Dasharupavaloka 4.37

4.37

ityādiṣu candratulyaṃ tanvīvadanāravindamityādyupamādyalaṃkārapratipattirvyañjakatvanibandhaneti | na cāmāvarthāpattijanyā | anupapadyamānārthāpekṣābhāvāt
nāpi vākyārthatvaṃ vyaṅgyasya tṛtīyakakṣāviṣayatvāt| tathāhi—‘bhrama dhārmika’
ityādau padārthaviṣayābhidhālakṣaṇaprathamakakṣātikrāntakriyākārakasaṃsargātmakavidhiviṣayavākyārthakakṣātikrāntatṛtīyakakṣākrānto niṣedhātmā vyaṅgyalakṣaṇo'rtho vyañjakaśaktyadhīnaḥ sphuṭamevāvabhāsate | ato nāsau vākyārthaḥ
nanu ca tṛtīyakakṣāviṣayatvamaśrūyamāṇapadārthatātparyeṣu ‘viṣaṃ bhuṅkṣva’ ityādivākyeṣu niṣedhārthaviṣayeṣu pratīyata eva vākyārthaḥ | na cātra vyañjakatvavādināpi
vākyārthatvaṃ neṣyate tātparyādanyatvāddhvaneḥ | tatra svārthasya dvitīyakakṣāyāmaviśrāntasya tṛtīyakakṣābhāvāt | saiva niṣedhakakṣā tatra dvitīyakakṣāvidhau kriyākārakasaṃsargānupapatteḥ | prakaraṇātpitari vaktari putrasya viṣabhakṣaṇaniyogābhāvāt | rasavadvākyeṣu ca vibhāvapratipattilakṣaṇadvitīyakakṣāyāṃ rasānavagamāt | taduktam—
‘apratiṣṭhamaviśrāntaṃ svārthe yatparatāmidam
vākyaṃ vigāhate tatra nyāyyā tatparatāsya sā
yatra tu svārthaviśrāntaṃ pratiṣṭhāṃ tāvadāgatam
tatprasarpati tatra syātsarvatra dhvaninā sthitiḥ ||’
ityevaṃ sarvatra rasānāṃ vyaṅgyatvameva | vastvalaṃkārayostu kvacidvācyatvaṃ
kvacidvyaṅgyatvam | tatrāpi yatra vyaṅgyasya prādhānyena pratipattistatraiva
dhvaniḥ, anyatra guṇībhūtavyaṅgyatvam | taduktam—
‘yatrārthaḥ śabdo vā yamarthamupasarjanīkṛtasvārthau
vyaktaḥ kāvyaviśeṣaḥ sa dhvaniriti sūribhiḥ kathitaḥ
pradhāne'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ
kāvye tasminnalaṃkāro rasādiriti me matiḥ ||’
yathā—‘upoḍharāgeṇa’ ityādi | tasya ca dhvanervivakṣitavācyāvivakṣitavācyatvena dvaividhyam| avivakṣitavācyo 'pyatyantatiraskṛtasvārtho'rthāntarasaṃkramitavācyaśceti dvidhā | vivakṣitavācyaśca 'saṃlakṣyakramaḥ kramadyotyaśceti
dvividhaḥ | tatra rasādīnāmasaṃlakṣyakrame dhvanitvaṃ prādhānyapratītau satyāmaṅgatvena pratītau rasavadalaṃkāra iti
vācyā prakaraṇādibhyo buddhisthā vā yathā kriyā
vākyārthaḥ kārakairyuktā sthāyī bhāvastathetaraiḥ