Pramāṇa · Search · About · API

Dasharupavaloka 4

Daśarūpāvaloka 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

athedānīṃ rasabhedaḥ pradarśyatevibhāvairanubhāvaiśca sāttvikairvyabhicāribhiḥ
ānīyamānaḥ svādyatvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ

4.2

tatra vibhāvaḥjñāyamānatayā tatra vibhāvo bhāvapoṣakṛt
ālambana Noah dīpanatvaprabhedena sa ca dvidhā

4.3

anubhāvo vikārastu bhāvasaṃsūcanātmakaḥ
hetukāryātmanoḥ siddhistayoḥ saṃvyavahārataḥ

4.4

sukhaduḥkhādikairbhāvairbhāvastadbhāvabhāvanam
pṛthagbhāvā bhavantyanye'nubhāvatve'pi sāttvikāḥ

4.5

sattvādeva samutpattestacca tadbhāvabhāvanam
stambhapralayaromāñcāḥ svedo vaivarṇyavepathū

4.6

aśruvaisvaryamityaṣṭau stambho'sminniṣkriyāṅgatā
pralayo naṣṭasaṃjñatvaṃ śeṣāḥ suvyaktalakṣaṇāḥ

4.7

viśeṣādābhimukhyena caranto vyabhicāriṇaḥ
sthāyinyunmagnanirmagnāḥ kallolā iva vāridhau

4.8

nirvedaglāniśaṅkāśramadhṛtijaḍatāharṣadainyaugryacintāstrāserṣyāmarṣagarvāḥ smṛtimaraṇamadāḥ suptanidrāvibodhāḥ
व्रीडापस्मारमोहाः समतिरDownloadalसतavegatarkavahittha
vyādhyunmādau viṣādotsukacapalayutāstriṃśadete trayaśca

4.9

tatra nirvedaḥ—
tattvajñānāpadīrṣyādernirveṃdaḥ svāvamānanam
tatra cintāśruniḥśvāsavaivarṇyocchvāsadīnatāḥ

4.10

atha glāniḥratyādyāyāsatṛṭkṣudbhirglānirniṣprāṇateha ca
vaivarṇyakampānutsāhakṣāmāṅgavacanakriyāḥ

4.11

atha śaṅkāanarthapratibhā śaṅkā parakrauryātsvadurṇayāt
kampaśoṣābhivīkṣādiratra varṇasvarānyatā

4.12

atha śramaḥśramaḥ khedo'dhvaratyādeḥ svedo'sminmardanādayaḥ
saṃtoṣo jñānaśaktyāderdhṛtiravyagrabhogakṛt

4.13

apratipattirjaḍatā syādiṣṭāniṣṭadarśanaśrutibhiḥ
animiṣanayananirīkṣaṇatūṣṇīṃbhāvādayastatra

4.14

prasattirutsavādibhyo harṣo'śrusvedagadgadāḥ
daurgatyādyairanaujasyaṃ dainyaṃ kāṣrṇyāmṛjādimat

4.15

duṣṭe'parādhadaurmukhyakrauryaiścaṇḍatvamugratā
tatra svedaśiraḥkampatarjanātāḍanādayaḥ

4.16

dhyānaṃ cintehitānāpteḥ śūnyatāśvāsatāpakṛt
garjitādermanaḥkṣobhastrāso'trotkampitādayaḥ

4.17

parotkarṣākṣamāsūyā garvadaurjanyamanyujā
doṣoktyavajñe bhrukuṭimanyukrodheṅgitāni ca

4.18

adhikṣepāpamānāderamarṣo'bhiniviṣṭatā
tatra svedaśiraḥkampatarjanātāḍanādayaḥ

4.19

garbo'bhijanalāvaṇyabalaiśvaryādibhirmadaḥ
karmāṇyadharṣaṇāvajñā savilāsāṅgavīkṣaṇam

