Shabdakalpadruma 226.12.p1
Śabdakalpadruma 226.12.p1
- Language
- Sanskrit
226.12.p1.1
“tataste śūla āropya taṃ muniṃ racayarustadā
pratijagmurmahīpālaṃ dhanānyādāya tasyaca ||” )
vyathā | iti kecit || vikratavam | yathā, —
“aṅgaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ
pramadāḥ keśaśūlinyo bhaviṣyanti kalau yuge ||”
iti mahābhārate ādiparvva
atha śūlādhikāraḥ | tatra śūlasya sakṣiptaṃ
nidānamāha
“doṣaiḥ pṛthak samastairāmāndvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet
sarvveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ ||”
prabhuḥ karttā || || vātikasya viprakṛṣṭanidānasaṃprāptilakṣaṇamāha
“vyāyāmayānādaniśaṃmaithunācca
prajāgarācchītajalādipānāt
kalāyamudgāḍhakikoradūṣāt
avyannarūkṣādhyaśanābhighātāt
kaṣāyatiktātivirūḍhajānnavivarddhavaṅgaruṇaśuṣkaśākaiḥ
viṭmūtravātānilasannirodhāt
śokopavāsāhatihāsyabhāvāt
vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ
hṛtpṛṣṭhapārśvatrikavastideśe
jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca
śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham
muhurmuhuñcopaśamaprakopairviṇmūtrasaṃstambhamato'madaiḥ
sasvedanābhyaṅgamardanaiśca
snigdhoṣṇabhojyaiśca samaṃ prayāti ||”
vyāyāmo mallamuddhādiḥ | yānaṃ guvamarathādi
maithunaṃ strīsevā | prajāgaraṃ rātrau | eṣāmatiyogāt | kalāyastripuṭaḥ | āḍhakī tuvarī
koradūṣakaḥ kodravaḥ | annavairūkṣamavyannaiva
adhyaśanaṃ bhuktasyopari bhojanam | abhighāto
loṣṭādibhiḥ | kaṣāyatiktarasasevā | virūḍhajānnaṃ
virūḍhamaṅkuritamannakalāyādi (tajjamannaṃ
bhakṣyam | vaṅgaraṃ śuṣkamāṃsam | tasya śūlasya
daśasthānaṃ hṛdayādiṣu || || tasya kṛcchratvasya
pṛthagapi lakṣaṇaṃ paṭhati
“kaphapittāvabaddhastu māruto rasavaddvitaḥ
tṛṣrṇisraḥ kurute śūlamṛcchāśvāsāvarodhakam
226.12.p1.2
sa kṛcchrūla iti khyāto rasamārusakopanaḥ ||”
pārśvaśūlasyāpi lakṣaṇamāha
“kapaṃ nigṛhya pavanaḥ śūlobhiriva nistudan
pārśvasthāḥ pārśvayoḥ śūlaṃ kuryyādādhmānasaṃyutam
tenocchvasiti vaktreṇa naro'gracca na kāṅkṣati
nidrāśca nāmupādatte pārśvaśūlaḥ prakīrttitaḥ ||”
vastiśūlasyāpi lakṣaṇamāha
“saṃrodhāt kupito vāyurasthi saṃśritya tiṣṭhati
vastivaṅgaṇayoreṣu tataḥ śūlantu jāyate
viṇmūtravātasaṃrodho bastiśūlaḥ sa ucyate ||”
prakṛtamanusarati | jīrṇe bhukte | pradoṣe rātrāgame rātrimadhyoveti vātaprakopāt | ghanāgame
varṣāsu meghodaye ca || || tathaiva paittikamāha
“kṣārāti tīkṣṇoṣṇavidāhitaikṣaniṣyāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ
kaṭvamlasauvīrasurāṣikāraiḥ
krodhāmalāyāsavipratāpaiḥ
grāmyātibhogādaśane viddhe;
pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam
tṛṣṇāvadāhāntimakattṛ ṇi gābhyāṃ
sasveda mūrcchāmamaśoṣayuktam
madhyāṃ dine kṛcchrati cāhairātre
niśāmukhaścāpi viśeṣato'pi
śītaiḥ śirobhiḥ samupeti śāstiṃ
sukhāduśī tairapi bhojaneśca |”
śūlaḥ
“ānpavārijakilāṭapayovikārairmāsaistṛpiṣṭamadyarānilaśaṣkulībhiḥ
chardyā vilāsajana kairapi hetubhiśca
śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam
hṛtpārśvakāṣṭhavadanāvacisaṃprasaktairāmāśaye stimitakoṣṭaśirogurutvaiḥ
suktaiḥ sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ
sūryādayeṣu śiśire kusumāgame ca ||”
“dvidoṣalakṣaṇairetairrvidyācchūlaṃ tridoṣajam ||”
“sarveṣu doṣeṣu samutthitāṅgaṃ
vidyādbhiṣak sarvvabhavaṃ hi śūlam
sukaṣṭameṣaṃ viṣavajratulyaṃ
vivarjjanīyaśca vadanti tajjñāḥ ||”
“āṭopahallāsavamīgurutvaṃ
stimittamānāhakaphaprasekaiḥ
226.12.p1.3
kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti
“vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti
pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhyām
hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ
sarveṣu deśeṣu ca saṃnnipātāt ||”
tṛṣṇānmohau hṛtapārśvārthā sahite kucau
kaphasanniviṣṭaṃ kaphenāvṛtam || || tantrāntaroktamāmaśūlamāha
“atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvakai kaṭutāṃ gate
sthirībhavattu tat koṣṭhe vāyunātva niruti
yadāṅgaṃ na gataṃ pākaṃ tacchūlaṃ kurute bhṛśam
mūrcchāmānāhadāhāṃśca hṛtakleśaṃ savilambikam
kampavātamatīsāraṃ pramohaṃ anayedapi
avipākodbhavaṃ śūlametamāhurmanīṣiṇaḥ ||”
avipākodbhavaṃ āmodbhavamityarthaḥ || || śūlasyopadravānāha
“vedanātivṛṣā mūrcchā ānāhā gauravaṃ jvaraḥ
amo'ruciḥ kṛśatvañca balahānistathaiva ca
upadravā dṛṣṭaivaite yasya śūlasya nāsti saḥ ||”
śūlasyeva bhedaṃ pariṇāmamāha
“svainidānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihito yadā
kaphapittaṃ samāhṛtya śūlakārī bhavedvalī
bhukte jīryyati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam ||”
svanidānairityādinā nidānapūrvvikā saṃprāptiruktā| bhukte jīryyatītyādinā lakṣaṇamuktam
samāhṛtya vyāpya || || athāvannadravānāmānaṃ śūlaviśeṣamāha
“jīrṇejīryyatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate
pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā
na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ ||”
nedaṃ śūlamasādhyaṃ cikitsābhidhānāt || || atha
śūlasya cikitsā
“vamanaṃ laṅghanaṃ svedaṃ pācakaṃ phalavarttayaḥ
kṣāracūrṇāāni guṭikāḥ praśamyaṃ śūlaśāntaye
vijñāya vātaśūlañca snehasvedairupārayet
śūlapraśāmyāṅgulasya syāt sveda eva sukhāvahaḥ
mṛttikāṃ sajjasāṃ pākādgavībhūtāṃ paṭe kṣipet
226.12.p1.4
kṛtvā tampoṭalīṃ plotāṃ tayā svedaṃ vidhāpayet ||”
iti mṛttikāsvedaḥ
“kārpāsāsthyukulatthaiścātitailagairairakhamdhanāttasīvaṣāmiśraśca vījakādbhikuśurutaiḥ ko lataisyaiḥ pṛthak
svedaḥ syādatha kūrparaiodaraśiraḥsnigdhaijuguṣpādāṅgulīgulphaskandhakaṭīrujo vijayate niḥśeṣavātāsṛihā ||”
iti kārpāsāsthyādisvedaḥ
“tileṣu guṭikāṃ kṛtvā bhāmayeccaṭharopari
śūlaṃ sudustaraṃ tena śāntiṃ gacchati satvaram
nābhideśājjayecchūlaṃ madanaṃ kāñjrikānvitam ||”
madanaṃ mayanaphalam
“viśvabheraṇḍamūlantu kāyaṃ kṛtvā drutaṃ pivet
hiṅga sauvarcalopetaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam
guṅgaśāliyavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam
jāṅgalā ni ca māṃsāsi bheṣajaṃ pittaśūlinām
majīra jatanāmlākṣāṃ bhālaśāni gurūṇi ca
toyena paripūrṇāni śūlasyopari dhārayet
virecanaṃ pittaśalaṃ praśastaṃ
rasāśca śastāḥ śaśalāvakānām
madhuṅgāṃ ghṛtasaṃyuktāṃ bhakṣayedvā harītakaum
praliṅgātphalagrāntyarthaṃ dhātrīcūrṇa samākṣikam
prātyanaṃ jāṅgala māṃsamariṣṭaṃ kaṭukaṃ rasam
madhuni jīrṇagodhūmaṃ kaphaśūle prayojayet ||”
ariṣṭaṃ bheṣajakāñjasikaṃ matam
“lavaṇatrayasaṃyuktaṃ pañcakolaṃ sarāmaṭham
sukhoṣṇāmbunā pītaṃ kaphaśūlaṃ praṇāśayet
āmanūle kriyā kāryā kaphaśūlapraṇāśinī
sedyamāmanūlaṃ sarvvaṃ madyamadyavivarddhanam
tīkṣṇāyaścūrṇa saṃyuktaṃ triphalācūrṇa muttamam
prayojyaṃ madhusarpibhyāṃ athemulanivāraṇam ||”
tīkṣṇā rājikā
“dāvaṣṭamaṣatoktalakṣaṇatvādviṅgasametavaiḥ
cancapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca limpelyalanutodaram
mūlaṃ vaillaṃ tathairakhaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam
hiṅgatemvavataṃ yuktaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam ||”
226.12.p1.5
vātarogāṇamaṃnāśāgacikirutāyāṃ likṣimo
nārācanāmā raso'nyanna virecanaṃ śūle hitam
“kuṣṭhākaṃ satu halā tu chittvā ghamrme viśoṣayet
sthāllyāṃ nicipya tat sardhvaṃ pidhānena vidhāya
ca
pulāṃ niveśya vahniñca jvālayet kuśalo janaḥ
yathā tanna bhavedbhasma klikkaṅgāro dṛṣṭo bhavet
tadā nivyapiyacchāṃtaṃ cūrṇitaṃ cūrṇayet tam
māṣadvayamitaṃ tāvacchaṭīcūrṇeśca miśritam
jalena bhakṣayennityaṃ mahāśūlākulo naraḥ
asādhyamapi yacchūlaṃ tatkṣona śāmyati ||”
iti kuṣṭhākaccāraḥ
atha pariṇāmamūlasya cikitsā
“laṅghanaṃ prathamaṃ kuryyādvamanaṃ savirecanam
paktiśūlopaśāntyarthaṃ tatra vāttorviparyyayā
paulā tu cauramāṛcchamadanakṣāyasaṃyutam
kāntārakasya paukasya krośakārasya vā rasam
kaṣāyaṃ vātha nimbasya kaṭutambostasaṃ pacām
yathāvidhi vameśomām paktiśūlārdito janaḥ
piṅgatā ca tathā hantyātsevenairakhjena vā
dattaṃ virecanaṃ sadyaḥ paktiśūlaṃ nivārayet
viḍaṅgaṃ taṇḍulaṃ vyoṣaṃ trivṛddhantīntrakaṇṭakam
savrvvāṇyaitāni saṃyamya sūkṣma cūrṇāni kārayet
guḍena modakān kṛtvā khādayedyutra vāriṇā
jayettridoṣajaṃ śūlaṃ pariṇāmasamudbhavam ||”
iti viḍaṅgādimodakaḥ
“nāgaratilaguḍakalkaṃ payasā saṃpiṣya yaḥ pumān
lihyāt
ugraṃ pariṇāmaśūlaṃ naśyettasya cirācaṃga
pītaṃ śuṣkagañjaṃ bhasma jalenoṣṇana tatṛkṣaṇāt
paktiśaṃ nāśayatyeva śūlaṃ vidyādiśāsurāt
lohapacyākaṇāśuṇṭhīcūrṇaṃ samaghṛtasarpiṣā
viṇviṅgan vinihanyyeva mūlaṃ hi pariṇāmajam |”
iti pathyādiloham
“nārikelaṃ satoyañca lavaṇena supūritam
