Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 16.1

Vācaspatya 16.1

Language
Sanskrit

16.1.1

atyantanau tri0 medi0 | “paryyantānnārthabhirnijasya sadṛśaṃ nāmbhaḥ kirātaiḥ kṛtam” raghā0
atra khanāmasahaśatvañca vānarabhiyā saṅkocitadekatvenālpatanutvāt svanāmasamānuṣūvyī kapaṭavoddhavyālpatanutvakaraṇāt paryantāśrayitvaviśeṣaṇāhlā tathātvam tattra bhavivyaguṇādyuktaṃ bhāvapra0 yathā “kirātaḥ sārako rūkṣaḥśītalastiktako laghuḥ | sannipātajvaraśvāsakaphapittārttadāhahṛt | kāsaśotha tṛṣākuṣṭha jvaravraṇakamipraṇut | svārthe
ka | kirātaka bhūminimbe rājani0| kirātaṃ śivamadhikṛtya
kṛtoyandhaḥ aṇ kairāta bhāratavanaparvvāntargate'vāntara
parvva bhede tatratyakathā bhāvva036a0 yathā
“gateṣu teṣu sarvveṣu tapasvipu mahātmasu | pinākapāṇirbhagavān sarvapāpaharo haraḥ | kairātaṃ veṣamāsthāya
kāñcanadrumavarcasam| vibhrājamāno vipulo girimairurivāparaḥ | śrīmaddhanurupādāya śarāṃścāśīviṣopamān
niṣpapāta mahāvego dahanno hehavāniva | devyā sahomayā śrīmān samānavrataveśayā | nānāveṣadharairhṛṣṭairbhūtairanugatastadā | kirātaveṣasaṃrūddhaḥ strībhiścāpi sahasraśaḥ | aśobhata tadā rājan ! sa deśo'tīva bhārata !
kṣaṇena tadvanaṃ sarvaṃ niḥśabdamabhavattadā | nādaḥ prasravaṇānāñca pakṣiṇāñcāpyupāramat | sa sannikarṣamāgamya pārthasyākliṣṭakarmmaṇaḥ | mūkaṃ nāma danoḥ putraṃ darśūgādbhutadarśanam | vārāhaṃ rūpamāsthāya tarjayantamivājjunam
hantuṃ paramududīkṣantaṃ tamuvācātha phālgunaḥ | gāṇḍīvaṃ
dhanurudāya śarāṃcāśīviṣopamān | sajyaṃ dhanurrakatvā jyāghoṣeṇa ninādayan | yanmāṃ prārthayase hantumanāgasamihāgatam | tasmāttvāṃ pūrvamevāhaṃ netā'dya

16.1.2

yamasādanam | dṛṣṭvā taṃ prahariṣyantaṃ phālguna' dṛḍhadhanvinam | kirātarūpī sahasā vārayāmāsa śaṅkaraḥ
mayaiṣa prārthitaḥ pūrvamindrīvarasamaprabhaḥ | anādṛtya ca
tadvākyaṃ prajahārāya phālgunaḥ | kirātaśca rāma' tasminnekavattye mahādyutiḥ | pramumocāśaniprakhyaṃ śaramagniśikhopamam | tau muktau sāyako tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ | mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃkaṭane tadā
yathā'śanernighoṣo vajrasyeva ca parvate | tathā tayoḥ
sannipātaḥ śarayorabhavattadā | sa viddho bahubhirvvāṇai
rdīptāsyaiḥ pannagairiva | mamāra rākṣasa' rūpa' bhūyaḥ kṛtvā
vibhīṣaṇam | sa dadarśa tato jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabham
kirātaveṣasaṃrūddha' strīsahāyamamittahā | tamabravīt
prītamanāḥ kaunteyaḥ prahasanniva | ko bhavānaṭate śūnye
vane strīgaṇasaṃvṛtaḥ | na tvamasmin vane ghore bibheṣi kanakaprabha ! | kimarthañca tvayā viddho varāho manparigrahaḥ
mayā'bhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣaso'yamihāgataḥ | kāmāt
paribhavādvāpi na me jīvan vimokṣyase | na hyeṣa mhagayādharmmo yastvayā'dya kṛto mayi | tena tvāṃ bhraṃśayiṣyāmi jīvitāt parvvatāśrayam | ityuktaḥ pāṇḍaveyena
kirātaḥ prahasanniva | uvāca lakṣṇayā vācā pāṇḍaya'
savyasācinam | na maskṛte tvayā vīra ! bhīḥ kāryā vanamannikāt | iyaṃ bhūmiḥ sadā'smākammucitā vasatāṃ vane
tvayā tu duṣkaraḥ kasmādiha vāsaḥ prarocitaḥ ? | vayantu
saṅkasatye 'sminviṣasāmastapodhana ! | bhavāṃstu kacaṇavarṇabhaḥ
sukumāraḥ sukhocitaḥ | kathaṃ śūnyāmimaṃ deśamekākī
vicariṣyati | arjuna uvāca | gāṇḍīvamātrayaṃ
kṛtvā nārācāṃścāgnisannibhān | nivasāmi mahāraṇye

16.1.3

dvitīya iva pāvakaḥ | eṣa cāpi mahājanturmṛgarūpaṃ
samāśritaḥ | rājño niṣkṛto ghoro hantuṃ māmiha
cāgataḥ | kirāta uvāca | mayeṣa dhanurnirmuktessāṅkitaḥ pūrvameva hi | vāṇairabhihataḥ śete nītaśca yamasādanam | mamaiṣa lakṣyabhūto hi mama pūrvaparigrahaḥ | mamaiva
ca prahāreṇa jīvitādvyaparopitaḥ | doṣān svāñjahahe'nyasmai vaktuṃ svavaladarpitaḥ | avakṣipto'si mandātman !
'na me jīvan vimokṣyase | sthiro bhavasva mokṣyāmi
sāyakānaśanopamān | ghaṭasva parayā bhaktyā sahra tvamapi
sāyakān | tasya tadvacanaṃ śrutvā kirātasyārjunastadā
roṣamāhārayāmāsa tār̤ayāmāsa ceṣubhiḥ | tato hṛṣṭena
manasā pratijagrāha sāyakān | bhūyobhūya iti prāha
mandamandetyuvāca ha | praharasva śarānetānāśārācāmarmmabhedinaḥ | ityukto vāṇavarṣeṇa sa samoca sahasā'rjunaḥ | tatastau tatra saṃrabdhau rājamānau sudurmadaḥ
śarairāśīviṣākāraistatakṣāte parasparam | tato'rjunaḥ
śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjat | tatprasannena manasā pratijagrāha śaṅkaraḥ | muhurttaṃ śaravarṣaṃ tat pratigṛhya pinākadhṛk | akṣatena śarīreṇa tasthau giririvācalaḥ
sa dṛṣṭvā vāṇavarṣantu moghībhūtaṃ dhanañjayaḥ | paramaṃ vismayañcakre sādhu sādhviti cābravīt | aho'yaṃ sukumārāṅgo himavacchikharāśrayaḥ | gāṇḍīvamuktānnārācān
pratigṛhṇātyavihvalaḥ | ko'yaṃ devo bhavet sākṣāt rudro
yakṣaḥ suro'suraḥ | vidyate hi giriśreṣṭhe siddhānāṃ
saṅgamaḥ | nahi mahāstrajālānāmutsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥ
śakto'nyaḥ saṃhituṃ vegamṛte devaṃ pinākinam | devo
vā yadi vā yakṣo rudrādanyo vyavasthitaḥ | ahamenaṃ
śaraistīkṣṇairnayāmi yamasādanam | tato hṛṣṭamanā