4.20

‘munirayamatha vīrastādṛśastatpriyaṃ me
viramatu parikampaḥ kātare kṣatriyāsi
tapasi vitatakīrterdapaṃ kaṇḍūladoṣaḥ
paricaraṇasamartho rāghavaḥ kṣatriyo'ham ||’
‘brāhmaṇātikramatyāgo bhavatāmeva bhūtaye
jāmadagnyaśca vo mitramanyathā durmanāyate ||’
sadṛśajñānacintādyaiḥ saṃskārātsmṛtiratra ca
jñātatvenārthabhāsinyāṃ bhrūsamunnayanādayaḥ

4.21

‘mainākaḥ kimayaṃ ruṇaddhi gagane manmārgamavyāhataṃ
śaktistasya kutaḥ sa vajrapatanādbhīto mahendrādapi
tārthyaḥ so'pi samaṃ nijena vibhunā jānāti māṃ rāvaṇamā jñātaṃ ru jaṭāyureṣa jarasā kliṣṭo vadhaṃ vāñchati ||’
‘līneva pratibimbiteva likhitevotkīrṇarūpeva ca
pratyupteva ca vajrasāraghaṭitevāntarnikhāteva ca
sā naścetasi kīliteva viśikhaiścetobhuvaḥ pañcabhiścintāsaṃtatitantujālanibiḍasyūteva lagnā priyā ||’
maraṇaṃ suprasiddhatvādamarthatvācca nocyate
‘saṃprāpte'vadhivāsare kṣaṇamanu tvadvartmavātāyanaṃ
vāraṃvāramupetya niṣkriyatayā niścitya kiṃciniścitam
saṃpratyeva niveśya kelikurarīṃ sāsraṃ sakhībhyaḥ śiśormādhav‍yāḥ sahakārakeṇa karuṇaḥ pāṇigraho nirmitaḥ ||'
ityādivacchṛṅgārāśrayālambanatvena maraṇe vyavasāyamātramupanibandhanīyam
anyatra kāmacāraḥ | yathā vīracarite—'paśyantu bhavantastāḍakām
'hṛnmarmabhedipatadutkaṭakaṅkapatrasaṃvegatatkṣaṇakṛtasphuradaṅgabhaṅgā
nāsākuṭīrakuharadvayatulyaniryadbudbuddhvanadasṛkprasarā mṛtaiva ||'
atha madaḥ—
harṣotkarṣo madaḥ pānātskhaladaṅgavacogatiḥ

4.22

nidrā hāso'tra ruditaṃ jyeṣṭhamadhyādhamādiṣu
yathā māghe—
'hāvahāri hasitaṃ vacanānāṃ kauśalaṃ dṛśi vikāraviśeṣāḥ
cakrire bhṛśamṛjorapi vadhvāḥ kāmineva taruṇena madena ||'
ityādi
atha suptam—
suptaṃ nidrodbhavaṃ tatra śvāsocchvāsakriyāparam

4.23

yathā—
'laghuni tṛṇakuṭīre kṣetrakoṇe yavānāṃ
navakalamapalālamlamnare sopadhāne
pariharati suṣuptaṃ hālikadvandvamārātkucakalaśamahoṣmābaddharekhastuṣāraḥ ||'
atha nidrā—
manaḥsaṃmīlanaṃ nidrā cintālasyaklamādibhiḥ
tatra jṛmbhāṅgabhaṅgākṣimīlanotsvapnatādayaḥ

4.24

yathā—
'nidrārdhamīlitadṛśo madamantharāṇi
nāpyarthavanti na ca yāni nirarthakāni
vibodhaḥ pariṇāmādestatra jṛmbhākṣimardane
durācārādibhirvrīḍā dhārṣṭyābhāvastamunnayet
sācīkṛtāṅgāvaraṇavaivarṇyādhomukhādibhiḥ

4.25

āveśo grahaduḥkhādyairapasmāro yathāvidhiḥ
bhūpātakampaprasvedalālāphenodgamādayaḥ

4.26

atha mohaḥ—
moho vicittatā bhītiduḥkhāveśānucintanaiḥ
tatrājñānabhramāghātaghūrṇanādarśanādayaḥ

4.27

atha matiḥ—
bhrānticchedopadeśābhyāṃ śāstrādestattvadhīrmatiḥ
athālasyam—
ālasyaṃ śramagarbhādejahyajṛmbhāsitādimat

