Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 509.7

Śabdakalpadruma 509.7

Language
Sanskrit

509.7.1

eṣa naḥ samayo rājan ratnasya sahabhojanam
na ca taṃ hātumicchāmaḥ samayaṃ rājasattama ||”)
sahammaraṇaṃ, klī, (saha patyā maraṇam |) mṛtasvāmisahitajvalaccitārohaṇa-pūrvvakamaraṇam
yathā | “atha sahānugamanam | aṅgirāḥ
mṛte bharttari yā nārī samārohehutāśanam
sārundhatīsamācārā svargaloke mahīyate
tisraḥ koṭyo'rddhakoṭī ca yāni lomāni
mānave
tāvantyabdāni sā svarge bharttāraṃ yānugacchati
vyālagrāho yathā vyālaṃ balāduddharate bilāt
tadvadbharttāramādāya tenaiva saha modate
mātṛkaṃ paitṛkañcaiva yatra kanyā pradīyate
punāti trikulaṃ nārī bharttāraṃ yānugacchati
tatra sā bharttṛ paramā parā paramalāsasā
krīr̤ate patinā sārddhaṃ yāvadindrāścaturdda śa ||”
bharttṛparamā bharttā paramo yasyāḥ sā tathā
parā paramalāsasetyatra stūyamānāpsarogaṇairiti
vyāsena paṭhitam
‘brahmaghno vā kṛtaghno vā mitraghno vāpi yo naraḥ
taṃ vai punāti sā nārī ityāṅgirasabhāṣitam
sādhvīnāmeva nārīṇāmagniprapatanādṛte
nānyo dharmmo hi vijñeyo mṛte bharttari karhicit
yā nārītyupādānāt sahamaraṇabhāvapakṣo'pi
sūcitaḥ | nānyo dharmma iti tu sahamaraṇastutyartham | tathā ca viṣṇuḥ | mṛte bharttari brahmacaryyaṃ
tadanvārohaṇaṃ vā iti | brahmacaryyamamaithunavarjanaṃ
tāmbūlādivarjanañca | yathā pracetāḥ
‘tāmbūlābhyañjanañcaiva kāṃsyapātre ca bhojanam
yatiśca brahmacārī ca vidhavā ca vivarjayet ||’
abhyañjanamāyurvvarddhokaṃ pāribhāṣikam | yathā,—
‘mūrdhni dattaṃ yadā tailaṃ bhavet sarvvāṅgasaṅgatam
snātābhisarpayedyaṅga mabhyaṅgaḥ sa udāhṛtaḥ
tailamatsyaṃ yadāṅgeṣu na ca svāṅgādupānaham

509.7.2

sā mārṣṭiḥ pṛthagabhyaṅgo mastakādau prakīrttitaḥ ||'
smṛtiḥ
‘ekāhāraḥ sadā kāryyo na dvitīyaḥ kadācana
paryyaṅkaśāyinī nārī vidhavā pātayet patim
gandhadravyasya sambhogo naiva kāryyastayā punaḥ
tarpaṇaṃ pratyahaṃ kāryyaṃ bharttustitakuśodakaiḥ
tatpitustatpituñcāpi nāmagotrādipūrvvakam ||’
etat tu tarpaṇaṃ putrapautrādyabhāvaviṣayamiti
madanapārijātaḥ
‘vaiśākhe kārttike māghe viśeṣaniyamañcaret
snānaṃ dānaṃ tīrthayātrāṃ viṣṇornāmagrahaṃ muhuḥ ||'
ata sākholamāha
‘ārttāttaṃ muditā hṛṣṭe proṣite malinā kṛśā
mṛte mriyeta yā patyau sādhvī jñeyā pativratā
chandogapariśiṣṭīyamiti kalpataruḥ || sādhvīprasādena lokadhāraṇamapyāha || matsyapurāṇam
‘tasmāt sādhvyaḥ striyaḥ pūjyāḥ satataṃ devavajjaneḥ
tāsāṃ rājñā prasādena dhāryyate ca jagattrayam ||’
mahābhārate
‘adhamattya ca yāḥ pūrvvaṃ patiṃ duṣṭena cetasā
varttante yāśca satataṃ bharttṝṇāṃ pratikūlataḥ
bharttunamaraṇaṃ kāle yāḥ kurvvanti tathāvidhāḥ
kāmāt krodhāt bhayānmohāt sarvvāḥ pūtā
bhavanti tāḥ ||'
atra aihikabrahmaghnapaterhāniṣedhāt janmāntarīyattatpāpavata eva sahamaraṇenoddhāraḥ | brahmapurāṇe
‘deśāntaramṛte pattyau sādhvī tatpādukādvayam
nidhāyorasi saṃśuddhā praviśejjātavedasam
ṛgvedavādāt sādhvī strī na bhavedātmaghātinī
tryahāśauce nivṛtte tu śrāddhaṃ prāpnoti śāstravat ||’
ṛgvedavādāt imā nārīravidhavā ityādimantrāt | evañca ṣāṅgirobrahmapurāṇavacanaparyyālocanayā brāhmaṇyādisakalabhāryyāṇāṃ stragatabharttṛgataphalaviśeṣāthinīnāṃ garbhavatībālāpatyādivyatiriktānāṃ sahamaraṇānumaraṇayoradhikāra

509.7.3

iti vivāda kalpataruratnākarau| tatra brāhmaṇyāanumaraṇādhikārī'saṅgatastasyāstanniṣedhāt
tathā ca mitākṣarāyāṃ devabodhakṛtāyāṃ vṛddhapracātoktāyāñca gautamaḥ
‘pṛthakcitiṃ samāruhya na viprā gantumarhati
pṛthagacitiṃ samāruhya na viprā gantumarhati
anyāsāñcaiva nārīṇāṃ strīdharmmo'yaṃ paraḥ smṛtaḥ||’
tasmādbrāhmaṇyāḥ sahamaraṇameva itarāsām
ubhayamiti | kalpataruratnākara muddhilintāmaṇiṣu pādukādvayamiti darśanāt pādukādikamityapapāṭhaḥ kintu pādukādvayamityupalakṣaṇam
ubhayasā vipretarāṇāṃ dvayyaviśeṣādanupādāya
pṛthakcityārohaṇamātroktaḥ| yadyeyanāḥ
‘pṛthakcitiṃ samāruhya na viprā gantumarhati
anyāsāñcaiva nārīṇāṃ strīdharmmo'yaṃ paraḥ smṛtaḥ||’
madanapārijāto'pyevam| śiṣṭācāro'pi tathā
kṛtyatattvārṇave hṛhannāradīyam
‘bālāpatyāñca garbhiṇyo hyadṛṣṭaṛtavastathā
rajasvalā rājasute ! nārohanti citāṃ śubhe||’
rājasute iti sagaramātuḥ sambodhanam | vṛddhahvatiḥ
‘bālasambarddhanaṃ tyaktā bālāpatyā na gacchati
rajakhalā sūtikā ca rakṣedgarbhañca garbhiṇī ||’
evamanyataśca bālasya saṃvarddhanaṃ syāt tadā tasyā
madhyadhikāraḥ | vyāsaḥ
‘dine'nyasmandeśasthā sādhvī cet kṛtanirṇayā
na dahet svāminaṃ tasyā yāvadāgamanaṃ bhavet||’
bhaviṣyapurāṇe
‘matodye'ṅgi udakyāyā mṛte bharttari vai dvijāḥ
tasyānumaraṇārthāya sthāpayedekarātrakam ||’
tasya bharttuḥ| tathā,—
‘ekāṃ citāṃ samāsādya bharttāraṃ yānugacchati
tadbharttuḥ kriyākarttā sa tasyāśca kriyāñcaret||’
etacca piṇḍadānaparyyantam
‘yathāgnidātā pretasya piṇḍāṃndadyāt sa eva hi |’
iti vāyupurāṇaikavākyatāt
brahmapurāṇe

509.7.4

‘āśrayehrattū jāyāntu svabharttukulapāmimām
citāmāropayan prājñaḥ pramṛte dharmmamuttamam
imāḥ pativratāḥ pūjyāḥ striyo yā yāḥ suśobhanāḥ
saha bhartta śarīreṇa saṃviśantu vibhāvasam
evaṃ śrutvā tato nārī śraddadhānābhisamanvitā
pitṛmedhena yajñena dṛṣṭvā svargamavāpnuyāt ||’
pramṛte bharttarīti śeṣaḥ | pitṛmedhena yajñena
citārohaṇarūpeṇa| pādukādvayagrahaṇapūrvvānkānumaraṇe'pi saha bharttṛ śarīreṇa ityanūhaḥ
prayojyaḥ| deśāntaramṛte patyāvityādinā śarīrapratinidhitvena tadīyadravyavidhānāt pratinidhī
ca yathāśrutamantrapāṭhamāha kātyāyanaḥ | śabda'vipratipattiḥ ityetat vivṛtamekādaśrotattve
na ca anialapraviṣṭhānāṃ bhṛgusaṃgrāmadeśāntaramṛtānāṃ garbhāṇāṃ jātadantānāṃ maraṇe trirātreṇa
śuddhiḥ| iti kāśyapavacanāt sahamṛtāyā
apyagnipraveśena trirātrāśaucaṃ tatraiva tasyāḥ
piṇḍadānamiti vācyam | prāguktabrahmapurāṇe
pṛthakcitisamārohaṇamātre vyahāśaucavidhānāt, anyatra bharttṛtulyāśaucapratīteḥ| sahamaraṇe
kāśyapoktastrirātrāśaucāṅgīkāre'pi tasyāśaucasya hyatvā pattyaśaucakālādadhikyāyittvamatra
‘marttahaṅgāhau snātāścet punarevarajasvanī
tāvatsyādaśucirvipro yāvattat syādaniīśam||'
iti manutnāśīcasaṅkare parāśaucasya pūrvvāśaucakālādhikyādityapratīteḥ | tataśca yathā
garbhopakālasaṅkoce tanmadhya eva saṅkalasya piṇḍadānaṃ tathāśaucakālavṛddhāvapi yāvadaśaucaṃ yathākramaṃ daśa piṇḍā deyā iti | ataeva jikkanīyāyyeśṭiviṣṇuprabhṛtivivecayorvyākhaḥ
‘saṃsthitaṃ patimāliṅgya praviśedayā hutāśanam
tasyāḥ piṇḍādikaṃ deyaṃ kramaśaṃ patipiṇḍavat ||’
viṣṇuḥ

509.7.5

‘anvitā piṇḍadānantu yathā bharturdine dine
tadanvārohiṇī yatrānvaktāt sā nāmnāghātinī’
atrāntuḥ sadyārthaḥ | patimāliṅgya tyanenaikavākyatvāt | svāmyaśaucābhyantare pṛthakcitāgatāyāstvaśaiva piṇḍadānaṃ svāmyaśaucāpagame tu ṣoḍaśa
‘anvitāyāḥ pradātavyā daśapiṇḍāstvahani tu
svāmyaśaucavyatīte tu tasyāḥ śrāddhaṃ vidhīyate ||’
iti jikkanadhṛtapaiṭhīnasivacanāt
agnipurāṇasthaṃ damiti śūlapāṇiḥ | atrāntuḥ
padyādarthaḥ | atīte tu bhartraśauce pādukādvayasupādāya jvaladagnipraveśe brahmādyocavyavasthayā
piṇḍadānaṃ caturthadine śrāddhaṃ pūrvoktabrahmapurāṇavacanāt | tatra tu bhartuḥ saṃśāmastattvodinā
sadyaḥśaucaṃ tatra pṛthakcitāgatāśaucasya pūrvoktabrahmapurāṇavacanāt trirātratvena bahukālavyāpitvenāgrahaśiṣṭatvāt tenaiva pūrvāśaucasya vyapagamāt tatra bharturapi nāhaiva piṇḍadānam | tatrāpyekacitārohaṇe bhartraśaucavyapagamāt śuddhiḥ
saṃsthitaṃ patimāliṅgya iti patināpiṇḍadāna
miti pūrvoktavacanābhyāṃ agnipraveśe suganvṛnā
sadyaḥśaucavidhānācca | yathā bhṛgvagnijalāṃsaṃgrāma
deśāntarasthasatyāśvanaśanāśanimahādyanikānāṃ
udakakriyā kāryyā sadyaḥśaucaṃ bhavati iti
bhṛguṣaḍayeyaḥ | mahāṅkanikaḥ puṣyārthaṃ 'ddimāsayāvadhikamajñāpayagamanena sampāditamaraṇaḥ
na cetat sadyaḥśaucaṃ nityavedādhyāpakaragnihohabhiya ekāhāśocibhinnaṃ karttavyamiti hāralatādattaviṣayatvaṃ na naitadviṣayakamiti vācyam

509.7.6

tannātraviṣayakatve pramāṇābhāvāt | sāmānyamukhapravṛttatayā vacanāntarasaṃvāditayā cetadviṣayakamiti | anyathā kāśyapoktatrirātrāśaucamapi agnisaṃgrāmapraviṣṭānāṃ pramādādeva maraṇa iti hāralatādarśanāt anumaraṇaviṣayakaṃ na syāt tasmāt kāśyapavacanaṃ brahmapurāṇasamānaviṣayakaṃ iti | sumantuvacanaṃ saṃgrāmahatabharturanugamanaviṣayakamapīti || || evañca
samādhinā tyaktadehasya muktvā dhṛtarāṣṭrasya
parṇoṭajānninā dehadāhakāle tatpadmā
gāndhāyyā agnipraveśadarśanādidānīṃ kāśyādimṛtasya muktarūpāpi patyustatpadmayāḥ sahamaraṇaṃ
saṅgacchate | strībhāgavataṃ taduktam
‘dahyamāne'gnibhirdehe patyuḥ patnī sahoṭaje
bahiḥsthitā patiṃ sāddhī tamagnimanuvekṣati ||’
anuvekṣati agnipraveśanaṃ kariṣyati iti
yudhiṣṭhirāya nāradasya bhaviṣyat kathanam
‘dayitaṃ yānyadeyatnaṃ mṛtaṃ śrutvā pativratā
samārohati gonnāmnī tasyāḥ siddhiṃ nibodhata ||’
iti vyāsabhavanādinā saṅgamaraṇānumaraṇayorniravakāśanaimittikakāmyatvena malamāsādāvapi karttavyatā
‘naimittikāni kāmyāni niparttanti yathā yathā
tathā tathaiva kāryyāṇi na kālastu vidhīyate ||’
iti dakṣavacanāt
tadayaṃ prayogaḥ | putrādinā svagṛhyoktavidhinā
agnau datte jvalitāyāṃ bharttuścitāyāṃ sahaganto
sādhvī snātā parihitadhautavāsoyugā kuśahastā prāṅmukhī vā devatīrthenācānttā tilajalakuśatrayamādāya oṃ tat saviti brāhmaṇeruccārite nārāyaṇaṃ saṃsmṛtya namo'dyāmuke māsi
amuke pakṣe amukatithau amukagotrā śrīmatau

509.7.7

amukadevī ahambrahmalokanivāsapūrvakaṛṣisaṃloka mahoyamānatvamānavādhikārakaklomasamasaṃkhyābdavacchinnasvargavāsabhartṛsahitamodamānatvamātṛ-pitṛ-śvaśurakulatrayapūtatva-caturddaśeṃdrāvacchinnakālādhikaraṇakāpūrogaṇastūyamānatvapatisahitakrīḍamānatvabrahmaghghrapatipūtatvakāmā
bharttu jvalaccitārohaṇamahaṃ kariṣye iti | anumaraṇe tu bhartu jvalaccitārohaṇamityatra jvalaccitāpraveśena bharturanumaraṇamiti saṅkalpya aṣṭau
lokapālā nnādityacandrānilāgnyākāśabhūmijalahṛdayāvasthitāntaryāmipuruṣayamadinarātrisandhyādharmā yūyaṃ sākṣiṇo bhavata jvalaccitārohaṇena bharttṛ śarīrāttugamanamahaṃ karomi iti| anumaraṇe tu bharttu śarīrāttugamanamityatra bharturanumaraṇanityuktvā jvalañcitāgniṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya
‘oṃ imānārīravidhavāḥ sapatnīrāñjanena sarpiṣāṃ saṃviśantu
anaśravo anamīvāḥ suratnā
bhārohantu janayoyonimagne ||’
iti ṛgveddoktamantraṃ 10|18

Linked texts (4)