16.1.4

jiṣṇurnārācānmarmmabhedinaḥ | vyasṛjacchatadhā rājan !
mayūkhāniva bhāskaraḥ | tān prasannena manasā bhagavān
lokabhāvanaḥ | śūlapāṇiḥ pratyagṛhlācchilāvarṣamivācalaḥ
kṣaṇena kṣīṇavāṇo'tha saṃdṛṣṭaḥ phālgunastadā | bhītyainemāviśaccīvrā taṃ dṛṣṭvā śarasaṃcayam | cintayāmāsa jiṣṇuśca bhagavantaṃ hutāśanam | purastādakṣayau dattau tṛṇau
yenāsya khāṇḍave | kiṃ nu mokṣyāmi dhanuṣā yanme vāṇāḥ
kṣayaṃ gatāḥ | ayañca puruṣaḥ ko'pi vāṇān grasati
sarvaśaḥ | hatvā cainaṃ dhanuṣkocā śūlāgreṇeva kuñjaram
nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ prati | prasahya|tha
dhanuṣkocā jyāpāśenāvakampya ca | sṛṣṭibhiścāpi hatavān vajrakalpairmahādyutiḥ | saṃprayukto dhanuṣkocā kaunteyaḥ śaravīrahā | tadapyasya dhanurdivyaṃ jagāha girrigocaraḥ | tato'rjuno vyapagataḥ khaḍgapāṇiratiṣṭhata
yuddhasyāntamabhīpsan vai vegenābhijagāma tam | tasya
mūrddhri śitaṃ khaḍgamasaktaṃ parvateṣvapi | mumoca bhujavīryeṇa vikrasya kurunandanaḥ | tasya mūrddhānamāsādya paphālāsivaro hi saḥ | tato hṛkṣaiḥ śilābhiśca yodhayāmāsa
phālgunaḥ | tadā vṛkṣānmahākāyaḥ pratyācaṣṭāhatho
śilāḥ | kirātakūpo bhagavāṃstataḥ pārtho mahābalaḥ
sṛṣṭibhirvajrasaṅkā śairmuṣṭamutpādyaman mukhe | prajahāra durādharṣe kirātarūpiṇi | tataḥ śakrātmanisamṛṣṭibhirbhṛśadāruṇaiḥ | kirātarūpī bhagavānardayāmāsa pāṇḍavam
tataścaṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyata | pāṇḍavasya ca
sṛṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ | susuṅkarttantu tadyuddhamabhavallomaharṣaṇam | bhujaprahārasaṃyuktaṃ dvatravāsavayoriva
jaghānātha tato jiṣṇuḥ kirātasurasā balī | pāṇḍavañca

16.1.5

viceṣṭantaṃ kirāto'pyaṅkanadvalī | tayorbhujaviniṣpeṣāt
saṅgharṣeṇorasostathā | samajāyata gātreṣu pāvako'ṅgāradhūmavān | tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitam | tejasā vyakramadroṣāccetastasya vimohayan
tato'bhipīḍitairgātraiḥ piṇḍīkṛta ivābabhau | phālguno
gātrasaṃruddho devadevena bhārata ! | nirucchvāso'bhavaccaiva
sanniruddho mahātmanā | papāta bhūmyāṃ niśceṣṭo gatasattva
ivābhavat | sa sañjurttannathā bhūtvā sacetāḥ punarutthitaḥ
rudhireṇāplutārṅgastu pāṇḍavo bhayaduḥkhitaḥ | śaraṇyaṃ
śaraṇaṃ gatvā bhagavantaṃ pinākinam | sṛṇmayaṃ sthaṇḍila
kṛtvā mālyenāpūjayadbhavam | tañca mālyaṃ tadā pārthaḥ
kirātaśirasi sthitam | apaśyat pāṇḍavaśroṣṭho
harṣeṇa prahṛṣikṛtaḥ | papāta pādayostasya tataḥ prīto'bhavadbhavaḥ | uvāca cainaṃ vacasā meghagambhīragīrharaḥ
jātavismayamālokya tapaḥśauryyāṅgasaṃhatim | bhava uvāca
bho bho phālguna ! tuṣṭo'smi karmaṇā'prattimena te
śauryeṇānena dhṛtyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ | samaṃ
tejasi vīryyañca mamādya tava cānagha | prītaste'haṃ mahāvāho ! paśya māṃ bharatarṣabha ! | dadāmi te viśālākṣa !
cakṣuḥ pūrdhvaṛṣirbhayān | vijeṣyasi raṇe śatrūnāpi sarvvān
divaukasaḥ | prītyā ca te'haṃ dāsyāmi yadastramanivāritam | tvaṃ hi śakto madīyaṃ tadastraṃ dhārayituṃ cakṣāt | vaiśampāyana uvāca | tato devaṃ mahādevaṃ
giriśaṃ śūlapāṇinam | dadarśa phālgunasrata saha devyā
mahādyutim | sa jātubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā prāṇipatya ca | prasādayāmāsa haraṃ pārthaḥ parapurañjayaḥ”
amaraḥ “kirātatiktastu himastiktaḥ pittakaphāpahaḥ” bhāvapra