4.28

athāvegaḥ—
āvegaḥ saṃbhramo'sminnabhisarajanite śastranoṃgābhiyogo
vātātpāṃsūpadigdhastvaritapadagatirvarṣaje piṇḍitāṅgaḥ
utpātātsrastatāṅgeṣvahitahitakṛte śokaharṣānubhāvā
vahnerdhūmākulāsyaḥ karijamanu bhayastambhakampāpasārāḥ

4.29

rāmaḥvatsasyābhayavāridheḥ pratibhayaṃ manye kathaṃ rākṣasāstrastaścaiṣa munirviṃrauti manasaścāstyeva me saṃbhramaḥ
māhāmīnanakrāmbhajāmiti muhuḥ snehādururyācate
na sthātuṃ na ca gantumākulamatermūḍhasya me niścayaḥ ||'
ityantenāniṣṭaprāptikṛtasaṃbhramaḥ
iṣṭaprāptikṛto yathātraiva-'(praviśya paṭākṣepeṇa saṃbhrānto vānaraḥ |) vānaraḥmahārāa, edaṃ khu pavaṇaṇandaṇāgamaṇeṇa paharisa-' ityādi 'devessa hiaāṇandajaṇaṇaṃ vialidaṃ mahuvaṇam |' ityantam
yathā vā vīracarite'ehyehi vatsa raghunandana pūrṇacandra
cumbāmi mūrdhani cirasya pariṣvaje tvām
āropya vā hṛdi divāniśamudvahāmi
vande'thavā caraṇapuṣkarakadvayaṃ te ||'
vahnijo yathāmaruśatake'kṣipto hastāvalagnaḥ prasabhamabhihato'pyādadāno'ṃśukāntaṃ
gṛhṇankeśeṣvapāstaścaraṇanipatito nekṣitaḥ saṃbhrameṇa
āliṅgantyo'vadhūtastripurayuvatibhiḥ sāśrunetrotpalābhiḥ
kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śāṃbhavo vaḥ śarāgniḥ ||'
yathā vā ratnāvalyām'virama virama vahne muñca dhūmākulatvaṃ
prasarayasi kimuccairarciṣāṃ cakravālam
virahahutabhujāhaṃ yo na dagdhaḥ priyāyāḥ
pralayadahanabhāsā tasya kiṃ tvaṃ karoṣi ||'
karijo yathā raghuvaṃśe'sa cchinnabandhadrutayugyaśūnyaṃ bhagnākṣaparyastarathaṃ kṣaṇena
rāmāparitrāṇavihastayodhaṃ senāniveśaṃ tumulaṃ cakāra ||'
atha vitarkaḥ—
tarko vicāraḥ saṃdehādbhrūśiro'ṅgulinartakaḥ
athāvahittham—
lajjādyairvikriyāguptāvavahitthāṅgavikriyā
atha vyādhiḥ—
vyādhayaḥ sannipātādyāsteṣāmanyatra vistaraḥ

4.30

athonmādaḥ—
aprekṣākāritonmādaḥ sannipātagrahādibhiḥ
asminnavasthā ruditagītahāsāsitādayaḥ

4.31

navajaladharaḥ sannaddho'yaṃ na dṛptaniśācaraḥ
suradhanuridaṃ dūrākṛṣṭaṃ na tasya śarāsanam
ayamapi paṭurdhārāsāro na bāṇaparamparā
kanakanikaṣasnigdhā vidyutpriyā na mamorvaśī ||'
ityādi
atha viṣādaḥ—
prārabdhakāryāsiddhyāderviṣādaḥ sattvasaṃkṣayaḥ
niḥśvāsocchvāsahṛttāpasahāyānveṣaṇādikṛt

4.32

yathā vīracarite—'hā ārye tāḍake, kiṃ hi nāmaitat | ambuni majjantyalābūni, grāvāṇaḥ plavante
nanveṣa rākṣasapteḥ skhalitaḥ pratāpaḥ
prāpto'dbhutaḥ paribhavo hi manuṣyapotāt
dṛṣṭaḥ sthitena ca mayā svajanapramātho
dainyaṃ jarā ca niruṇaddhi kathaṃ karomi ||'
athautsukyam—
kālākṣamatvamautsukyaṃ ramyecchāratisaṃbhramaiḥ
tatrocchvāsatvarairniḥśvāsahṛttāpasvedavibhramāḥ

