śārīrako jīvastamadhikṛtya kṛto
granthaḥ | śārīraka + aṇ |) vedavyāsakkatavedāntamīmāṃsāsūtram | yathā | tathā ca vakṣyamyau
śārīrakamīmāṃsāyāṃ prapañcayiṣyāmaḥ | vedāntamīmāṃsāśāstrasya ādhikyāsintaścekṣmādimaṃ
sūtram | athāto brahmajijñāseti | iti śaṅkarabhāṣyam | ( śarorameva śārīrakaṃ tatra bhavam
śārīraka + aṇ | śarīrabhave, tri| yathā,
bhāgavate
Linked texts (5)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Śāntikamalākara — Kamalākarabhaṭṭa 1587, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit