Pramāṇa · Search · About · API

Dasharupavaloka 3

Daśarūpāvaloka 3

Language
Sanskrit

3.1

iti śrīviṣṇusūnordhanikasya kṛtau daśarūpāvaloke
netṛprakāśo nāma dvitīyaḥ prakāśaḥ samāptaḥ
prakṛtitvādathānyeṣāṃ bhūyo rasaparigrahāt
saṃpūrṇalakṣaṇatvācca pūrvaṃ nāṭakamṛcyate

3.2

pūrvaraṅgaṃ vidhāyādau sūtradhāre vinirgate
praviśya tadvadaparaḥ kāvyamāsthāpayennaṭaḥ

3.3

divyamartye sa tadrūpo miśramanyatarastayoḥ
sūcayedvastu bījaṃ vā mukhaṃ pātramathāpi vā

3.4

raṅgaṃ prasādya madhuraiḥ ślokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ
ṛtuṃ kaṃcidupādāya bhāratīṃ vṛttimāśrayet

3.5

bhāratī saṃskṛtaprāyo vāgvyāpāro naṭāśrayaḥ
bhedaiḥ prarocanāyuktairvīthīprahasanāmukhaiḥ

3.6

unmukhīkaraṇaṃ tatra praśaṃsātaḥ prarocanā
vīthī prahasanaṃ cāpi svaprasaṅge'bhidhāsyate

3.7

vīthyaṅgānyamukhasyāṅgatvāducyante'traiva tatpunaḥ
sūtradhāro naṭīṃ brūte mārṣaṃ vātha vidūṣakam

3.8

svakāryaṃ prastutākṣepi citroktyā yattadāmukham
prastāvanā vā tatra syuḥ kathodghātaḥ pravṛttakam

3.9

prayogātiśayaścātha vīthyaṅgāni trayodaśa
svetivṛttasamaṃ vākyamarthaṃ vā yatra sūtriṇaḥ

3.10

gṛhītvā praviśetpātraṃ kathodghāto dvidhaiva saḥ
kālasāmyasamākṣiptapraveśaḥ syātpravṛttakam

3.11

atha prayogātiśayaḥeṣo'yamityupakṣepātsūtradhāraprayogataḥ
pātrapraveśo yatraiṣa prayogātiśayo mataḥ

3.12

atha vīthyaṅgāniudghātyakāvalagite prapañcatrigate chalam
vākkelyadhibale gaṇḍamavasyanditanālike

3.13

asatpralāpavyāhāramṛdavāni trayodaśa
tatragūḍhārthapadaparyāyamālā praśnottarasya vā

3.14

yatrānyonyaṃ samālāpo dvedhodghātyaṃ taducyate
ko mṛtyurvyasanaṃ śucaṃ jahati ke yairnirjitāḥ śatravaḥ
kervijñātamidaṃ virāṭanagare channasthitaiḥ pāṇḍavaiḥ ||'
athāvalagitam—
yatraikatra samāveśātkāryamanyatprasādhyate

3.15

prastute'nyatra vānyatsyāttaccāvalagitaṃ dvidhā
atha prapañcaḥ—
asadbhūtaṃ mithaḥstotraṃ prapañco hāsyakṛnmataḥ

3.16

atha trigatam—
śrutisāmyādanekārthayojanaṃ trigataṃ tviha
naṭāditritayālāpaḥ pūrvaraṅge tadiṣyate

3.17

atha chalanampriyābhairapriyairvākyairvilobhya chalanācchalam
atha vākkelīvinivṛttyāsya vākkelī dvitriḥ pratyuktito'pi vā

3.18

athādhibalamanyonyavākyādhikyoktiḥ spardhayādhibalaṃ bhavet
ityupakrame ‘rājā—are, nāhaṃ bhavāniva vikatthanāpragalbhaḥ | kiṃtu
drakṣyanti na cirātsuptaṃ bāndhavāstvāṃ raṇāṅgaṇe
madgadāminnavakṣo'sthiveṇikābhaṅgabhīṣaṇam ||’
ityantena bhīmaduryodhanayoranyonyavākyasyādhikyoktiradhibalam
atha gaṇḍaḥ—
gaṇḍaḥ prastutasaṃbandhibhinnārthaṃ sahasoditam

3.19

yathottaracarite—‘rāmaḥ—
iyaṃ gehe lakṣmīriyamamṛtavartirnayanayorasāvasyāḥ sparśo vapuṣi bahalaścandanarasaḥ
ayaṃ bāhuḥ kaṇṭhe śiśiramasṛṇo mauktikasaraḥ
kimasyā na preyo yadi paramasahyastu virahaḥ
(praviśya |) pratīhārī—deva, uatthido | rāmaḥ—ayi, kaḥ | pratīhārī—devassa āsaṇṇaparicārao dummuho |’ iti
athāvasyanditam—
rasoktasyānyathā vyākhyā yatrāvasyanditaṃ hi tat
yathā chalitarāme—‘sītā—jāda, kallam̐ kkhu tumhehiṃ ajujjhāe gantavvam | tahiṃ so rāā viṇaeṇa ṇamidavvo | lavaḥ—amba, kimāvābhyāṃ
rājopajīvibhyāṃ bhavitavyam | sītā—jām̐da, so kkhu tumhāṇaṃ pidā
lavaḥ—kimāvayo raghupatiḥ pitā | sītā—(sāśaṅkam |) jām̐da, ṇa kkhu
paraṃ tumhāṇam | saalāe jevva puhavīe |’ iti
atha nālikā—
sopahāsā nigūḍhārthā nālikaiva prahelikā

3.20

yathā mudrārākṣase—‘caraḥ—haṃho bahmaṇa, mā kuppa | kiṃ pi tuha
asaṃbaddhakathāprāyo'satpralāpo yathottaraḥ
anyārthameva vyāhāro hāsyalobhakaraṃ vacaḥ

3.21

doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syurmṛdavaṃ hi tat
eṣāmanyatamenārthaṃ pātraṃ cākṣipya sūtrabhṛt

3.22

prastāvanānte nirgacchettato vastu prapañcayet
abhigamyaguṇairyukto dhīrodāttaḥ pratāpavān

3.23

kīrtikāmo mahotsāhastrayyāstrātā mahīpatiḥ
prakhyātavaṃśo rājarṣirdivyo vā yatra nāyakaḥ

3.24

tatprakhyātaṃ vidhātavyaṃ vṛttamatrādhikārikam
yattatrānucitaṃ kiṃcinnāyakasya rasasya vā

3.25

viruddhaṃ tatparityājyamanyathā vā prakalpayet
ādyantamevaṃ niścitya pañcadhā tadvibhajya ca

3.26

khaṇḍaśaḥ saṃdhisaṃjñāṃśca vibhāgānapi khaṇḍayet
catuḥṣaṣṭistu tāni syuraṅgānītyaparaṃ tathā

3.27

patākāvṛttamapyūnamekādyairanusaṃdhibhiḥ
aṅgān‍yatra yathālābhamasaṃdhiṃ prakarīṃ nyaset

3.28

ādau viṣkambhakaṃ kuryādaṅkaṃ vāṃ kāryayuktitaḥ
apekṣitaṃ parityajya nīrasaṃ vastuvistaram

3.29

yadā saṃdarśayeccheṣaṃ kuryādviṣkambhakaṃ tadā
yadā tu sarasaṃ vastu mūlādeva pravartate

3.30

ādāveva tadāṅkaḥ syādārmukhakṣepasaṃśrayaḥ
sa ca—
pratyakṣanetṛcarito binduvyāptipuraskṛtaḥ

3.31

aṅko nānāprakārārthasaṃvidhānarasāśrayaḥ
tatra ca—
anubhāvavibhāvābhyāṃ sthāyinā vyabhicāribhiḥ

3.32

gṛhītamuktaiḥ kartavyamaṅginaḥ paripoṣaṇam
na cātirasato vastu dūraṃ vicchinnatāṃ nayet