16.1.6

‘vṛddhācchaḥ’ pā0cha | bhāravikavipraṇīte aṣṭādaśasargātmake
mahākāvyabhede
śabdara0 tasya kirātāśanakathā bhā0ā028a0 yathā
“ityukto garur̤aḥ sarvaistato mātaramabravīt | gacchāmyahatamāhattuṃ bhakṣyamicchāmi veditum | vinatovāca | samudrakakṣāvekānte niṣādālayamuttamam | niṣādānāṃ sahasrāṇi tān bhuṅkṣvā'mṛtamānaya | na ca te brāhmaṇa hantu
kāryā buddhiḥ kathañcana | avadhyaḥ sarvvabhūtānāṃ brāhmaṇo
hyanalopamaḥ | agnirarko viṣaṃ śastraṃ vipro bhavati kopitaḥ | gururhi sarvvabhūtānāṃ brāhmaṇaḥ parikīrttitaḥ
evamādibho rūpaistu satāṃ vai brāhmaṇo mataḥ ; sa te tāta !
na hantavyaḥ saṃkruddhenāpi sarvvathā | brāhmaṇānāmabhidroho
na karttavyaḥ kathañcana | na hyeṣamagnirnirdagdho bhasma
kuryājjagannaraḥ | yathā kuryādabhikruddho brāhmaṇaḥ saṃpriyāvṛtaḥ | tadetairvipraistīrliṅgaistvaṃ vidyāstaṃ dvijottamam
bhūtānāmagrabhūrvipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ | garur̤a
uvāca | kiṃrūpo brāhmaṇo mātaḥ kiṃśīlaḥ kiṃparākramaḥ | kiṃsvidvahrinibho bhāti kiṃsvit saumyapradarśanaḥ
yathāhamabhijānīyāṃ brāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ | tanme kāraṇato māta:! pṛcchato vaktumarhasi | vinatovāca | yaste
kaṇṭhamanuprāpto nigīryya bar̤iśaṃ yathā | dahedaṅgāravat putra !
taṃ viddhyādbrāhmaṇarṣabham | viprastu yā na hantavyaḥ sakruddhenāpi sarvvadā | provāca cainaṃ vinatā punaścāhlāditaṃ
vacaḥ | jaṭhare na ca jīryyetadvasaṃ jānīhi dvijottamam
punaḥ provāca vinatā punahlāditaṃ vacaḥ | āgatyaṣyatyayaṃ

16.1.7

vīryya māśīrvāiparāyaṇā | prītā paramahṛṣṭā'sau nāgairnirmuktatā gatī” | “sautiruvāca | tataḥ sa mātṛrvacanaṃ niśamya vitatya pakṣau nabha utpapāta | tato
viṣādān balavānupāmato bubhucitaḥ kāla ivāntako'paraḥ | sa tāniṣādātupasaṃh‌rat sadā rajaḥ samuddhūya
nabhaḥ samunnayan | samudrakukṣau ca viśoṣayan payaḥ samopajān bhūdharajān vicālayan | tataḥ sa cakre mahadānanaṃ tadā viṣādasargaṃ pratibadhya paścimaṭ | tato niṣādāstvaritāḥ prabavrajuryato mukhaṃ tasya bhajaṅgabhojinaḥ
tadānanaṃ vivṛtamattipramābhavat samabhyayurgaṇaśavivāhitāḥ
khagāḥ | suhasraśaḥ pavanarajovimohitā yathā'nilaiḥ pracalitamādape vane | tataḥ khago yadaśamabhitatāpanaḥ samāharat paricapalo mahābalaḥ | visradayan bahuvidhamatyyaovino bubhucito gaganacarecarassadā”
dṛn śteṇa | gaṅgāyāṃ jaṭā0 tasyā yojanaparyyantajalañcepeṇa
himācalāt samudraparyyantagamanāttathātvam | vā ḍīp
tattraiva | 2kirātaveśadhāriṇayāṃ durgāyāñca tasyāḥ kirātaveśadhāraṇaṃ yathā tathā, kirātaśabde darśitam
bhrūvihāre
1śūkatre amaraṭī0 bharataḥ striyāṃ ṅīp | 2meghe ca tasya
jalañcepakatvāt tathātvaṃ kirikaḥ
śastrakarmeṇa
tulye rudrabhede | “namo vaḥ kirikebhyo devānāṃ hṛdayebhyaḥ”
yaju016,46 | [ḍi | hintāle amaraḥ 2phale trikā0
ca śabdāca0 ṭamānanakirīṭabhyaḥ sā060 | kirīṭamaṅgāṅga
yojicetaḥ” raghuḥ [śabdaci0
arjuna
bhā0vi0
44a0 | “purā śakreṇa me baddhaṃ yudhyato dānavarṣabhaiḥ

16.1.8

kirīṭaṃ mūrddha kharvvābhaṃ tenāṅgamī kirīṭinam” uttarasamīpe'rjunena svanāmabhedanirūktikathanāttasya tathātvam | śakreṇa tasya mūrddhani kirīṭayojanakathā ca “tatomātarisaṃyuktaṃ mayarasadṛśeśibhiḥ | iyairupetaṃ prādānme
rathaṃ divyaṃ mahāprabham | babandha caiva me mūrddha kirīṭamidamattamam | rūpayadayaṃ caiva prādādrūpavibhūṣaṇam
abhaidyaṃ kavacaṃ cedaṃ sūryyakrūpapradattakam | nāgarājamivo
siṃ ca gāṇḍīve samayojayat” iti bhā0 va0|61a0
2kirīṭayuktebhāle li0 | “kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastam” gītā striyāṃ ṅīp
kiroḍāṭa śaurye ātmaṃ gatāvatkatvāt kaṇḍvā0 yak pa0 seṭ
aka0 | kiroḍāyati ākiroḍāṭīt
kirmi strī kṛ–ki ṇictuṭ | 1palāle (poyāla) 2stambe 3svarṇa
puttalikāyācca medi0 | yā ṅīp kirmī tyapi tatrārthe
kirmīra tri0 kirmīra+pṛṣo0 vede hrasvaḥ | citravarṇe yukte
“nakṣatrebhyaḥ kirmiraṃ candramase kilāsam” yaju0 30,
21 | puruṣamedhe
kirmīra pu0 kṛ–gambhīrā0 īran ni0 | nāgaraṅge
(nāreṅgī) 1jambīrabhede | 2rākṣasabhede | 3citravarṇe ca
medi0 4tadvati tri0
kirmīrajit pu0 kirmīraṃ rākṣasabhedaṃ jitavān ji–bhūtekvip | bhīmasene tadvadhakathā bhā0va011a0 yathā
“pratyuvācātha sadgakṣo dharmmarājaṃ yudhiṣṭhiram | ahaṃ
vakasya bhrātā vai kirmīra iti viśrutaḥ”ityupakramya “tato
bhīmo mahābāhurāsahya tarasā drumam | daśavyāmamathoddhiddhaṃ niṣpatnamakarottadā | cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vañcaniṣveṣagauravam | nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo'rjunaḥ

16.1.9

nivārya bhīmo jiṣṇuṃ taṃ tadṛkṣo meṣanikhanam | abhidrutyābravīdvākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata ! | ityuktvā namabhikruddhaḥ kacāgramagrahīt pāṇḍavaḥ | niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃ
daśyauṣṭhapuṭo balī | tamabhyadhāvadvegena bhīmo hyakṣāyudhastadā
yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatastaṃ tasya mūrddhani | pātayāmāsa
vegena kuliśaṃ maghavāniva | asaṃmbhrāntantu tadṛkṣaḥ samare
pratyagṛhṇata | cikṣepa colamukaṃ dīpramaśaniṃ jvalitāmiva
tadudastamalānantu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ | padā savyena
cikṣepa tadṛkṣaḥ punarādravat | kimmīraścāpi sahasā
vannamutpāṭya pāṇḍavam | daṇḍapāṇiriva kruddhaḥ samare
pratyadhāvata” | ityupakramya tayoryuddhamupavarṇya
“athenamāśritya balādddvā madhye vṛkodaraḥ | bhrāmayāmāsa
vegena vāyucaṇḍa iva drumam | sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo malinā rathe | vyastamnāt yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca
pāṇḍavam | tata enaṃ parimvāntamupalabhya vṛkodaraḥ | yoklayāmāsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā | vinadantaṃ
mahānādaṃ bhinnabherīsamaṃ balī | bhrāmayāmāsa suciraṃ
visphurantamacetanam | taṃ gṛhīda mādāya rākṣasa pāṇḍunandanaḥ | pragdṛṣṭa tarasā daṃṣṭrīṃ paśumāramamārayat
ākramya ca kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam | pīḍayāmāsa pāṇibhyāṃ tasya kaṇṭhaṃ vṛkodaraḥ | atha jarjarasarvāṅga vyāviddhanayanāmbaram | bhūtale bhrāmayāmāsa vākyañcedamūvāca ha| hiḍimbavakayoḥ pāpa ! na tvamadyapramārjanam | kariṣyasi gataścāpi yamasya sadanaṃ prati | itye
vamuktvā puruṣapravīrastaṃ rākṣasaṃ krodhaparītācatāḥ | visrastavastrābharaṇaṃ sphuranasuṅga litakṣiptaṃ vyasumutsasarja”

16.1.10

kirmīrahādayo'pyatra | [ṅgrejambīrabhede striyā0
kirmīritvac pu0 kirmīrā tvilā tvagayasya | nāgarakila śauklye krīḍāyāñca tudā0para0aka0seṭ | kilati akilīt cikela pranikilati [yām babhūvañcāsa cakāra cakre keliḥ
kila preraṇe curā0saka seṭ | kelayati te acīkilat” kelakila avya0 kila–ka | 1vārttāyām 2anuśayyārthe, 3niścaye,
4sambhāvye 5prasiddhyarthadyotane 6hetau 7arucau 8alīke
hatiraskāre ca | “damayantī kilakiñcita kila” naiṣa0 ;
“amū kila tvaṃ tridaśadviṣātaraḥ;, vācaḥ | “tahaṅgaṃ tadavayato” kilāsmabhyo'pi “tadapi na kila bāla pallavāyeti”
māghaḥ, “dhruvaṃ kilāṣyājabanoharaṃ vapuḥ,. śaku0
1kiletyāgamārucinyakkarasaṃbhāvyahetulaukeṣu” gaṇarale
uktvā tattadviṣaye udāhṛtaṃ yathā āgame, “kaṃsaṃ jaghāna kila
vāsudevaḥ” kaṇṭhakārddha kaṃsahananamāgamasiddhamityarthaḥ
arucau “eṣaṃ kila kecidvadanti” keṣāñcidevaṃ kathanaṃ
vaktu raruciviṣaya ityarthaḥ nyakkāre “sa kila yotsyate”
tasya yoddhanarhatirārhiladyotanāt tiraskārogamyate
sambhāvanāyām “pārthaḥ kila vijeṣyate kurūn” pārtha
karttṛkakuruvijayaḥ sambhāvanāviṣayaityarthaḥ | hetau “sa
kilaivamuktavān” tatkathanasyāndhata hetutā dyotyate | alīke “prasaktaḥ siṃhaḥ kila tāṃ cakarṣa”raghuḥ | siṃhakartṛkaṃ
nandinīkarṣaṇaṃ vastuto'līkaṃ kālpanikatvāt | kāvyaviśeṣeṇasya asya śabdāntarasahakāreṇa prayogaviśeṣo nirūktakāreṇa nirūcāya yathā “kiletividyāprakarṣe evaṃ
kiletyāpi na nanu ityetābhyāṃ saṃprayujyate'nupṛṣṭe na kilaivam | nanu kilaivam” | iti praśnānantaraṃ tasyānabhyupagame

16.1.11

na kilaivamiti, abhyu pagame tu nanu kilaivamiti prayoktyamityarthaḥ tathāca tasya evaṃ śabdottaratā na-nanu ityetacchabdapūrvya katā ca
kilakiñcita na0 kila anīkrena īṣat cittaṃ racitam
“cittaśuṣkarudita hasitatrāsakrodhaśramādīnām | sāṅkaryyaṃ
kilakiñcitamabhīṣṭatamasaṅgamādijāddharṣāt” sā0 darpaṇeokte
strīṇāṃ bhāvabhede yathā “pārthivarodhamavirodhitavākkaṃ
bhartṛbanāma madhurasmitagarbham | kāmimaca kurute karabhoruhrāri śuṣkaruditaśca sukhe'pi” māghaḥ “tvayi vīra !
virājate paraṃ damayantīkilakiñcitaṃ kila” naiṣa0
kilakilā strī kila-ka prakāre dvitvam ṭāp | 1harṣadhvanau
trikā0 | “tataḥ kilakilāśabdamakhinnu vadati pārthive”
bhā0śa016a | “jitaśālavadarpasya pratijñāpūraṇīkṛtaḥ
vīrasya garjitaṃ siṃhanādaḥ kilakilā tathā” ityuktāṃ
vīrasya siṃhanāde ca viśraḥ
kilāṭa pu0 “naṣṭadugdhasya pakvasya piṇḍaḥ proktaḥ kilāṭakaḥ”
iti bhāvapra0 paribhāṣite visraṃsitadugdhasya pākena ghanībhūte
piṇḍākāre padārthe | tadguṇādyuktaṃ tatraiva yathā
“peyūmaśca kilāṭaśca kṣīraśākaṃ tathaiva ca | takapiṇḍa dūmehṛdyā dṛṣṇā balavarddhanāḥ | guravaḥ śleṣmalā hṛdyā vātapittavināśanāḥ | dīptāgnau ca vinidrāṇāṃ vṛddhā dhī sātipūjitām | guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ
smṛtaḥ” | tataḥ svārthe ka | kilāṭaka tatrārthe | kūrcikāyāṃ
kṣīravikārabhede strī hemaca0 gaurā0 ṅīṣ | [vṛkṣehārā0
kilāṭina puṃ kilāti kila-ka, kaṭa--ṇini rutvam | vaṃśa
kilāta puṃ kila-śauce ka na kimantati ata-aṇ
ṛṣibhede tasya gotrāpatyam vidā0 añ | kailāta tadgotrāpatye puṃstrī0“kilātākulī iti hyāsurabrahmāvāsāsuḥ”

16.1.12

śata0 brā0 1,4,4,14,
kilāsa na0 kila yasye kaḥ kalamasrati asa-aca| 1siddhāroge
(kulī) tadasyāsti yat | 2tadviśiṣṭe tri0“candramase krilāsam” yaju0 30,11 | “kilāsa 'sidhmārogavantam'
vedadī0| sidhmā ca kṣudrakuṣṭhabhedaḥ yathāha suśrutaḥ“kṣudrakuṣṭhamata
ūrddhaṃ vakṣyāma ityupakrame “kaṇḍannvitaṃ śvetamapāki siddhū
vidyāttatu prāyaśa ūrddha kāye” iti tasya lakṣaṇādikamuktā
“kilāsamapi kuṣṭhavikalpaeva | tantrirvidhaṃ vātena pittena
śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayorantarantvagatameva kilāsamaparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ parikṣvaṃsi
ca; pittena padmapalāśatīkāśaṃ saparidāhañca | śleṣmaṇāpi
śvetaṃ snigdhaṃ bahulaṃ kaṇḍumañca | teṣu sambaddhamaṇḍalamantejātaṃ raktaroma cā'sādhyamagnidagdhañca | kuṣṭheṣu yuktamukkilāsaghna pu0 kilāsaṃ hanti han-ṭak | (kām̐karola)
khyāte dṛce hemaca0
kilāsanāśana tri0 kilāsaṃ nāśayati naśa-ṇic-lyu
sidhmāroganāśake auṣadhādau “āsurī cakre prathamedaṃ kilāsabheṣajamidaṃ kilāsanāśanam” atha0 1,24,2
kilāsin tri0 kilāsamastyasye ini | (kulī) rogayukte
striyāṃ ṅīṣ
kiliñca na0 kiltha te'nena kili-ḍan tatojāyate jana-ḍa
pṛṣo0sum | 1vīraṇādijāte kaṭe2sūkṣmadāruṇā ca jaṭā0
trikā0pu0 | tena ubhayaliṅgatā| svārthe ka | kaṭe kāśādirajjau ca amaraḥ | “śuṣkān yavān niṣpūtān rātrau
gomūtraparyyuṣitān” “mahati kiliñce śoṣayet | āstīryya
kiliñce'nyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ prāvṛṣya svedayet” suśrutaḥ
killima na0 kil-ḍaman | devadārudṛkṣe rājani0
killin pu0 strī kil-śaucye bhāve ktip tato'styarthe
bā0 vini | ghoṭake trikā0 striyāṃ nāntatvāt ṅīṣ

16.1.13

kilbiṣa na0 kilba-ṭipac-vuk ca | 1pāpe 2aparādhe ca
amaraḥ 3roge meṭi0 tasya pāpahetutvāt tathātvam | “na
kilbiṣāṭīpante basya ākaraḥ”ṛ05,35,4,“kṣīraṃ yadasyāḥ
pīyate tadvai pitṛṣu kilbiṣam, atha05,165| “aparādhe;
“kome lubdhaka ! doṣo'tva vidyate yadi vālini !
vyastanvaṃ ca māṃ mṛtyu vivabhrāṃyadasūcayat | tasyaitadvacanādṛṭo na kopena na kāmyayā | tasya tat kilbiṣaṃ lubdha !
vidyate yadi kilbiṣam” iti lubdhakaṃ prati sarpeoktiḥ| pāpe
“yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ tu padmagāgubham | kāraṇaṃ vai tvamapyattra
tasmāttvamapi kilviṣī” sarpaṃ prati lubdhakoktiḥ bhā0
ānu02a0 | tat pūrvaṃ vākye doṣatvena kīrttanāt vyapakāraparatvam | uttaratva aśubhatvena kīrttanāt pāpaparatvam
“evaṃ sati na doṣo me nāsti badhyo na kilviṣī
kilviṣaṃ samavāye syāt manyase yadi kilbiṣam “tatraiva
korttibhedake kāyike 4pāpe ca | “apādhamapa kilbiṣaddha”
yaju0 35,11, “kilbiṣaṃ korttibhedakaṃ kāyikaṃ pāpam”
vedadī0| tataḥ astyarthe ini | kilviṣān tadyukte tri0
kiśa(sa)ra puṃ0na0kim+su-(sṛ)-as pṛṣo0| sugandhadravyabhede
tat paṇyamasya kiśa(śa)rā0 ṭhan | kiśa(śa)rika kiśa(śa)ravikrayakarttari striyāṃ ṣitvāt ṅīṣ | śabdenduśekhare
tālavyamadhyatayā paṭhitaḥ anyatra dantyamadhyatayetyubhayarūpatā
kiśa(śa)rādi puṃ pā0ṇyūkto chanpratyayaprakṛtibhūte śabda
kiśula puṃ na0 kiñcinnudgalati śala-gatau ac pṛṣo0 malopaḥ
kiśalaya puṃ na0kiñcitsudgalati śala--calane vā kayan pṛṣo0
kiśora puṃ kaśa-śabde kiśorā0 nipā0

Linked texts (3)