4.33

yathā kumārasaṃbhave—
'ātmānamālokya ca śobhamānamādarśabimbe stimitāyatākṣī
haropayāne tvaritā babhūva strīṇāṃ priyālokaphalo hi veṣaḥ ||'
yathā vā tatraiva—
'paśupatirapi tānyahāni kṛcchrāddininayadradisutāsamāgamotkaḥ
kamaparamavaśaṃ na viprakuryurvibhumapi taṃ yadamī spṛśanti bhāvāḥ ||'
atha cāpalā—
mātsaryadveṣarāgādeścāpalaṃ tvanavasthitiḥ
tatra bhartsanapāruṣyasvacchandācaraṇādayaḥ

4.34

‘anyāsa tāvadupamardasahāsu bhṛṅga
lolaṃ vinodaya manaḥ sumanolatāsu
bālāmajātarajasaṃ kalikāmakāle
vyarthaṃ kadardhayasi kiṃ navamallikāyāḥ ||’
viruddhairaviruddhairvā bhāvairvicchidyate na yaḥ
ātmabhāvaṃ nayatyānsa sthāyī lavaṇākaraḥ

4.35

ruddhāsteṣāmaṅgatvātpradhānaviruddhasya cāṅgatvāyogādānantaryavirodhitvamapyanena
prakāreṇāpāstaṃ bhavati | tathā ca mālatīmādhave śṛṅgārānantaraṃ bībhatsopanibandhe'pi na kiṃcidvairasyaṃ tadevameva sthite viruddharasaikāvalambanatvameva virodhe
hetuḥ | sattvaviruddharasāntaravyavadhānenopanibadhyamāno na virodhī | yathā—
‘aṇṇuhuṇāhumaheliahujuhuparimalususuandhu
muhukantaha agathaṇahaaṅka ṇa phiḍḍai gandhu ||’
ityatra bībhatsarasasyāṅgabhūtarasāntaravyavadhānena śṛṅgārasamāveśo na viruddhaḥ
prakārāntareṇaikāśrayavirodhī pariharttavyaḥ | nanu yatraikatātparyyeṇetareṣāṃ viruddhānāmaviruddhānāṃ ca nyagbhūtatvenopādānaṃ tatra bhavatvaṅgattvenāvirodhaḥ | yatra
tu samapradhānatvenānekasya bhāvasyopanibandhanaṃ tatra katham | yathā—
‘aikatto ruai piā aṇatto samaratūraṇigghoso
pemmeṇa raṇaraseṇa a bhaḍassa ḍolāiaṃ hiaam ||’
ityādau ratyutsāhayoḥ | yathā vā—
‘mātsaryamutsārya vicārya kāryamāryāḥ samaryādamidaṃ vadantu
sevyā nitambāḥ kimu bhūdharāṇāmuta smarasmeravilāsinīnām ||’
ityādau ratiśamayoḥ | yathā ca—
‘iyaṃ sā lolākṣī tribhuvanalalāmaikavasatiḥ
sa cāyaṃ duṣṭātmā śvasurapakṛtaṃ yena mama tat
itastīvraḥ kāmo gururayamitaḥ krodhadahanaḥ
kṛto veṣaścāyaṃ kathamidamiti bhrāmyati manaḥ ||’
ityādau tu ratikrodhayoḥ
‘antraiḥ kalpitamaṅgalapratisarāḥ strīhastaraktotpalavyaktottaṃsabhṛtaḥ pinaddhaśirasā hṛtpuṇḍarīkasrajaḥ
etāḥ śoṇitapaṅkakuṅkumajuṣaḥ saṃbhūya kāntaiḥ pibantyasthisnehasurāṃ kapālacaṣakaiḥ prītāḥ piśācāṅganāḥ ||’
ityādāvekāśrayatvena ratijugupsayoḥ
‘ekaṃ dhyānanimīlanānanmukulitaṃ cakṣurdvitīyaṃ punaḥ
pārvatyā vadanāmbujastanataṭe śṛṅgārabhārālasam
ityādau | tadevamuktaprakāreṇa ratyādyupanibandhe sarvatrāvirodhaḥ | yathā vā
śrūyamāṇaratyādipadeṣvapi vākyeṣu tatraiva tātparyaṃ tathāgre darśayiṣyāmaḥ
te ca—
ratyutsāhajugupsāḥ krodho hāsaḥ smayo bhayaṃ śokaḥ
śamamapi kecitprāhuḥ puṣṭirnāṭyeṣu naitasya

