Vacaspatya 34
Vācaspatya 34
- Language
- Sanskrit
Contents
34.1.1
27
kulācāra pu0 6ta0 | kulocate prakau “jīvaḥ prakatistattvañca
dikkālākāśāeva ca | kṣityapatejovāyavaśca kulamityabhidhīyate | brahmabuddhyā nirvikalpameteṣvācaraṇañca yat
kulācāraḥ sa evokto dharmakāmārthamokṣada” ityuktakrame
sarvvatra brahmadṛṣṭisādhake śśānabhede tantrokte svācāra
bhede ca tantrasāre tadācāraprakāro darśito yathā
“kālītantre “athācāraṃ pravakṣyāmi śṭaṇuṣvaikamanāmaśrute | sarvvabhūtahite yuktaḥ samayācārapālakaḥ | kaniyakammasaṃnyāgo nityīnuṣṭhānatatparaḥ | mantrārādhana
māleṇa śivabhāvena tatparaḥ | parasyāndevatāyāntu sarvvakammaṃ nivedakaḥ | anyamantrācaṃnannahyā anyamantraprapūjanam | kulastrīgauravindāñca taddadravyasyāpahāraṇam
strīṣu roṣaṃ prahāraśca varjjayenmatimān sadā | strīmayañca
jagat sarvva svayaṃbhavat tathā bhavet | peyadravyaṃ tathā
coṣyaṃ bhakṣyaṃ lehyaṃ mdahaṃ sukham | sarvvañca yuvatīrūpaṃ
bhāvayenmatimān sadā | kulāṃ yuvatīṃ vīkṣya manasā yat samāhitaḥ | yadi bhāgyavaśāddevi ! kuladṛṣṭiḥ
prajāyate | tadaiva mānasīṃ pūjāṃ tatra tāsāṃ prakalpayet”
tāsāṃ bhagādidevīnām | tāstu “bhaginīṃ bhagacintāñca
bhagākhyāṃ bhagamālinīm | bhagadattī bhagoṅgāñca bhagarūpāṃ
bhagalacāmī | bhaganāśāṃ bhagasvarnī bhagasthāṃ bhagavarṣiṇīm | saṃpūjya tābhiyogatvāccai rnāmabhairpū jayecca | namaskṛtya pumānevaṃ namaśceti tataḥ sudhīḥ | bālāṃ vā yauvamonmattāṃ dṛṅgāṃ vā sundarīṃ tathā | kutsitāṃ vā mahāduṣṭāṃ namaskāryya vibhāvayet | tāsāṃ prahāraṃ nindāñca
34.1.2
kauṭilyamapriyantathā ! sarvvathā na ca kuryyātsu cānyathāsiddhirodhataḥ | striyodevāḥ striyaḥ prāṇāstriyasyaiva
vibhūṣaṇam | strīsaṅginā sadā bhāvyamanyathā svastriyā
kapi | viparītaratā sā tu bhavitā kuladīpiraṃ | taṅgastāracitaṃ puṣpa taṅgastāracitaṃ jalam | taṅgastāracitaṃ dravyaṃ
devatābhyo nivedayet | strīdveṣo naiva karttavyo viśeṣānta
pūjanaṃ saktṛt | japasyānte mahāśaṅka' niveśyorddha' japaścaret | striyaṃ gacchan śṭṇvan paśyan viśeṣāt kulajāṃ
śubhās | bhakṣyaṃ tāmbūlamanyañca bhakṣyadravyaṃ yathāruci | bhaktāgravaśeṣabhacyāṇi bhuktvā śeṣaṃ apañcaret”
kālotantre “dikkālaniyamonāsta svitvādiniyamāsta
ca | jape na kālaniyamonāśīceṣu valiṣvapi | svecchāniyama ullaṅghya mahāmantrasya sādhane | vastrāstarasyāna
dehāgārapṛṣṇadivyāriṇaḥ | śuddhiṃ mantrākṣareṇaiva nirvikalpa' manaścaret” | kulākhye “kulācārastuktvā bhattyā pāpaviśuddhaye | yācayedamtaṃ kaulaṃ tadabhāve jalaṃ pivet | kulācāreśca yahvasaṃ kṛtvā pāle śva
bhaktitaḥ | namaskṛtya ca maṭlyīpāṭanamṭatyā narakaṃ vrajet”
anyatrāpi “na vṛthā gamayet kālaṃ dyūtakrīr̤ādinā sudhīḥ
gamayeddevatāpūjājapadhyāmasavādinā | vīrāṇāṃ japayajñastu sarvvakāle praśasyate | sarvvadeśe sarvvapīṭhe karttavyo
nātra saṃśayaḥ”| śivāgame “śaktiḥ śivaḥ śivaḥ śaktiḥ
śaktirbrahmā janārddanaḥ | śaktirindro raviḥ śaktiḥ śaktiścandro grahā bhuvam | śaktirūpaṃ jagat sarvva kona jānāti
nārakī”| vīratantre “jñānādi jñānaśaṃ śaucaṃ jñānama'
pravarojanaḥ | mānasaṃ pūjanaṃ divyaṃ mānasaṃmparyyādikam
34.1.3
sarvva eva śubhaḥ kālo nāśubhovidyate kvacit | na viśeṣo'davā rātrau na sandhyāyānnacā niśi| sarvvadā pūjabehe nobhakṣmātaḥ kṛtabhojanaḥ | mahāniśāmukhe deśe yantraṃ
mantreṇa dāyayet” | yattu “rātrāveva mahāpūjā kartavyāvīravandite ! | na dine arcacā kāryā śāṅganānāma
suvrate” ! tat punaḥ kuladevatāviṣaye | bhaktāvicā tu tatraiva
“arddharātnāt paraṃ yatna śaṅkarsaddhayameva ca | śā mahārātriruddiṣṭā saṅgamallakṣayantu vai” bhāmantre, “pṛśvīmutsumatauṃ
vīkṣya khaḍgaṃ yadi nilagbhaḥ | tadā vādī kavirvāggmīkṛtaḥ
cititalaṃ priyet” | “parvvate kusamāropya nirbhayoyatamānasaḥ | kavitāṃ labhate so'pi amratalañca gacchati”
attāpi saṅgamamiti sambandhaḥ | pṛthvaum̐ striyaṃ, nilagna
iti yonisaddinaṃ yāvat | parvvataṃ stanam | anyacca nīlatantra “padmaṃ dṛṣṭvā tathā vimbaṃ khaḍgaṃ śikharantathā
cāmaraṃ ravivimbacca tilapuṣpaṃ saroruham | liṅgamūlaṃ
vīkṣya japtvā ca śataśaḥ śuddhabhāvanaḥ | sudṛśaṃ prasādaṃ mukhaṃ
sulocanaṃ suhāstaphalam | suvegaṃ sugatiṃ gandha sugandhaṃ sustame
va ca | labhate ca yathāsaṃkhyaṃ śṛṇu pārvvati ! ṣāṭgmyaṃ”
padmaṃ mukhaṃ, bimbamadhuraṃ, khaṅgamanubhūḥ, śikharaṃ mastakaṃ, cāmaraṃ
kerśaṃ, ravivimbaṃ sindūraṃ, tilapuṣpaṃ nāsikāṃ, saroruhaṃ nābhiṃ,
liṅgūlaṃ trivalom, sādṛśyābhāt | bhāvacūr̤āmaṇī “ekākī
nirjane dege śmaśāne vijane vane | śūnyāgāre nadītīre
niḥśaṅkoviharet sadā | mahācīnamu ne devīṃ dhyātvā
tatna prapūjayet | saṅkaṅgodravyapūjeṇa pūjayedbhaktibhāvataḥ
34.1.4
sa bhavet kuladevaśca kuladru bhagavatḥ śuciḥ | brahmatorurṣyā hāpoṭhe devīṃ dhyātvā yathāvidhi | tatsudhārasadhāreṇa tarpayenmārakāntagam | mahācīnahū matnatāyedvitaḥ sādhakottamaḥ | rātlo yadi japenmantraṃ sarvvakalpadru mobhave | | tithikrameṇa saṃkhyābhilatābhiveṣṭito yadi | tadā māsena
siddhiḥ syāt saṅkalmajapamānataḥ | adṛṣṭvāñca caturgavyāṃ
dviguṇaṃ yadi daśyate | talnaiva maṅkatī siddhirdde vatānāṃ
sudurvvamā”| kulacūḍāmaṇau “śṭaṇu putva ! rahasyaṃ me samayācārasambhavam | yena hīnā na sidhyanti janmakoṭisaṅgalataḥ | mānavaḥ kulaśāstrāthāṃ kulacaryyānucāriṇām
udāracittaḥ sarvvala vaiṣṇāvācāratatparaḥ | paranindābahiṣmāḥ
syādupakārarataḥ sadā | parvate vipine vāpi nirja ne mūnyamaṇḍape | catuṣpathe kalā(stī)madhye yadi daivādvasatirbhavet | khapāṃ sthitā maṅgalaṅgā matvā makkaṃ dādyāttadakṣam
śvānaṃ vīkṣya mahāśāstauṃ manaṅgu yyaudaśacittam | śūkaraum̐
tathā vocya śambhūkoṃ vamudūtikām | kukkurāṇveṣabhūkākau
kulācāryya pu0 kulakramāgataḥ ācāryyaḥ
34.2
kulamuruge kulasya
baṃgasya vyākhyāyāmācāryyaḥ | ādhunikavṛkṣavyāpake viprabhede | (ghaṭaka) [bhede śabdamā0 striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
kulāṭa puṃstrī kulena saṃvegādati caṭa-ac śa0 | kṣudrajantuka
kulāya pu0 kulaṃ pakṣibhaṃgāto'styane'la vyaca-ghañ | 1pakṣiṇiḍave noḍe, amaraḥ “khagamukhāya kulāyanilāyitām”
māghaḥ vede tyasya strītvamapi kulāyinīśabde tā0brā0
vākya udā0 dṛṣṭavyam
34.3
sthānamātre medi0 kau vāyorgatirajat
34.70
dehe ca0
kulāyastha puṃstrī kulāye naur̤e tiṣṭhati sthā-ka 7ta0 | naur̤asthe pakṣimātre śabdaca0 striyāṃ jātitve 'pi saṃyogopadhatvāt ṭāp | kulāyavāsītyādayeo'pyatva striyāṃ ṅīp
kulāyikā strī kulāyaḥ pakṣivāsasthānaṃ vidyate'syām ṭhan
pakṣigālāyāṃ (cir̤iyākhānā) | trikā0
kulāyinī strī vyutpattiḥ sāmprāntroktā | liṣṭutstomasya viṣṭa tibhede tatprakārādikaṃ tāṇḍyabrā012
34.16.1
darśitaṃ yathā
“atha kulāyinīṃ viṣṭatindaśayati” bhāṣyeṇabhāsam
“tisṛbhyo hiṅkaroti sa parācībhistisṛbhyo hiṅkaroti
yā madhyamā sā prathamā, yottamā sā madhyamā, yā prathamā sottamā, tisṛbhyo hiṅkaroti yottamā sā prathamā, yā prathamā sā madhyamā, yā madhyamā sottamā,
kulāyino liṣṭato viṣṭatiḥ” brā0
“parivarttinyāiva prathamaḥ payyīyaḥ parācībhiḥ | dvitīye payyīye ṛcas yā madhyamā ṛka sā prathamā
kāryyā | yottamā sā madhyamā kāryyā | yā prathamā
sottamā kāryyā | tṛtīyaḥ paryyāyaḥ nigadasiddhaḥ
kulāyinī kulāyo nīḍa pakṣiṇāṃ nivāsasthānaṃ tadyathā vyastavṛkṣādibhirnimmatam evaṃ vyatyāsayuktā ṛcaḥ
kulāyālīsaṅgatī kulāyinī etatṛca 'sā triṣṭatstomasya viṣṭatiriyam”
“asyāṃ viṣṭatau ko'dhikārotyata āha” bhā0
“prajākāmo yā paśukāmo vā stuvīta prajā vai kulāyampaśavaḥ kulāyaṅgakulāyaseva bhavati” brā0
'prajānāmaśvādīnāñca kulāyavadavasthitikṣetṛtvāt kulāyatvena stutiḥ | kulāyinyā stuvāno'pi prajānāṃ paśūnāñca kulāyameva vyāśrayabhūto bhavatye va”
“punarapyadhikāriviśeṣaṃ darśayati” bhā0
“etāmevānujāvarāya kuryyādeva tāsāmevāgraṃ parivatīnāṃ prajānāmapyanvayeti” brā0
“anu paścājjāyata ityānujaḥ kanīyān baddhi jieṭhaḥ
tasmādavaro nikṛṣṭaḥ anujāvarasyāgryāya yajñamānāyeti | agra' parivatīnāṃ loke yāḥ prajāḥ adya
vayovṛddhādibhiḥ śreṣṭhapadaṃ pariyanti parito gacchanti
etāsāmeva śreṣṭha parigacchantīnāṃ prajānāmanvaye sa vajamānaḥ agra śreṣṭha padaṃ payyeṃti parigacchati sarvvautkṛṣṭo bhavatītyarthaḥ”
“satve 'hīneṣu ca bahūnāṃ yajamānānāṃ phalasāmyāt
kulāvinīṃ vidhatte” bhā0
34.16.2
“etāmeva bahubhyo yajamānebhyaḥ kuryyāt yakṣmārdha kapiyā
bhavanti savī madhyā sarvā uttamāḥ | vaṣaṭnaivainān samāvaddhājaḥ karoti nāmyonyamapannate sarve samāvadindriyā
bhavanti” brā0
“etāmeva kulāyinīnviṣṭato viṣṭatiṃ bahubhyo yajamānebhyaḥ udgātā kuryyāt yat yasmāddhetoḥ tṛcagatāḥ
sarvā ṛcaḥ kapiyā mukhyāḥ prathamā bhavanti sarvvāśca
madhye varttamānā bhavanti sarvāścottamā bhavanti tathāhya
prathame paryāya prathamaiva prathamā bhavati | madhyame tu madhyamā
prathamā bhavati | uttare uttamā prathamā bhavati | evaṃ
sarvāsāṃ prāthamyaṃ jātam | tathā prathamaparyyāye madhyamaiva
madhyamā dvitīye paryyāye uttameva madhyamā tṛtīye paryyāye
prathamaiva madhyamā | evaṃ sati tisro'pi madhyamāḥ sampannāḥ | tathā prathame paryyāye uttamottamā bhavati
dvitīye paryyāye prathamavottamā bhavati | tṛtīye paryāye
madhyamaivottamā bhavati | evaṃ sarvā ṛcu samāḥ sammannāḥ
yasmādetāḥ sarvā ṛcaḥ samānarūpāḥ tato hetoranayā
viṣṭutyā sarvānevainān yajamānānūdgātā samāvaddhājaḥ
samāvacchabdaḥ samaparthyāyaḥ samaṃ phalaṃ bhajanta dūti samāvaddhājaḥ sāmyena phalabhājaḥ karoti | vyataeva nānyaunyamapaghnate parasparanna hiṃsanti | tathā sarve yajamānāḥ
samāvadindriyāḥ samāvaddīryāḥ samānasāmarthyā bhavanti”
'phalāntaramāha” bhā0
'parśu kaḥ kharjjayo bhavatīne hi lokāt casāt
chiṅkāreṇa vyatiṣajati” brā0
“yo'lpāmīśānāṃ pitṛbhrātṛcālādī prayuktenaiveneva chiṅkāreṇa vyatiṣajjanāt saṃyojanāv tathāyyāṃ
lokānāṃ parasparamupakāryyopakārakabhāvo na bādhita
iti parśulpo varddhayaśīlo bhavatītyarthaḥ”
34.16.3
“akṣāma'pa viṣṭu to bahudoṣāḥ sambhavantītyāha” bhā0
“pāpavasīyasant bhavati” brā0
“lubdhakaḥ phalaveṣaccaṇadyotanārthaḥ| pāpaṃ prasiddhaṃ vaṣīyaḥ puṇyaṃ tadubhayamekāśraya' bhavati | itarat vyatovākyaśeṣayat vyākhyeyam | nañaḥ bhāvola viśeṣaḥ
itthaṃ viṣṭa tayastisro vihitāḥ, tisṛṣvapi tāsu phalaviśeṣaśravaṇācchiṣṭādarśanācca samānaphalatvātsarvānityāḥ,
yala viśeṣoddeśaḥ kriyate nimittaṃ vā kāmo vā śrūyate
tato'nyaḥ nityaḥ | prayoge khādyābhiretābhireva stutibhiḥ
somasampādanaṃ kāryyaṃ, tadāha sūtrakṛt | “prathamābhirviṣṭutibhiḥ somamabhinānabhanādeye tāḥ pakṣāḥ sarvābhiprāyāśceti”| punarapi yathāpriyaṃ vā vidadhyādityādinā
sūlakṛteyaiva bahavaḥ pakṣāḥ sūktagatopanyastāḥ te tatraiva
boddhavyāḥ | nanve tāsvapi pratyekaṃ nindādarśanāt kathamāsāṃ
nityatvam | naiṣa doṣaḥ, udyātjñānāttu yo doṣa uktaḥ
ayarṣukaḥ parjjanyo bhavatīti, sa kulāyinoparigrahe
parihiyate | yala hi varṣukaḥ parjjanyo bhavatītyāmnātam | yattu kulāyinyāṃ doṣadarśanaṃ pāpavasīyasant
bhavatyadharottaramityādi tadduhyatīprayogeṇa vikṛtaṃ tala
hi pāpavasīyaso viṣṭatirati sā śrūyate lakṣṇaiva tu
pāpavasīyasant bhavati”
“adharottaramapāvagato rudhyatevagacchatyapaṇḍaḥ pāpīyā
ñcheyāṃsamadhyārohati anṛtā janatābhyavatyanyonyasya
prajā ādadate na yathā kṣelaṃ kalpane” brā0
“prathamāyā adhamāyāsānte prayoga iti yadasti tadetadadharottaramanuṣṭhānaṃ yasmin deśe kriyate tatra vā īdṛśo panśū'stanveja iti parivarttinyāṃ yadapaśūktalakṣaṇaṃ
34.16.4
doṣadarśanaṃ tadudddvātvāṃ parihṛtaṃ bhavati | eṣā vai pratiṣṭhitā viṣṭa tiriti, tala hi vākyaśeṣaḥ prajāpaśusambaddhayā hi pratiṣṭhito bhavatīti”
etatsāmayoniḥ sūktaviśeṣaḥ | tatpāṭhaprakāraḥ sāma
saṃhitābhāṣye uktoyathā “sāmagānāmuttarāgranthe
tṛcātmakāni sūktānyāmnātāni yathā “upāsmai gāyatā
nara” ityādyaṃ sūktaṃ “davidyutatyā rucā” iti dvitīyaṃ
“pavamānasya te kava” iti tṛtīyam” tañca udyātīgañche
1185pṛ0 darśitam | evañcadyātī viṣṭa tisañjñā “evaṃ
parivarttinī kulāyinīti dve viṣṭutī bhavataḥ “iti
śrutyā parivarttinyā viṣṭa teḥ prakārasaṅkhyā kulāyinyāḥ
prakārakathanāva prayuktaṃ tā0 brā0 vākyamudāhṛtya vyākhātam | tala prathamasūkte “parācībhiḥ stuyunevācyātābhiḥ | tena pāṭhakramaeva | dvitīye paryāye mavyamottamaprathamāḥ | tṛtīyetūttamāprathamamadhyamā ityevaṃ vyatyāsena” mantrāḥ (pūrvoktāḥ) bodhyāḥ
2kulāyayukte tri0 “akṣāṃvantaṃ prathamaḥ śīda yonim
kulāyinaṃ kṛṇvatam savile”ṛ0 6|15
34.27
‘kulāyinaṃ
guṇugullādisaṃbharaṇīpetam tathā ca brūvate “kulāyamiva
hyetaddyate kriyate yat caitadāravāḥ paridhayo guṇguktūkṣāṃsukāsaṃgrathitevajāti” aita॰brā0” bhā0
kulāla pu॰strī kula-kālan, kulamalati ala-aṇ,kulamālāti vā+lā-ka-vā | 1kumbhakāre, (kumāra) amaraḥ
“kulālananako'paraḥ bhāṇa0 “namaḥ kulālebhyaḥ karmāārebhyaśca” yaju0 16
Linked texts (6)
- Śrīvidyārṇavatantra — Sanskrit
- Bṛhattantrasāra — Rāmānanda, Sanskrit
- Tārābhaktisudhārṇava — Narasiṃha Ṭhakkura 1643, Sanskrit
- Kulamuktīkallolinī — Ādyānanda, Sanskrit
- Kaulāvalīnirṇaya — Jñānānanda Paramahaṃsa 1500, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit