Vacaspatya 10.1
Vācaspatya 10.1
- Language
- Sanskrit
10.1.1
kalāpinā proktārye ṣaḍ bhūmni
“udguḥ kaṭakālāpā” si0kau0|ha tatproktavedaśākhābhede ca
kālāpaka na0 kālāpasya kannāpinā proktasya śākhābhedasya
dharmya āmnāyo vā “caraṇāṅkadharmāmnāyayoḥ” pā0 vuñ
1kalāpiproktaśākhābhedasya 2 dharme āmnāye ca
kālābhra pu0 karma0 | sajale kṛṣṇavarṇe meghe sajalasyaiva meghasya
kājalatvāt tathātvam “kālābhrābhaiḥ kaṭārairarikulabhayadām” tantrasā0 | kālameghādayo'pyatna | te nardamānā
dṛvakālanetrāḥ” bhā0śrā0183vya0
kālāsya pu0kāla āsyogala | dvopabhede “akan yāntu tarān
vīra ! kālāmukhopameva ca” hari0 156vya0
kālāyana tri0 kālena nirvṛttādi paścā0caturarthyāṃ phak
kālanirvṛttādau
kālāyasa na0 karmma0 ac samā0 | kṛṣṇavarṇe lohabhede
kālāśuddhi strī kālasya karmmopayogasamayasyāśuddhiḥ
'no sandhyāgajite prāṅkarvatopanayanaṃ budhaḥ | na ca vṛṣṭāvacākāle dṛṣṭāvā''saptavāsarān” | āsaptavāsarānityatra upasthitatve duvṛṣṭikājamādāya saptāṅgagaṇanā
āsaptavāsarāniti cānekasaṃkhyāvyavacche dārtham| etena vidyutnuvādabhiyā adhikasaṃkhyā nirastā | atna vṛṣṭayantarameva saptāṅgatvāyaḥ etadvacanantu tṛtīyādidivasīyākālavṛṣṭyabhiprāyeṇa | “atodinenaikādana tyājyaṃ
dvitīyena dinatvayam | tṛtīyena ca saptāhaṃ tyajedakāla
varṣaye' vyāvaratnapariśiṣṭotayākye'pi dinena dinavṛttivarṣayena evaṃ dvitīyenetyādau śeyam | ataeva vyāgharale'pi vṛṣṭyantaratyasaṅgaṃ natu vṛṣṭiyuktadinottaratvamiti| ekādidinavṛttitvaviśeṣaṇaṃ divālpatvabahutvajñāpanārthamiti
aupattikavyavahāranirṇaye 'ākālikīṃ vṛṣṭimavekṣya gantā
10.1.2
padaṃ na gacchecchubhamātmanīcchan | cauraṃ vrataścāpi śubhābhilāṣī kadāpi naiva manasāpi kuryāt” | atna nosandhyā garjita iti ākālikīnṛṣṭimavekṣya ityādi śravaṇāt | “vrate'hni pūrvasandhyāyāṃ yadigdoyadi garjati
atantala tu naiva syādita dhammo vyavascitaḥ” iti vacane
pūrvapadamapi kāruṇatāpādakatvena parasandhyāvyāvarttakam
anyathā saṃkrāntibadbhāvirnimittatvena parasandhyāyāṃ garjite'pi vratavaiguṇyaṃ syāt | etena pūrvadine sāyaṃ sandhyāgajarne'pi paradine vrataniṣedha iti maithilamataṃ cintyamiti
aśakyardhānupapatteḥ gītāyāṃ “mayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin !” itivat svarūpamātranaparaṃ
vā pūrvapadam | kāmarūpīyanivandhe'pyevam | yogīśvaraḥ
“caturmāse nivṛtte tu cakrapāṇau bamūrttite | akālavṛṣṭi
jānīyāt yāvanna śayyate hariḥ”| atna yāvaddiṣṇabhahotsava iti jīmūtavāhanaḥ paṭhati mahotsayaḥ phālgunī
pūrṇimā iti vyākhagrāti ca | kṛtyacintāmaṇibhojarājavyavahārasamuccaya śrīdharasaṃgraheṣu “pauṣādi caturo
māsān jñeyā vṛṣṭirakālajā | vratayajñādikaṃ tatra varjayetu sama vāsarān | mārgānmāsāt prabhṛti punagovyāsabāśumagokamagavailaṃ yāvat pravarṣaṇāvidhau neti kālaṃ
vadanti | nār̤ījaṅghaḥ suraguruśanivarkāka vṛṣṭerakālo
māsāveto na śubhaphaladau pauṣamāghau na śeṣāḥ| mārgyāditvavadhau pañcamī nābhirvidhau | vyāsavālamokimagāṃ ityata
bādhaśānamīkiṇiyā iti jīmūtavāhanaḥ paṭhati | pravarṣapoklala indorbhakta kārttalāt ṣoḍaśapraḥ| evaṃ pañcataye vyavasthite bena sarvaparigrahaḥ syāt tasyaiva grakṛṇamiti
10.1.3
nyāyenādyaḥ pakṣaḥ śreyān, taduttarantu pañcaddayamāpaṭalannāpadviṣayanevasamvandhārpa | ataeva rājamāttaṃ ṇḍe
“uktāni pratiṣiddhāni punaḥ sambhāvitāni ca | sāpekṣanirapekṣāṇi śrutivākyāni kovidaḥ”| iti śeṣacaraye
mīmāṃsānīha koviddairiti kṛtyacintāmaṇau pāṭhaḥ
yadvā “saṣṭasya tu viśeṣoneṅgapasaṃhāra iṣyate” iti nyāyena
doṣātiśayartha eva sāmānyaniṣedhe viśeṣaniṣedhaḥ| tatrāpi
viśeṣa ukto vṛhatsaṃhitānā “vṛṣṭiḥ karoti doṣaṃ tāvanākālasambhavā rājñaḥ | yāvanna bhavati yāne narapaśucarayāṅginā bahudhā” | kāśyapaḥ “ṛccaikamandiragatau yadi
jīvabhānū śuklo'stagaḥ suravare kaguruśca siṃhe | nārabhate
vratavivāhyahapratiṣṭhā caurā'dakarma gamanāgamanaśva
dhīreḥ”| ṛcaikamandiragatāviti viśiṣṭaṃ na pṛthak
tathā ca “ekarāgśigato svātāmekarkṣāvaṣave yadi
gurvvī dalau tadā tyājyā yaśodhodvāhyadikāḥ kriyāḥ'
cāturmāsyavrate tu pratiprasavamāha mahābhārate “cātarmāsyavratārambhastagate'pi gurau bhṛgau | akhaṇḍe'thāpi tithī
kuryāt evameva samāpanam”
gārgyaḥ “jīvā'datye bāle śukne jaddhaṃ daśāṅgakāṅgatvaṃ pratiṣṭhāṃ khātañca kuryāt | māṅgalyaṃ vivāhādi
khātaṃ puṣkariṇyādi | rājamārttaṇḍe hāritaḥ
'yātrāṃ cūr̤āṃ vivāhaṃ ca tiyārrthādhaṃ cāvachadmapraveśaṃ
prāsādodyānakūpaprān surabhavanabhavārambhāvidyāpradānam
mauñjībandhaṃ pratiṣṭhāṃ makhavarakanakādhārayāṃ kuryyate ye
mṛtyu steṣāñca siṃhe gurudinakarayorekarā śisyayośca”
siṃhe gurudinakarayoḥ-siṃhasthe gurau ravau ca ekarāśisyayoryugapattayoreva “teṣāñca 'siṃha” ityatra “teṣāṃ
harīñca” iti pāṭhāntaram | harīñca-siṃhevṛddhakṣatau
10.1.4