4.36

nirvedādiratādrūpyādasthāyī svadate katham
vairasyāyaiva tatpoṣastenāṣṭau sthāyino matāḥ

4.37

ityādiṣu candratulyaṃ tanvīvadanāravindamityādyupamādyalaṃkārapratipattirvyañjakatvanibandhaneti | na cāmāvarthāpattijanyā | anupapadyamānārthāpekṣābhāvāt
nāpi vākyārthatvaṃ vyaṅgyasya tṛtīyakakṣāviṣayatvāt| tathāhi—‘bhrama dhārmika’
ityādau padārthaviṣayābhidhālakṣaṇaprathamakakṣātikrāntakriyākārakasaṃsargātmakavidhiviṣayavākyārthakakṣātikrāntatṛtīyakakṣākrānto niṣedhātmā vyaṅgyalakṣaṇo'rtho vyañjakaśaktyadhīnaḥ sphuṭamevāvabhāsate | ato nāsau vākyārthaḥ
nanu ca tṛtīyakakṣāviṣayatvamaśrūyamāṇapadārthatātparyeṣu ‘viṣaṃ bhuṅkṣva’ ityādivākyeṣu niṣedhārthaviṣayeṣu pratīyata eva vākyārthaḥ | na cātra vyañjakatvavādināpi
vākyārthatvaṃ neṣyate tātparyādanyatvāddhvaneḥ | tatra svārthasya dvitīyakakṣāyāmaviśrāntasya tṛtīyakakṣābhāvāt | saiva niṣedhakakṣā tatra dvitīyakakṣāvidhau kriyākārakasaṃsargānupapatteḥ | prakaraṇātpitari vaktari putrasya viṣabhakṣaṇaniyogābhāvāt | rasavadvākyeṣu ca vibhāvapratipattilakṣaṇadvitīyakakṣāyāṃ rasānavagamāt | taduktam—
‘apratiṣṭhamaviśrāntaṃ svārthe yatparatāmidam
vākyaṃ vigāhate tatra nyāyyā tatparatāsya sā
yatra tu svārthaviśrāntaṃ pratiṣṭhāṃ tāvadāgatam
tatprasarpati tatra syātsarvatra dhvaninā sthitiḥ ||’
ityevaṃ sarvatra rasānāṃ vyaṅgyatvameva | vastvalaṃkārayostu kvacidvācyatvaṃ
kvacidvyaṅgyatvam | tatrāpi yatra vyaṅgyasya prādhānyena pratipattistatraiva
dhvaniḥ, anyatra guṇībhūtavyaṅgyatvam | taduktam—
‘yatrārthaḥ śabdo vā yamarthamupasarjanīkṛtasvārthau
vyaktaḥ kāvyaviśeṣaḥ sa dhvaniriti sūribhiḥ kathitaḥ
pradhāne'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ
kāvye tasminnalaṃkāro rasādiriti me matiḥ ||’
yathā—‘upoḍharāgeṇa’ ityādi | tasya ca dhvanervivakṣitavācyāvivakṣitavācyatvena dvaividhyam| avivakṣitavācyo 'pyatyantatiraskṛtasvārtho'rthāntarasaṃkramitavācyaśceti dvidhā | vivakṣitavācyaśca 'saṃlakṣyakramaḥ kramadyotyaśceti
dvividhaḥ | tatra rasādīnāmasaṃlakṣyakrame dhvanitvaṃ prādhānyapratītau satyāmaṅgatvena pratītau rasavadalaṃkāra iti
vācyā prakaraṇādibhyo buddhisthā vā yathā kriyā
vākyārthaḥ kārakairyuktā sthāyī bhāvastathetaraiḥ