3.33

rasaṃ vā na tirodadhyādvastvalaṅkāralakṣaṇaiḥ
eko raso'ṅgīkartavyo vīraḥ śṛṅgāra eva vā

3.34

aṅgamanye rasāḥ sarve kuryānnirvahaṇe'dbhutam
dūrādhvānaṃ vadhaṃ yuddhaṃ rājyadeśādiviplavam

3.35

saṃrodhaṃ bhojanaṃ snānaṃ surataṃ cānulepanam
ambaragrahaṇādīni pratyakṣāṇi na nirdiśet

3.36

nādhikārikavadhaṃ kvāpi tyājyamāvaśyakaṃ na ca
ekāhācaritaikārthamitthamāsannanāyakam

3.37

pātraistricaturairaṅkaṃ teṣāmante'sya nirgamaḥ
patākāsthānakānyatra bindurante ca bījavat

3.38

evamaṅkāḥ prakartavyāḥ praveśādipuraskṛtāḥ
pañcāṅkametadavaraṃ daśāṅkaṃ nāṭakaṃ param

3.39

atha prakaraṇe vṛttamutpādyaṃ lokasaṃśrayam
amātyavipravaṇijāmekaṃ kuryācca nāyakam

3.40

dhīrapraśāntaṃ sāpādyaṃ dharmakāmārthatatparam
śeṣaṃ nāṭakavatsaṃdhipraveśakarasādikam

3.41

nāyikā tu dvidhā netuḥ kulastrī gaṇikā tathā
kvacidekaiva kulajā veśyā kvāpi dvayaṃ kvacit

3.42

kulajābhyantarā bāhyā veśyā nātikramo'nayoḥ
ābhiḥ prakaraṇaṃ tredhā saṃkīrṇaṃ dhūrtasaṃkulam

3.43

lakṣyate nāṭikāpyatra saṃkīrṇānyanivṛttaye
tatra vastu prakaraṇātnāṭakānnāyako nṛpaḥ

3.44

prakhyāto dhīralalitaḥ śṛṅgāro'ṅgī salakṣaṇaḥ
strīprāyacaturaṅkādibhedakaṃ yadi ceṣyate

3.45

ekadvitryaṅkapātrādibhedenānantarūpatā
devī tatra bhavejjyeṣṭhā pragalbhā nṛpavaṃśajā

3.46

gambhīrā māninī kṛcchrāttadvaśābhnertṛsaṃgamaḥ
nāyikā tādṛśī mugdhā divyā cātimanoharā

3.47

antaḥpurādisaṃbandhādāsannā śrutidarśanaiḥ
anurāgo navāvastho netustasyāṃ yathottaram

3.48

netā tatra pravarteta devītrāsena śaṅkitaḥ
kaiśikyaṅgaiścaturbhiśca yuktāṅgairiva nāṭikā

3.49

bhāṇastu dhūrtacaritaṃ svānubhūtaṃ pareṇa vā
yatropavarṇayedeko nipuṇaḥ paṇḍito viṭaḥ

3.50

saṃbodhanoktipratyuktī kuryādākāśabhāṣitaiḥ
sūcayedvīraśṛṅgārau śaurya saubhāgyasaṃstavaiḥ

3.51

bhūyasā bhāratī vṛttirekāṅkaṃ vastu kalpitam
mukhanirvahaṇe sāṅge lāsyāṅgāni daśāpi ca

3.52

geyaṃ padaṃ sthitaṃ pāṭhyamāsīnaṃ puṣpagaṇḍikā
pracchedakastrigūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvigūḍhakam

3.53

uttamottamakaṃ caiva uktapratyuktameva ca
lāsye daśavidhaṃ hyetadaṅganirdeśakalpanam

3.54

tadvatprahasanaṃ tredhā śuddhavaikṛtasaṃkaraiḥ
pākhaṇḍivipraprabhṛticeṭaceṭīviṭākulam

3.55

ceṣṭitaṃ veṣabhāṣābhiḥ śuddhaṃ hāsyavaconvitam
kāmukādivacoveṣaiḥ ṣaṇḍhakañcukitāpasaiḥ