mṛdāvaveṣṭitaṃ śuṣkaṃ pakkaṃ gomayavahninā
pippalyā bhacitaṃ hanti śūlaṃ hi pariṇāmajam
226.12.p1.6
vātikaṃ paittikañcāpi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam ||”
iti nārikelacāraḥ
athānnadravasya cikitsā
“annadravākhye śūne tu na tāvat svāsyāmanu tai
yāvat kaṭukapītāmbamannaṃ na cchardayeddvamī
jātamātre jaratpitte śūlamāśu vināśayet
pittārtto vamanaṃ kṛtvā kaphārttaśca virecanam
annadrave ca tat kāryyaṃ jaratpitte yadīritam
jaratpitto'pi tat pathyaṃ proktamannadrave tu yat
āmanaktānapāye śūle gacchennadravaḥ śamam
mādhvīkau salayaṇāṃ susvinnāṃ tailapācitām
nādṛśīṃ sarpiṣā khādedannadravanipīr̤itaḥ
dhātrīphalabhavaṃ cūrṇamabhayācūrṇasamanvitam
yaṣṭocūrṇena vā yuktaṃ lihyāt kṣaudreṇa tadgade
śyāmakataṇḍulaiḥ siddhaṃ siddhaṃ kodravataṇḍulaiḥ
priyaṅgutaṇḍulaiḥ siddhaṃ pāyasaṃ sasitaṃ hitam ||”
priyaṅguḥ kaṅguviśeṣaḥ
“gaur̤ikaṃ śaurabhaṃ kandaṃ vṛkṣāṇaḍramapi bhakṣayet
kalāyayavaśaktūn vā śaktūn vā lājasaṃyutān ||”
gaur̤ikaṃ gur̤ena saṃsmṛtaṃ pakkānnam
“kulatyaśaktūgathavā dadhnyagnādadhikaṃ tathā
caṇakānā mathopya śattūn kodravasthodanaṃ tathā ||”
dadhikaṃ dadhnā saṃsmṛtaṃ bhaktam | maddairiti
śloke
“godhūmamakṣakaṃ tatra sarpiṣā gur̤asaṃyutam
sasitaṃ śotadugdhena vyahitaṃ kathitaṃ hitam
annadravo duścikitsyo durvijñeyo mahāgrahaḥ
tasmāttasya praśamane paraṃ yatnaṃ samācaret
annadrave jaratpitte vahnirmando bhavedyataḥ
tasmāttathākramānāji mātrāñcāgniṃ vi kārayet
kalāyayavagodhūmāḥ śyāmākāḥ koradūṣakāḥ
rājamāṣāśca māṣāśca kulatyāḥ kaṅguyālayaḥ
dadhisuprasaraṃ kṣīraṃ sarpirgavyaṃ samāhiṣam
vāstukaṃ kāravellau ca karkoṭakaphalāni ca
barhiṇo hariṇā matsyā rohitādyāḥ kapiñjalāḥ
226.12.p1.7
etannirāmaye śastā matā subhiṣiktisukaiḥ ||”
dadhisuprasaraṃ daghnā supraḥ sṛto ravo yasya tat
kṣauraṃ dadhiyuktaṃ cīramityarthaḥ
“gur̤āmalakapathyānāṃ cūrṇaṃ pratyekaśaḥ palam
tripalaṃ lohakiṭṭasya tat sarvvaṃ madhusarpiṣā
samāloḍya samaśnīyādakṣamātraṃ pramāṇataḥ
ādimadhyāvasāneṣu bhojanasya nihanti tat
annadravaṃ jaratpittamamlapittaṃ sudāruṇam
pariṇāmasamutthañca śūlaṃ saṃvatsarotthitam ||”
iti gur̤amaṇḍūram
“kṣāśāmaṃ mendhavaṃ bhadrāṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ racam
vegarodhaṃ śucaṃ krodhaṃ vidala guruvān bhajet ||”
iti śūlaśamapariṇāmaśūlānnadravajaratpittādikāraḥ| iti bhāvaprakāśaḥ || || api ca
“arkapatraṃ gṛhītvā tu mandānau tāpayecchanaiḥ
nicautha pūrayet karṇau karṇaśūlaṃ vinaśyati
bālārkahastaṃ kṣīraṃ lavaṇaṃ tāmtrabhājane
dṛṣṭaṃ payaḥ samāyuktaṃ cakṣuḥśūlaharaṃ param ||”
bālārkahastañca tāmbūlaśca iti vā pāṭhaḥ
“cūrṇamāmalakasyaivaṃ pītaṃ śūlaharaṃ param |”
Linked texts (4)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Mudgalapurāṇa — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit