Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 8

Vācaspatya 8

Language
Sanskrit

8.2

dīpāgvitātarāvasyāyām “dīpāvalī tu yā proktā kālarātriśca sā
matā” ityāgamokteḥ
kālarudra pu0 kālarūpo rudraḥ | kālarūpapralayāgnirūpe
rudrabhede “yāḥ puraḥ kālarudrasya nānāstrīśatasaṅkūlāḥ
vicitrahayya vinyāsāḥ kutastā meruṣṭaṣṭhataḥ| tāeva kālarudrasya tanurūpeṇa saṃsthitāḥ | yā parā śivasūmeṇa paramā paṭadāyikā | tasyā yahuḥsrahaṃ tejo brahmādīnāṃ bhayaṅkaram | taṃ viddhi kājarudreti saumyarūpaṃ
sadāśivam | kālāgnivyasanaṃ (vyāsaḥ) lakṣa' yojanānāṃ
pramāvataḥ | avanauśyatastasya pādaḥ pādena bhāsate
śivarūpā mahāghorā mahānakramahābalāḥ | kālāgni
rudrarūpo yovahalūpasamāvṛtaḥ | anantapaṅgarūpaśca dhātuśca
kāruśekharaḥ | dāruṇāgniśca rudraśca yamaddantā bhayānakaḥ”
devīpu0 | kālāgnirudre'pyasya
kālala tri0 kālaḥ kāṃtaka' cihnabhedaḥ astyasya sidhmā0
laca | kālakacihnayukte liptā0
kālalavaṇa na0 ni0 karma0 | vir̤alavaṇe ratnamā0
“rocanaṃ tīkṣṇasuṣṇañca viḍaṃ vātānulomanam” suśrute
tadguṇā uktāḥ | “piṅgaṃ pākyaṃ katakaṃ tathā drāvir̤a
māhuram | vir̤a kṣārasuṣṇañca kaphavātānulomanam”
ūrdhvaṃ kaphamadho vātaṃ sañcārayatītyarthaḥ | “dīpanaṃ laghu
tīkṣṇoṣṇaṃ rucyaṃ bhavyaṃ vyavāyi ca | vivandhānāhaviṭacchśūlahṛdgauravaśūlanut” bhāvapra0 tatparyāyaguṇāḥ
kālalocana pu0 1 dānavabhede | “pralambo narako bāsī rurumaḥ kālalocanaḥ” harivaṃ0 240a0 dānavoktau
karma0

8.3

kṛṣṇe locane na0 ba0 va0

8.2-2

tadyukte tri0
kālaloha na0 mi0 karmma0 | laghvāyase ratnamā0 lohasyotpattilacaṇaguṇā bhāvapra0 uktā yathā “purā lobhimadaityānāṃ
nihatānāṃ surairyudhi | utpannāni śarīrebhyo lohāni
vividhāni ca | loho'strī śastrakaṃ tīkṣṇaṃ piṇḍaṃ
kālāyasāyasī | gurutā dṛr̤hatotkle daḥ kaṅkala dāhakāritā | asradoṣaḥ sudurgandho doṣāḥ saptāyasastu ye
lohaṃ tikta' saraṃ śītaṃ madhuraṃ tuvaraṃ guru | vayyaṃ yaśasyaṃ
cakṣuṣya' lekhanaṃ vātalaṃ jayet | kaphaṃ pittaṃ gara' śūlaṃ
śothārthaḥ lohapāṇḍu tāḥ | madomehau kṛmīn kuṣṭhaṃ, tatkiṭṭa' tadvadeva hi | pāṇḍuraktakṣāmayanmṛtyudaṃ bhavet hṛdrogamaśūlī kurute 'śmarīñca | nānārujānāñca tathā prakopaṃ
karoti hṛllāsamaśuddhaloham | jīvakāri madakāri
cāyasaṃ dehaśuddhimadasaṃkhya taṃ dhruvam | pāṭayaṃ na tanute
śarīrake dāruṇāṃ hṛdi rujāñca yacchati | kuṣmāṇḍa'
tilatailañca māṣāṃ rājikāṃ tathā | madyamamlarasañcāpi
tyajellohasya sevakaḥ”
kālahanta pu0 kālaṃ kṛṣṇa hantamasya | kākastambuka ratnamā0gaura0
ṅīṣ | kākaha ntī pāṭalāyāñca strī rājani0
kālavelā strī kālasya śaneḥ velā kālabhedaḥ | ravyādivāreṣu diśānigoraī yāmabhede saca kaī yāmamadhye 27, pṛ0
uktaḥ tatphalamāha vasiṣṭhaḥ “nidhanaṃ praharārddha ha
niḥsatya yamaghaṇṭake | kulike sarvva nāśaḥ syāt
rātrāvete na doṣadāḥ” | tataścārddhayāma rūpakālavelāyāḥ
rātrāvapi sambhavena tasya rātrau doṣābhāvoktiḥ vāraviśeṣaviṣayā taduktaṃ jyotirnibandhe “na vāradoṣāḥ prabhavanti
rātrau daive'thadaityendradivākarāṃṇām| divā śaśāṅkārkajabhūsutānāṃ sarvatra nindyo budhavāradoṣaḥ” | tasyāḥ sarvvadeśe
varjanīyatāmāha gargaḥ “vindhyasyottarakūle tu yāvadastihimācalam | yamaghaṇṭakadoṣā'sti nānyadeśe tu vidyate
matsyāṅgamāgadhādhroṣu yamaghaṇṭastu doṣakṛt | kāśmīre
kulikaṃ duṣṭamarddhayāmastu sarvvataḥ” | vindhyottarakūlādāvantargatatvāt matsyādīnāṃ pṛthaguktiḥ
kālamāli pu0 ni0 karma0 | kṛṣṇavrīhau dhānyabhede rājani0
kaṣṇavrīhi-śālāmukha-jatumukha-nandīmukha-lāvākṣaka-tvaritaka-kuku ṭāṇḍaka-pārāvatakapāṭalaprabhṛtayo vrīhayaḥ| kaṣāyamadhurāḥ pāke madhurā vīryya to himāḥ | alpābhiṣyandinastulyāḥ ṣaṣṭikevairguṇairuktāḥ| kṛṣṇavrīhirvarasteṣāṃ kaṣāyāṇu
raso laghuḥ | tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayo'pare
dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ | kaṣāyā
baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ” suśrutaḥ| tallakṣaṇamuktaṃ
bhāvapra0 kaṣṇavrīhiḥ sa vijña yo yaḥ kṛṣṇatuṣaśaṇḍula
kālaśe(se)ya na0 kalaśyām (syām) bhavaḥ ḍhak | takre'vya0
kālaśaila pu0 ni0 karma0 | parvatabhede tatsthānādi bhā0
va0166 a0 “uktaṃ yathā “uśīravījaṃ mainākaṃ giri' śvetañca
bhārata ! | samatīto'si kaunteya ! kālaśailañca pārthiva !
eṣā gaṅgā saptavidhā rājate bharatarṣabha ! | sthāna' virajasaṃ puṇyaṃ yattrāgnirnityamidhyate | etadvai mānuṣeṇādya
na śakyaṃ draṣṭumaṅbhutam | samādhiṃ kurutāvyagrāścīryyāścetāni drakṣyatha | etad dṛśyati devānāmākrīḍañcaraṇāddhitam | atikrānto'si kaunteya ! kālaśailañca parvatam”
kālasaṃrodhaḥ pu0 6 ta0 | 1cirakālāvasthāne | “gavāñcaiḥ
kālasaṃrodhādvisargo'sti na vikrayaḥ” manuḥ| “kālasaṃrodhaḥ
cirāvasthānam” kulū0| 3ta0

