Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 83.67.p1

Śabdakalpadruma 83.67.p1

Language
Sanskrit

83.67.p1.1

ityasya vārttikoktā yat |) uccādiniyamam | tatparyyāyaḥ | phalam 2 | ityamaraḥ
vṛkṣāṇāṃ latādīnāñca phalaṃ, niṣpannasamāgavaṃ
ānnādikaṃ śasyaṃ sasyapadavācyaṃ dattavyaḥ
padyati niṣpadyate phalaṃ phalamiṣyato pañcādityādan | sakti svapiti sasyaṃ sasa suru khane śaṅkoriti yaḥ sasyaṃ dvidantyam | cānyakavikaṣāvunatya
eva gauravaspaśagocaro deśa iti naladamayantīśleṣāt
"maṃcanaṃ bīsakaṃ sasyaṃ śasyaṃ vāsyā ca śāśvatam |”
ityubhayivekācca | tālayādinantyāntaśca tathā
ci śanus ciṃśāstrayorityakṣāt cha ḍhaṣa śkheti
vyaṣi yatu śasyaṃ tat kriyāvācyapi pace'pi
dṛśyate | tālavyā api dantyāśca śastramkarapāṃśava ityubhayabhedaḥ | iti taṭṭīkāyāṃ bharataḥ
kṣetrasyadhānyādi | yathā, -
“śasyaṃ congataṃ prāḍuḥ ṣaḍdhaṃ dhānyamucyate
nnāmaṃ pitṛbhyastukaṃ khinnamannamudāhṛtam ||”
grāmyaśasyāni yathā, —
“vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścāṇavastilāḥ
priyaṅgavo hyudārāśca koradūṣāḥ sacīnakāḥ ||”
udārāḥ dīrghaśālayaḥ
“māṣā mudgā masūrāñca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ
āḍhakyaścaṇakāścaiva śaṇaḥ saptadaśa smṛtāḥ
eteṣā oṣadhīnāntu grāmyāṇāṃ jātayo mune |”
grāmyāraṇyaśasyāni yathā, —
“oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa
vrīhayaśca yavā māṣā godhūmāñcāṇavastilāḥ
priyaṅgusaptamā hyete śyaśmāstu kulatthakāḥ
śyāmākāstvatha nīvārā jarttilāḥ sagavedhukāḥ
tathā veṇuyavāḥ proktāstathā markaṭakā mune
grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhayastu caturdaśa ||”
navaśasyasambhoganakṣatrāṇi yathā, —
“anurādhā maghāhirau revatī pauṣṇarāghavaḥ
hastā citrā maghā puṣyā śravaṇā ca punarvvasuḥ

83.67.p1.2

rohiṇī navaśasyādibhavadravyānnaśāliṣu
praśastaṃ navapīṭhādisambhogaṃ gṛhavidmahet ||”
navaśasyagrāhādikālo yathā, —
“śaradamantayoḥ kecidbhavayannaṃ pracakṣate
dhānyapākavaśādanye śyāmāko yaninaḥ smṛtaḥ ||”
“śyāmākenāśvine'rcata yavairathotthakālataḥ
prāgvayannaṃ yujyate'vaśyaṃ na tvannāyayanātprathak ||”
śrāgrayaṇaṃ navaśasyeṣṭiḥ
“vṛścike śuklapakṣe tu navāgnaṃ śasyate budhaiḥ
apare kriyamāṇaṃ hi dhanuṣyeva vṛtaṃ bhavet
dhanuṣi yat kṛtaṃ śrāddhaṃ gaganecāsu rātriṣu
pitarastanna gṛhṇanti navāśrāddhimayāddijāḥ ||”
“pauṣe caitre hyalpapakṣe navāgnaṃ nācaredbudhaḥ
bhavet janmāntare rogī pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate
yadyapi vrīhipāke ca yavapāke ca pārthiva
na tāvādyau mahārāja vinā śrāddhaṃ kathañcana ||”
śasyasaṃdhī, [n ] puṃ, (śaśyāni saṃśayatoti
saṃdha + viniḥ |) tuṣavṛkṣaḥ | iti śabdacandrikā
śasyanāśanaṃ, tri
śasyaśūkaṃ, klī, (śasyasya śūkam | ' śasyasya
tīkṣṇāgram | sūr̤ā iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ
kiṃśāruḥ 2 | ityamaraḥ
śasyāna, vi, śasyabhakṣakaḥ | śasyaṃ atti ityarthe
adyātoḥ karttari kvipapratyayena niṣyannametat
śasyāruḥ, puṃ, kṣudraśṛṅgīvṛkṣaḥ | iti śabdaratnāvalo
śākaṃ, klī, puṃ, (śakyate bhoktumiti | śaka + ghañ |)
patrapuṣpādi | sāga iti hindobhāṣā | tatparyyāyaḥ | haritakam 2 śigruḥ 3 | ityamaraḥ
śiguḥ 4 | iti taṭṭīkā || hāritakam 5 | iti
śabdaratnāvalī || atha śākavargaḥ | tatra śākanirūpaṇam
“pattraṃ puṣpaṃ phalaṃ nālaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ tathā
śākaṃ ṣaḍ‌vidhamuddiṣṭaṃ guru vidyāt yathottaram ||”
atha śākānāṃ guṇāḥ
“prāyaḥ śākāni sarvvāṇi viṣṭambhīni gurūṇi ca

83.67.p1.3

rūkṣāṇi bahuvarcīsi sṛṣṭaviṇmūtrāṇi ca
śākaṃ bhinatti vapurasthi nihanti netraṃ
vīryyaṃ vināśayati raktamathāpi śukrama
prajñākṣayañca kurute palitañca nūnaṃ
hanti smṛtiṃ gatimiti pravadanti tajjñāḥ
śākeṣu sarvve nivasanti rogāḥ
savaistayo dehavināśanāya
tasmādbudhaḥ śākavivarjanañca
kuyyātsamantriṣu sa eva doṣaḥ ||”
api ca
“sarvvaśākamacākṣuṣyamalakṣmīyamasaudhubam
ṛte paṭolavāstūkakākamācopapunarbhavāḥ ||”
śākaḥ, puṃ, vṛkṣaviśeṣaḥ | saigona iti bhāṣā
tatparyyāyaḥ | śākavṛkṣaḥ 2 śākaḥ 3 kharapatraḥ 4 arjunopamaḥ 5 | iti ratnamālā ..
krakacapatraḥ 6 kharapattraḥ 7 atipatraḥ 8 ahovṛkṣaḥ 6 śreṣṭhakāṣṭhaḥ 10 sthirasāraḥ 11 gṛhadrumaḥ 12 | asya guṇāḥ | sārakatvam | pittadāhatṛṣāmayaharatvam | asya valkalaguṇāḥ | kaṣamāthitvam | madhuratvam | kaṇṭhalam | kaṣāyatvam | iti rājanirghaṇṭaḥ || || śaktiḥ | iti
medinī || śirīṣavṛkṣaḥ | iti śabdaratnāvalī
nṛpabhedaḥ | iti viśvaḥ || dvīpaviśeṣaḥ tattva
vivaraṇaṃ yathā, —
sūta uvāca
“śākadvīpasya vakṣyāmi yathāvadiha niścayam
kathyamānaṃ nibodhadhvaṃ śākadvīpaṃ ddijottamāḥ
jambuddīpasya vistarāddiguṇastasya vistaraḥ
vistārāddiguṇaścāpi pariṇāhaḥ samantataḥ
taināvṛtaḥ samudro'yaṃ dopena lavaṇodadhiḥ
tatra puṣyā janapadāścirācca mriyate janaḥ
kuta eva ca durbhikṣaṃ samātejoyuteṣviha
tatrāpi pañcatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇisannitāḥ
śākadvīpādiropeṣu sapta sapta gaṇāstviṣu
anyāyagāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvvatāḥ
ratnākarādināmānaḥ śobhāvanyo mahācittāḥ
samārcitāḥ pratidiśaṃ dvīpavistāramānataḥ
ubhayatrāvagāḍhāśca lavaṇakṣīrasāgarau

83.67.p1.4

śākadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyān mahāparvvatān
devarṣigandhavvaiyutaḥ prathamo merusavyate
prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvvataḥ
tatra meghāstu dṛṣṭyarthaṃ prabhavanti ca yānti ca
tasyāpareṇa sumahān jaladhāro mahāgiriḥ
saiva candraḥ samākhyātaḥ sarvvauṣadhisamanvitaḥ
tasmāvibhṛmupātte vāsavaḥ paramaṃ jalam
nārado nāma sevo'sau durgaśailo mahācitaḥ
tatrāpale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvvatau
tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ
yatra śyāmalabhāvajñāḥ prajāḥ pūrvvamimāḥ kila
sa eva dundubhirnāma śyāmaḥ parvatasattamaḥ
śabdanyuluḥ purā tasmin dundubhistār̤itaiḥ suraiḥ
vajrajvālāmayāstasya prāpyalaṅgāścarāruhata
tasyāpareṇa rajato mahānastau giriḥ smṛtaḥ
saiva somaka ityukto devairyatrāsmṛtaṃ purā
sambhṛtañca hṛtañcaiva māturarthe garutmatā
tasyāparaṃ cāruvikeyaḥ sumanāścaiva sa smṛtaḥ
hiraṇyāco varāheṇa tasmin śaule niṣaditaḥ
āmbikeyāt paro ramyo vaḷboyadhisamanvitaḥ
vibhājayatu samākhyātaḥ sphāṭikaḥ sa mahāgiriḥ
yasmādvibhājyate nityaṃ vibhājastana sa smṛtaḥ
saivaiṣa naiśavetyukto yato vāyuḥ pravāvati
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi parvvatānāṃ ddijottamāḥ |'
śṭaṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvvaśaḥ,
dināmāñcaiva varṣāṇāṃ yathaiva girayastathā
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladhāreti viśrutam
nāmnā sāndhabhayannāma varṣaṃ tat prathamaṃ smṛtam
dbitoye jaladhārasya sukumāramiti smṛtam
tathaiva śaiśiraṃ nāma varṣaṃ saṃpadikorttitam
raivatasya tu kaumāraṃ tathaiva ca sukhodayam
śyāmaparvvatavarṣantu mayocakamiti smṛtam
ānandakamiti proktaṃ tadeva munibhiḥ śubham

83.67.p1.5

dyaumatkasya śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram
tathaiva dvivigoktaśca varṣaṃ yomakasaṃjñitam
āmbikeyasya medhāviṃ cemakasyaiva tat smṛtam
setuparvvatasañjñāpi mahādrumamiti smṛtam
tathaiva dhruvamityuktaṃ varṣaṃ vibhāvayasaṃjñitam
dvīpasya parimāṇañca dvayaśīrṇamameva ca
jambūdvīpena saṃkhyātastasya madhye vanaspatiḥ
śāko nāma mahāvṛkṣastasya prajā mahādrumāḥ
eteṣu devagandharvvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha
tatra puṇyā janapadāścāturvvarṇyasamanvitāḥ
teṣu nadyastu vai sapta prativarṣaṃ samudgamāḥ
dvināmaścaiva tāḥ sarvvā gaṅgāḥ samavidhāḥ smṛtāḥ
prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā śubhā
anutaptā ca nāmnaiṣā nadī saṃparikīrttitā
sukumārī tayorbāhyā dvitīyā nāmataḥ satī
nandā ca pāvano caiva tṛtīyā parikīrttitā
śivodakā caturthī syāta trividhā ca punaḥ
smṛtā
ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kuhaḥ
dhenukā ca smṛtā caiva ṣaṣṭhī saṃparikīrttitā
sukṛtā ca gabhastī ca saptamī parikīrttitā
etāḥ sapta mahābhāgā prativarṣaṃ śivodakāḥ
pāvayanti janaṃ sarvvaṃ śākadvīpanivāsinam
abhigacchanti tāścānyā nadīnadaḥ sarāṃsi ca
bahudakaparikhāvā yato varṣati vāsavaḥ
ādyāsu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ
tāḥ pibanti mahānahṛṣṭā nadīrjanapadāstu te
ye taṃ prāntātayā proktāḥ pramodāyaiti vai
priyāḥ
ānandāścamukhāścaiva kṣemakeśca dhruvaiḥ saha
varṇāśramācārayuktā deśāṃste sapta viśrutāḥ
arogo balinaścaiva sarvva maraṇavarjjitāḥ
avasarpiṇo na teṣvasti tathaivotasarpiṇī punaḥ

83.67.p1.6

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit
tretāyugasamaḥ kālastathā tatra pravarttate
śākadvīpādiṣu jñeyaṃ pañcasveteṣu sarvvaśaḥ
dveṣasya tu vicāraśca kālaḥ svābhāvikaḥ smṛtaḥ
na teṣu śaṅkaraḥ kaścidvarṇāśramakṛtaḥ kacit
dharmmasyāvyabhicāreṇa ekāntasukhitāḥ prajāḥ
na teṣu māyā lobho vā īrṣyāhyā bhayaṃ tathā
viparyyayo na teṣvasti tadvai svābhāvikaṃ smṛtam
kālo na cava teṣvasti na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ
svadharmmaṇa ca dharmmajñāste rakṣanti parasparam ||”

Linked texts (7)