3.56

vikṛtaṃ saṃkarādvīthyā saṃkīrṇaṃ dhūrtasaṃkulam
rasastu bhūyasā kāryaḥ ṣaḍvidho hāsya eva tu

3.57

ḍime vastu prasiddhaṃ syādvṛttayaḥ kaiśikīṃ vinā
netāro devagandharvayakṣarakṣomahoragāḥ

3.58

bhūtapretapiśācādyāḥ ṣoḍaśātyantamuddhatāḥ
rasairahāsyaśṛṅgāraiḥ ṣaḍbhirdīptaiḥ samanvitaḥ

3.59

māyendrajālasaṃgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ
candrasūryoparāgośca nyāyye raudrarase'ṅgini

3.60

caturaṅkaścatuḥsaṃdhirnirvimarśo ḍimaḥ smṛtaḥ
khyātetivṛtto vyāyogaḥ khyātoddhatanarāśrayaḥ

3.61

hīno garbhavimarśābhyāṃ dīptāḥ syurḍimavadrasāḥ
astrīnimittasaṃgrāmo jāmadagnyajaye yathā

3.62

ekāhācaritaikāṅko vyāyogo bahubhirnaraiḥ
kāryaṃ samavakāre'pi āmukhaṃ nāṭakādivat

3.63

khyātaṃ devāsuraṃ vastu nirvimarśāstu saṃdhayaḥ
vṛttayo mandakaiśikyo netāro devadānavāḥ

3.64

dvādaśodāttavikhyātāḥ phalaṃ teṣāṃ pṛthakpṛthak
bahuvīrarasāḥ sarve yadvadambhodhimanthane

3.65

aṅkaustribhistrikapaṭastriśṛṅgārastrividravaḥ
dvisaṃdhiraṅkaḥ prathamaḥ kāryo dvādaśanālikaḥ

3.66

caturdvinālikāvantyau nālikā ghaṭikādvayam
vastusvabhāvadaivārikṛtāḥ syuḥ kapaṭāstrayaḥ

3.67

nagarāparodhayuddhe vātāgnyādikavidravāḥ
dharmārthakāmaiḥ śṛṅgāro nātra bindupraveśakau

3.68

vīthyaṅgāni yathālābhaṃ kuryātprahasane yathā
atha vīthī—
vīthī tu kaiśikīvṛttau saṃdhyaṅgāṅgaistu bhāṇavat

3.69

rasaḥ sūcyastu śṛṅgāraḥ spṛśedapi rasāntaram
yuktā prastāvanāvyātairaṅgairudghātyakādibhiḥ

3.70

evaṃ vīthī vidhātavyā dvayekapātraprayojitā
athāṅkaḥ—
utsṛṣṭikāṅke prakhyātaṃ vṛttaṃ buddhyā prapañcayet

3.71

rasastu karuṇaḥ sthāyī netāraḥ prākṛtā narāḥ
bhāṇavatsaṃdhivṛttyaṅgairyuktaḥ strīparidevitaiḥ

3.72

vācā yuddhaṃ vidhātavyaṃ tathā jayaparājayau
athehāmṛgaḥ—
miśramīhāmṛge vṛttaṃ caturaṅkaṃ trisaṃdhimat

3.73

naradivyāvaniyamānnāyakapratināyakau
khyāto dhīroddhatāvantyo viparyāsādayuktakṛt

3.74

divyastriyamanicchantīmapahārādinecchataḥ
śṛṅgārābhāsamapyasya kiṃcitkiṃcitpradarśayet

3.75

saṃrambhaṃ para Frānīya yuddhaṃ vyājānnivārayet
vadhaprāptasya kurvīta vadhaṃ naiva mahātmanaḥ

3.76

itthaṃ vicintya daśarūpakalakṣmamārgamālokya vastu paribhāvya kaviprabandhān
kuryādayanavadalaṃkṛtibhiḥ prabandhaṃ
vākyairudāramadhuraiḥ sphuṭamandavṛttaiḥ

Linked texts (12)