somaśekharākhyanibandhe “vāpīkūpatar̤āgayāgamanacaurapratiṣṭhāvrataṃ vidyāmandirakarṇavedhamamahādānaṃ yamaṃ
sevanam | tīrthasnānavivāhadevabhavanasnānādidevekṣaṇāṃ dūre khaiya
jijīviṣuḥ pariharedastaṃ gate bhārgave”| dīpikāyām
‘gurvīdatye gurau siṃhe naṣṭe śukre malimla ce | yāmyīyane harau supte sarvakarmmāṇi varjayet'| sarvakarmmāṇīti vacanāntaroklaprātastikāṃnaṣiddhakarmmaparaṃ lāghavāt
anyathā atiprasaṅgāpatteḥ | vṛhadrājamārttaṇḍaḥ ‘yātrāvivāhyavratabandhave śmaprāsādacūr̤ākaraṇaṃ hiteṣī | naṣṭe bhṛgau
nopadiṣṭeśvarāṇāṃ devara'taḍāmapi kaśavedham | ityādyaṃ
śubhakarmāṇyeva kuryānna tu māsire | vivāhaṃ mekhalābandhaṃ
yātrāñca parivarjayet” | atra yātrāgrati cakāraḥ
pūrvavacanopāttamuṇḍanarokṣā'tiriktaniṣiddhakarmāṇyeva sa
sañcinoti | 'bāle śukre, vṛddhe śukre, naṣṭe śukre, jīve
naṣṭe | bāle jīve, jīve siṃhe, siṃhādaye jīvā'datye
tathā malimluce māsi surārcārthe'tacārage | vāpīkūpataḍāgā'ṭakāśāḥ prāgu'datāstyajet' | evañca kālāśuddhau vidyārambhaṃ na kuryāt tadvidhānañca viṣṇudhamrmottare | 'saṃgrāme pañcame varṣe aprasupte janāīne | ṣaṣṭhīṃ
pratipadañcaiva varjayitvā tathāṣṭamīm | riktāṃ pañcadaśīñcaiva
saurabhauma'dinantathā | evaṃ suni'mṛte kāle vidyārambhaḥ
praśasyate” devalaḥ “bāle vṛddhe tathaivāste kurute daityamantriṇi | uhāhitāyāṃ kanyāyāṃ dampatyorekanāśanam”
anakta iti śeṣaḥ | rājamārttaṇḍe “siṃhe gurau pariṇotā
patimātmānamātmajān hanti | kramaṇastiṣu pitā'daṣu
madhiṣṭhagatāṃdayaḥ prāktaḥ”| pitādiṣu-siṃhaghaṭaka maghā
10.1.5
pūrvaphālgunyuttaraphālgunīprathamapādeṣu | pratiprasavamāha
śātātapaḥ 'mādhyāṃ yadi maghā māsi siṃhe gururakārakṣam”| tatraiva hemādridhṛtagāṇvyavacanam “śrutivedhajātakānnaprāśanacūr̤ādikaḥ sarvaḥ | ravibhavanasthe
jīve kāryyo'thyovivāhastu' | māghyāṃ maghāyoge tu nnrakaikabhandiragatāmityādinā sarvakarmaniṣedhāt | athaivaṃ
vivāho'pi śrūyate tathāca rājamārttaṇḍe dattaḥ
"gurau harirate na vivāhamāḍuraṣṭābhigarbhapramakhyāmunendrāḥ | yadā na māghī maghasaṃyutā syāt tadā ca
kanyodddvanaṃ vadanti” | ityañca mādhyāṃ maghāyogābhāve'pi
śrutivedhādi, maghāsthe'pi gurau bhavati vivāhastu gurormaghāparityāgādeva tathāca māraṇḍyaḥ “maghāṛkṣaṃ parityajya yadā siṃhe gururbhavet | tatrāṅge kanyakā cor̤hā