8.6

kālena rodhe ca
kālasaṅkarṣī na0 kālena saṅkaṣyate'sau sam-kṛṣa-karmaṇibaṅ | navavarṣīyāṃ kumāryyām | “ekavarṣā bhavet sandhyā
dvivarṣā ca sarasvatī | trivarṣā tu trimttiśca caturthyā tu
kālikā | subhagā pañcavarṣā ca ṣaḍ varṣā ca umā bhavet
saptabhirmālinī sākṣādaṣṭavarṣā ca kubjikā | navabhiḥ
kālasaṅgarṣā daśabhiścāparājitā | ekādaśe tu rudrāyaṇī
dvādaśābde tu bhairavī | trayodaśe mahālakṣmīrdviḥsaptā pīṭhanāyikā | kṣetrajñā pañcadaśabhiḥ ṣoḍaśe cānnadā matā
evaṃ krameṇa saṃpūjya yāvat puṣpaṃ na jāyate | puṣpitāpi
ca sampūjyā tatpuṣpādānakarmmaṇi” aghaṭatalpaḥ
kālasarpa puṃ strī ni0 ka0 | kṛṣṇasarpe tiktā0 striyāṃ
saṃyogopadhatvāt ṭāp | puṃyoge tu ṅīṣ
kālasāra puṃstrī0 kālaḥ kṛṣṇavarṇaḥ sāraḥ pradhānamasya
kṛṣṇasāre mṛge śabdara0 striyāṃ jātitvāt ṅīṣ | tallakṣaṇāṃ kṛṣṇasāraśabde dṛśagram 2pītacandane kālānusāryye
na0 bhāvapra0 | tasya guṇādi kālānusāryya śabde dṛśagram
“kālasārājakarṇa khadirakadarakālaskandhetyādi” suśru0
kālasāhvaya na0 kālena samānaḥ sāhvayoyasya | kālasūtrā
khye narakabhede “yo manuṣyaḥ svakaṃ putraṃ vikrīya dhanābhicchati | kanyāṃ vā jīvitāya yaḥ śulkena prayacchati
saprāvare mahāghore niraye kālasāhvaye | kheṭaṃ mūtraṃ
purīṣañca tasmin mūḍhaḥ samaśna te” bhā0 anu0 45 a0
kālasūtra na0 kālasya yamasya sūtramiva vandhakahetutvāt
1 narakabhede bhāga0 5, 26 a0 “tāmisro'ndhatāmisraḥ”
ityādinarakabhedoktau “rauravaḥ kumbhīpākaḥ kālasūtrama”
ityādinā tadbhedānuktvā “yastviha brahmadhuka sa kālasūtra
saṃjñake narake ayutayojanaparimaṇḍale tāmramaye tapte
khale uparyyadhastādagnyarkābhyāmabhitapyamāno'bhiniveśitaḥ
kṣutpipāsābhyāṃ dahyamānānarbahiḥśarīra āste ceṣṭate
upaviṣṭhate paridhāvati ca yāvanti paśurāmāṇi tāvadvarṣasahastrāṇi” iti lakṣitam | “kālasāhvayaśabdadarśitabhāratavākye 'syo'pi taṅketurukto manunā tu
“āddha' bhuktvā ya ucchiṣṭa vṛṣalāya prayacchati | sa mūḍho
narakaṃ yāti kālasūtramavākśirāḥ” ityanyo'pi
taddheturviśeṣyoktaḥ sāmānyatastu ekaviṃśatinarakaheturanyāyavarttirājapratipakṣa eva manunā “yo rājñaḥ pratigṛhṇāti lubdhasyocchāntravarttinaḥ | sa paryāyeṇa yātīmānnarakānekaviṃśatim| tāmisramandhatāmisram” ityupakramya
“narakaṃ kālasūtrañca mahārauravameva ca” ityādinā ekaviṃśatimannarakahetutvoktaḥ | kālasya mṛtyoḥ sūtramiva
2mṛtyuhetusūtrave “vaṅgiśo'yaṃ mayā grastaḥ kālasūtreṇa
lambitaḥ” bhā0 va011480ślo0
kālaskandha pu0 kālaḥ kṛṣṇaḥ skandho'sya | 1tamālavṛkṣe
2tindukavṛkṣe (teṃ du) 3jīvakavṛkṣe (jiyola) medini| 4duṣṭakhadire 5 udumbare ca rājani0

8.8

tṛṇa | 6kālāyavabhede
kālahara pu0 kālaṃ mṛtyu ṃ harati hṛ–ṭac | 1śive 2kāmarūpāntargate talliṅgabhede ca | “tasmāt pūrvvaṃ bhadrakāmaḥ
parvvatastu trikoṇakaḥ | yatna kālaharonāma śivaliṅgaṃ
vyavasthitam” kāli0pu078a0|2samayahare tri0striyāṃṅīp
kālahāni strī 6 ta0 | vilambe śabdaci0
kālahīna pu0kālena kaṣāyaryeṇa hīnaḥ | lodhre śabdaci0
kālahorā strī kāle kālabhede horā | 1ahorātroditadvādaśalagnāīrūpahorāyāṃ 2samayabhede ca tattaddoṣadurānayanam muhūrttaci0 yathā
“vārāderghaṭikā dvighnāḥ svāṣṭāṅgacche pavajjitāḥ | saikāstaṣṭā nagaiḥ kālahoreśā dinapātkramāt” bṛ0 ci0
dvinighnāḥ kālākhyahorāpatayaḥ śarāptāḥ | dinādhipādyāraviśukrasaumyaśaśāṅkasaure jagurujñāḥ krameṇa”
śaukrī vivāhitā | jaḍatvaṃ yasmilhorāyāṃ taptahorāphalanvitam” udayakāle yadā horā tadā udayādārabhyorānayanaprayojanantu “pādaḥ svaryye vadala' saptāṃse dine
svakīye caraṇomarūpam | rūpaṃ svahorāsviti kāśavīryyasūtaṃ
hi horānipuṇaiḥ purāṣpairiti”| yuktaṃ caitat varṣe śādonā
mudayāditaḥ pravṛttānāṃ sāṅgacaryāddhāreṇā kyāyudayādeva
gaṇanīyāḥ” pī0dhā0
kālā strī kālovarṇo'styasya-arśa0ac | “kālāt varṣadhesa”vārtti0 kālaśabdasyaiva yarsavācitle ṅīp iha tu artha
ādyajantatvāt na ṅīp | 1nīlinyām 2 kṛṣṇaviṣṭarāyāṃ
(kālatekor̤ī) 3kṛṣṇajīrake ca amaraḥ para paratve'pi
harī0 stro | kala-vikṣepeṇie-pacādyac | 4mañjiṣṭhāyāṃ medi0 5bikavṛkṣe (jhasiyākhār̤ā) ratnamā0
6vayangandhāvṛkṣe rājanit7pāṭalāvṛkṣe bhāvapra0

Linked texts (4)