subhagā supriyā bhavet” | vālaprāyanaḥ 'yālodvāhapratiṭhādiṣṭahacūr̤āvratādikam | yatnato varjayeñcaiva jīve vakrāticārage | kīrttibhaṅgaḥ pratiṣṭhāyāṃ, bhayaṃ corāttathā'dhvani | cūr̤odvāhe bhavenmṛtyu vrate hāni,rbhayaṃ gṛhe
aticāre lipakṣaḥ syāt vakre pakṣacatuṣṭayam | na
kuryāttatra yānādi gurorvakrāticārayoḥ” gargaḥ
"gurorvakrāticāre ca varjayettadanantaram | yadvāvratavivāhādāvaṣṭāviṃśativāsarān” | māṇḍavyaḥ “yadā vakrāticārābhyāṃ rāśiṃ gacchati vākpatiḥ | dināni saptaviṃśāni tyaktvā karmma samācaret” | atrāpi pūrvaḥ pūrvaḥ
pakṣaḥ śreyān | rāśiṃ-rāśyantaram anyathā vyarthaṃ syāt
ataeva nyāyatnenāpi pūrvarāśisaṃsthamātrāticārigurukeyu'ktam | vṛhadrājamārttaṇḍe “vakrāticāropagatāḥ kujādyā yadyagrarāgo, parivarjanoyāḥ | yathākramakhyāḥ sphuṭakutsthitā vā na varjanīyā yavanā vadanti”
10.1.6
vyavahārasamuccaye kṛtyacintāmaṇau ca hārītaḥ “akhā'ticāraṃ yadi pūrvarāśau nāyā'ti mantrī vinudharṣādhipānām | yāna' vivāhaṃ vratabandhagehaṃ sarvaṃ tadā hanti mataṃ
munīnām | aticāraṃ gate jīve vṛṣe vṛścikakumbhayoḥ
yakṣodvāhādikaṃ kuryyāttatra kālo na lupyate” | kṛtyakaspatarutāyāṃ vācaspatimiśraiḥ 'pūrvarāśiṃ yadā tyaktvā apūrṇe
vatsare guruḥ | suptaḥkālaḥ sa vijeyaḥ paragehaṃ gato yadā
jīne meṣe vṛṣe caiva tathā mithunakanyayoḥ | aticārācca
doṣaḥ syācchataṃ kālaścopajaḥ” | dvaita nirṇaye 'kanyāvṛścikameṣeṣu manyathe ca dvaye vṛṣe| aticāre'pi karttavyaṃ vivāhādi
budhaiḥ sadā" iti krāmuka' bhatyuktam | varāhasaṃhitāyām
“aticāraṃ gatojīyastatrai va kurute sthitim | tadā mahāticāraḥ syāt suprasaṃvatsarakriyaḥ | aticāreṇa yogarāsirlaṅgitodevamantriṇā | tadādyo vatsaroluptodyo'nyaṃḍaiḥ
sarvakarmmasu” | tatra varṣe karmmalopabhalāt yatsarolupta iti
tadāha yo'nyai iti | bhujavannabhomādinibandheṣ
'śubhaṃ bhavanamāsādya yadātikramate guruḥ | atra saṃvarddhitā kanyā sukhaṃ bhartuḥ pramoḍhate” dīpikāyām
“trikoṇajāyāvanalābharāgau vakrāticāreṇa guruḥ
prayāti | yadā,tadā prāha śubhe visanne hitāya pāṇiyaddaṇaṃ vaśiṣṭhaḥ” | trikoṇaṃ navapañcamam | jāyā-saptamaṃ,
dhanaṃ -dvitīyaṃ, lābha-ekādaśaṣṭaum | ratnakoṣe "pañcodaśāṅgāni tathā lipakṣī māsatribhāgaḥ khalu ṣaṭ ca
māsāḥ | eṣo'ticāraḥ kathitohyahāṇāṃ bhaumādikānāṃ
paratastu cāraḥ” | pratiṣṭhākāṇḍe kalpatarī devīpurāṇam
"yathā jīve sthite siṃhe tathaiva makarāsthite | devārāmatar̤āgādipurodrāmagṭahāṇi ca | vivāhādi mahābhāga !
10.1.7
bhayadāni vinirddiśet | yadā hāṭagate jīge aste vātha
bhāskare | pratiṣṭhā kāritā viṣṇorbha bhiyakarī matā”
kṛtyacintāmaṇau devīpurāṇam “siṃhasaṃstha' guru' śakra'
sarvārambheṣu varjayet | ārabdhañca na siddherata mahābhayaṃkaraṃ bhavet | kugārāmatar̤āgeṣu purodyānagṛheṣu ca
siṃhasthaṃ makarasthañca guruṃ yatnena varjayet | kārakovrajate nāśaṃ santānaḥ kṣīyate'cirāt” | guhyasarvasve
makarasthagurau prayatnerka nara siṃhapurāṇam “vivāho naiva
karttavyaḥ siṃhasaṃsthe gurau sadā | makarasthe ca tatkāryaṃ
kalyāṇaṃ sarvvatomukhaiḥ | tathā devīpurāṇam “makarastho
yadā jīvo varjayet pañcamāṃśakam | śeṣeṣvapi ca bhāgeṣu
vivāhaḥ śobhano mataḥ” | etadvākyaṃ vyavahārapariśiṣṭīkṛtamiti kṛtyacintāmaṇiḥ | etenaitadanākaraṃ na bhavati kintu
maithilānāmanācāraḥ iti svaraso'vagamyate | ataeva ratnāvalyādiṣu nīcasthagurāreva doṣa uktaḥ | gurornīcastvamapi triṃśāṃśamakararāśeḥ pañcamāṃśaṃ yāvaditi
jyotistatve jñeyam | ratnāvalyām ‘nīcasthaḥ siṃhagovā yadi bhavati guruḥ sūryyaraśmau ca līnaḥ saṃyukto
vā yadi syāt dṛgaśataśaminā bīvyarūpo'tha bālaḥ
yātnāgehaṃ vivāhovratamamaragṛhaṃ yajñacūr̤ādi sarvvaṃ
vāpī codyānakūśam na bhavati śubhadaṃ yadyadiṣṭaśca loke”
śrīpatiratnamālāyāṃ kṛtyacintāmaṇau ca vākyaḥ “śākhādhipe balini kendragate'tha vāsmin vāre'sya copanayanaṃ kathitaṃ dvijānām | nocaḥsthate'riṣṭakage'tha parājite vā jīve bhṛgau vranavidhau sphuṭikarmmahīnaḥ”| asya-śākhādhipasya | tena sāmagānāṃ kujavāre'pyupanayanam
“sāmavedādhipo bhaumaḥ”ityuktatvāt | kāmarūpīyanibandhe
10.1.8
smṛtisāgare devīpurāṇam ‘makarastho yadā jīvastadā
siṃhadvinaṃ tyajet | tyaktā tu ṣaṣṭiṭivasaṃ kuryyāt karmmāṇi
mānavaḥ” ; rāyamukuṭajyotiḥkālakaumudrām yattu
‘makarasthaṃ guruṃ yatnāt siṃhavat parivarjayet | devārāmatar̤āgeṣu purodyānagṛheṣu ca” ityādi devalavacanaṃ
tadapi siṃhavat parivarjayedityanena yathā siṃhasthasya
gurostyājyatā tathā makarasthasyāpīti gamyate | siṃhasya
gurormaghādyuktabhābyāṃ saptāmeva tyājyatā khato makarasthasyāpi gurostaptāmeva tyājyatā ityavagamyate | ataeva
devīpurāṇam ‘yathā jīvasthite siṃhe tathaiva makarasthite” ityatra yathātathopādānam | tadapi deśaviśeṣa eva
dūṣaṇam tathā hi “gaṇḍakyā uttare tīre girirarājasya
dakṣiṇe | siṃhasthaṃ makarasthañca guruṃ yatnena varjayet”
ataevānyadeśābhiprāyeṇa bhīmaparākrame 'vāpīkūpatar̤āgādi niṣiddhaṃ siṃhage gurau | makarasthe tu tatkāryye na doṣaḥ kālalopajaḥ | kāryyaṃ makarage jīve
vivāhādyakhilaṃ budhaiḥ | na tu siṃhagate jīve kuryyādvipraḥ kathañcana”; atra pūrveāktānarasiṃhapurāṇavacane
makarasthabhāle vivāha uktaḥ | ataeva tatsārabhūtaṃ
vyavahāramātaṃ vivakṣita śrīpatināpyanujñe prati pratijñāyasamayānujñau makarasthavṛddhaspatidoṣamanabhidhāya kevalamupamayane nīcasthagurukarmmaṇiṣiddhaḥ | etena daitanirṇaye
śrīpatisaṃhitāyāṃ vyavahāropavṛṃ hitameva vacanaṃ naca
vyavahāraviruddhamiti | etena yat makarasthagurau dau vivādmādividhāyakaṃ vacanaṃ tadācāravirahādanādaraṇīyam
iti vācaspatimiśroktaṃ heyam makarasthagurau pratiṣṭhāvyatiriktakarmma niṣedhakaśrīpatiyanvya virahāt | atha
10.1.9
tanniṣedhakamunivacanāni prāmā ṇakāntaraṣṭatatvādupādeyānīti cet tarhi pratiprasavavacanānyapi tathā | evañcāti'cāre vivāhādiniṣedhakavacanāni śrīpatinā likhitāni
natu tadapavādakānīti tena tānyaprāmāṇikānīti
yadukaṃ tadapi heyam prakṛte pūrveāktayukte saukhyāt
bhujabalabhīme ‘jīvo'rkaiṇa yutaḥ karoti maraṇaṃ bālāṃśukobhāguriḥ nakṣatreṇagato vadanti yavanāḥ pādasthito
devalaḥ | prāyogargaparāśarādimanayo necchanti cāstaṃgate
tasmādastamite surendrasacibe neṣṭaṃ vivāhādikam” śrīpatiratnamālāyām ‘prāgudgataḥ śiśurahastritayam sitaḥ syāt
pañcāhagāṇamitapaścadināni vṛddhaḥ | prāk pañcameva kathito'śvimaṭhaśanairjīvastu pañcamapi vṛddhaśiśuviparyyaḥ”
vṛddhaśiśuvyagante tikācitpāṭhaḥ | sitaḥ śukraḥ | aha-pañcāhiti | rājamārttaṇḍe ‘bhavet samyāgataḥ paścāt astamaiṣyan
dinatrayam | dināni pañca pūrveṇa, tanmukte karmma
varjayet | bāle vṛddhe ca samyāṃge cataḥ paścātvivāsarām
jīve ca bhārgave caiva vivāhādiṣu yarjayet | bāle vṛddhe
ca sabhyāyāṃ naṣṭe ca bhṛgunandane | durbhagā cāsatī bandhyā
mṛtyuyuktā phalaṃ kramāt | bāle ca durbhagā nārī dṛddhe
naṣṭaprajā bhavet | naṣṭe ca mṛtyumāpnoti sarvvameva
gurāvapi’ | vṛddhe pañcadinakīrttanamaparyāptiyaṃ jyotiḥparāśareṇa bhṛgoḥ pādāko 'pi dvādaśāhavidhānāt | gvaṃ
garātrapi | ratnamālādāṃ paśca vidhānāt tayormate na
madhyāyāḥ pṛthagniniṣṭo'pi vṛddhatve maiva tadantarbhāvāt
ṭīpikāyām “gurvvā' ditye, gurau siṃhe, naṣṭe śukre
malinyu ce | yāmyāyane harau supte sarvvakarmmāṇi varjayet
10.1.10
tatraiva “go śukrāste 'ṣṭame'rke gurusahitaravau janmamāse'ṣṭamendau, viṣṭau, māsejanākhye, kujaśaśidivase, janmadhārāsu
cātha | nāḍīnakṣalahīne, guruśirasijīvātārādiguddhau,
prātaḥ kābyo parīkṣā dvitamuśṭaśṭāṃgodaye śastalagne'
jyotiṣe 'siṃhasthe makarasthe ca jīve cāstamite tathā
siṃhasye ca ravau naiva parīkṣā śasyate budhaiḥ' | gargaḥ
'dāhe digāṅgaye dharāprakampe, vañcapāte 'tha vidāraṇe
vā | dhūme, tathā pāṃśukarāmapāte na kārayenmaṅgalikādi
kāryyam | ulkāpāte ca nirghāte tathaivākālavarṣaṇe
chidre sūryye viniddiṣṭe na kuryyānmaṅgalakriyām
dhūmaketau samutpanne, rāhuṇe candrasūryyayoḥ | ṣar̤āṣāṃ
bhaṅgure caiva na kuryyānmaṅgalakriyām | dvisūryyaṃ vā trisūryyaṃ vā dṛṣṭvā gaganamaṇḍalam | rātrau śakradhanuścaiva maṅkalāni vivarjayet | digdāhe dinamekañca ṣaṭke ṣapta dināni
ca | bhūmikampe ca sambhūte saptāhāni parivarjayet
ulkāpāte ca tritayaṃ, dhūme pañca dināni ca | vajrapāte
dinamekaṃ varjayet sarvakarmasu” | bhojarājaḥ"grahe ravīndoravaniprakampe ketūdgamolkāpatanārttidoṣe | vrate daśāhāni
vadanti tajjñāstrayodaśāhāni vadanti kecit” | parucakāne bhūkampolkāpātavajrapātādidoṣaṣamāhāre trayodaśāhamayugmam kiñcinnūtanasamāhāre daśāham
ṣar̤aṣāḍhye caitradoṣe vyahamiti vācaspatimiśrāḥ
atra smṛtisāgaraṣṭatasārasaṃgrahe "rājyādikamahāsiddhau
yajñādānatapaḥsu ca | homasvādhyāyayoścaiva varjayedugradātarum | lakṣahome mahādāne varjayet soruke makhe
tapaḥsvādhyāyayoścaiva cirārambhe layodaya" iti vyavasthā
anyala "ulkāpāte bhuvaḥ kampe akālavarṣagarjite
10.1.11
vajraketūdgamotpāte grahaṇe candrasūryyayoḥ | prathāṇanna
tyajet prājñaḥ saptāhamataḥ param | brāhmaṇaḥ kṣattriyo
vaiśyastyajet karma trirātrakam | śūdrastyaktā caikarātvaṃ
sarvakarma samācaret' | parāśaraḥ 'prayāṇe saptāhaṃ
syāt trirātraṃ vratabandhane | ekarātvaṃ parityajya kuryyāt
pāṇigrahaṃ gṛhe'| bhṛguḥ 'kampe rājani saptāhaṃ
brāhmaṇānāṃ mahannaśā | śūdrasyāddinaṃ proktaṃ sarvakāryyeṣu vai bhṛguḥ' | śūdrasyāpadviṣayam | kambaratnyupalakṣaṇam
grahaṇādāpadye vasevāntamekala paṭhitatvāt | bhojadevavyapahārasamuccaye "sarvaṃ kāryaṃ na kurvīta gurau siṃhe 'stage'pi
ca | pratadīpte na kurvvīta tamoyukte bṛhaspatau" | tamoyukte rāḍyukte | pratadīpte iti niletarakamrmopalacaṇam | tathāca smṛtisāgarasāre jyotiṣam 'ekarāśau
sthitau khyātau yadi rāhubṛhaspatī | vivāhavratayajñādi
sarvantava vivarjayet' | malamāsādyu yuktasya bhaviṣye 'ṛkṣabhede'pya karāśau samparko yadi vā'nayoḥ | gurorāhvorapi tathā tyajediṣṭātra saṃśayaḥ' | atra gurorvājjātatvaṃ
hetuḥ | taduktayā “yala tala sthito jīvastamoyogena badhyate| upahāsāya kiṃ na syādasatsaṃgro manīṣiṇām' iti
"aniṣṭe vividhotpāte kiṃ ṅgakāsturudarśane | saptāhaṃ
10.1.12
na kurvvīta yātrodvāhādikammūlam” | iti dīpikāyyāmaniṣṭasyabhidhānāt aniṣṭhajanakotpāta eva sarvakarmmānadhikāraḥ | pūrvvalikhatabhojarājavacane 'pi "ketūdgakāpatanārttidoṣe, iti doṣajanaka eva tathoparāge maṇḍalataḥ śabhe'pi bālāniṣedhāya siṃhikāsuta iti pucaguṣādananam | atra vivāhādāvapi saprarātraniṣedhāt parāśaroktakhalpakālaniṣedha āpadviṣayaḥ | tenāniṣṭānanake bhūmikampādau na doṣaḥ | ataeva bṛhatsaṃhitāyāṃ varāheṇa
utpātaprakaraṇe prāyaḥ padamabhihitam tathā ca” yaḥ prakkativipayyāsaḥ prāyaḥ saṃjñeyataḥ sa utpātaḥ | kṣitivyomadivyajātoruyottaraṃ gurutaro bhavati” prāyaiti kṛtyādimayuktavipayyīyavyāvṛttyartha yadāha tatvaiva 'ye ca na doṣa'
janayantyutpātāstān katusvabhāvakatān | ṛṣaputreḥ
kṛtaiḥ ślokairvidyādetaiḥ samāsoktaiḥ” anunāpi "nirvāte
bhūmikalane jyotiṣāñcopasarpaṇe | etānākālikān
vidyādanadhyāyānmavārṇava" | atrānadhyayanādhaṃmutpātapotyuktam | utpāte doṣasaṅkocāha jyotiṣavyavahāranibandhe "adya
divasatrayamadhye mṛdujalapatanaṃ yadā syāt | tadotpātaṭopaṃ śamaṃvedityāhurācāryāḥ" yājñavalkye "śamayantyābaprāhāt kampādikta' nimittamātreya | ativarṣaṣyopavāsamratadīkṣājapyahavanāni" | viṣṇudhamarmāttare 'yete'la
caturomāsān yāvatkūrvati kārttikaḥ | viviśā na pravarttante
tadā yajñādikāḥ kriyāḥ | nābhiyecyo nṛpaye to
nādhimāse kadācana | na sume ca tathā hacyo viśeṣāt
prāvṛṣi dvija |" | bhaviṣyottare "supte mayi jagannāthe
keśave garur̤adhvaje | nivarttante kriyāḥ sarvāścāturva rāya sya
bhārata ! | vivāhavratayajñādicūr̤āsaṃskāradīkṣaṇam
10.1.13
yaccādṛṣṭapraveśādidānādya napratiṣṭhanam | puṇyāni yāni
karmāṇi varjayeddhacippāvane" | sarvoktacchākyagarvatāḥ
pūrvepratiṣiddhokteḥ evaṃ punnāmīti anyathā
vidheyavacanavaiyarthyāditi yadanti | bhojarājaḥ
'vāpo tar̤āgamaṣṭegopuradeśvaśubhāgavāśārimaṭhakūpavivāhavaiśvān | kartuṃ yathānamavidhānavidhiṃvidhātā mokṣākhyathaiva
kathayāmi samāsatojim | śume harau prakaṭaśeṣaphaṇopaśāne lakṣmokarābjaparimārjitapādapadme | mīne ravau
bhṛgupi cāstamite sadyejye vāstukriyāvidhirakhau sunibhirniṣiddhaḥ” | hanyoguruḥ | nāradaḥ 'vāpokūpatar̤āgādipratiṣṭhāyājñakarma ca | na kuryānmalamrāse ca mahādānavratāni ca” | dānapadaṃ sāmānyadāmaparamiti vadanti
tathāca smṛtiḥ 'aste samprāgate bāle bhagne bhānau
malimluce | devatādarśanaṃ dānaṃ mahādānaṃ vivarjayet'
baburuhārītaḥ "magāvaste gurau viddhe gurvā ditye malimnuce | tyajet dānaṃ mahādāna' vrata' devavilokanam”
itadacanadvayaṃ kālaviveke'pi | atra dānasaṅgādānayorupādānāt" ma0 ta0 | saṅgamarcinnāmaṇirūpīyūṣadhārādau
viśeṣa ukto vistarabhayānnokta stataevāvaveyaḥ
kālika puṃstrī kāle varṣākāle carati ṭhaña, ke jale alati
ala-bā0 ṅkan 7ta0 vā
Linked texts (2)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Saṅgrahaśiromaṇi — Sarayūprasāda, Sanskrit