4.38

rasaḥ sa eva svādyatvādrasikasyaiva vartanāt
nānukāryasya vṛttatvātkāvyasyātatparatvataḥ

4.39

draṣṭuḥ pratītivrīḍerṣyārāgadveṣaprasaṅgataḥ
laukikasya svaramaṇīsaṃyuktasyeva darśanāt

4.40

dhīrodāttādyavasthānāṃ rāmādiḥ pratipādakaḥ
vibhāvayati ratyādīnsvadante rasikasya te

4.41

krīḍatāṃ mṛṇmayairyadvadbālānāṃ dviradādibhiḥ

4.42

svotsāhaḥ svadate tadvacchrotṝṇāmarjunādibhiḥ
kāvyārthabhāvanāvyādo nartakasya na vāryate

4.43

kathaṃ ca kāvyātsvādodbhūtiḥ kimātmā cāsāviti vyutpādyate—
svādaḥ kāvyārthasaṃbhedādvātmānandasamudbhavaḥ
vikāśavistarakṣobhavikṣepaiḥ sa caturvidhaḥ

4.44

śṛṅgāravīrabībhatsaraudreṣu manasaḥ kramāt
hāsyādbhutabhayotkarṣakaruṇānāṃ ta eva hi

4.45

atastajjanyatā teṣāmata evāvadhāraṇam
śamaprakarṣo nirvācyo muditādestadātmatā

4.46

padārthairindunirvedara romāñcādisvarūpakaiḥ
kāvyādvibhāvasaṃcāryanubhāvapraṇyatāṃ gataiḥ

4.47

bhāvitaḥ svadate sthāyī rasaḥ sa parikīrtitaḥ
lakṣaṇaikyaṃ vibhāvaikyādbhedādrasabhāvayoḥ

4.48

ramyadeśakalākālaveṣabhogādisevanaiḥ
pramodātmā ratiḥ saiva yūnoranyonyaraktayoḥ
prahṛṣyamāṇā śṛṅgāro madhurāṅgaviceṣṭitaiḥ

4.49

itthamupanibadhyamānaṃ kāvyaṃ śṛṅgārāsvādāya prabhavatīti | kavyupadeśaparametat
tatra deśavibhāvo yathottararāmacarite'smarasi sutanu tasminparvate lakṣmaṇena
prativihitasaparyāmusthayostānyahāni
smarasi sarasatīrāṃ tatra godāvarīṃ vā
smarasi ca tadupānteṣvāvayorrartanāni ||'
kalāvibhāvo yathā'hastairantarnihitavacanaiḥ sūcitaḥ samyagarthaḥ
pādanyāsairlayamupagatastanmayatvaṃ raseṣu
śākhāyonirmṛdurabhinayaḥ ṣaḍvikalpo'nuvṛttairbhāve bhāve nudati viṣayānrāgabandhaḥ sa eva ||'
yathā ca'vyaktirvyañjanadhātunā daśavidhenāpyatra labdhāmunā
vispaṣṭo drutamadhyalambitaparicchinnastridhāyaṃ layaḥ
gopucchapramukhāḥ krameṇa gatayastisro'pi saṃpāditāstattvaughānugatāśca vādyavidhayaḥ samyaktrayo darśitāḥ ||'
kālavibhāvo yathā kumārasaṃbhave'astūta sadyaḥ kusumānyaśokaḥ skandhātprabhṛtyeva sapallavāni
pādena cāpaikṣata sundarīṇāṃ saṃparkamāsiñjitanūpureṇa ||'
ityupakrame'madhu dvirephaḥ kusumaikapātre papau priyāṃ svāmanuvartamānaḥ
śṛṅgeṇa saṃsparśanimīlitākṣīṃ mṛgīmakaṇḍūyata kṛṣṇasāraḥ ||'
veṣavibhāvo yathā tatraiva'aśokanirbhatsitapadmarāgamākṛṣṭahemadyutikarṇikāram
muktākalāpīkṛtasinduvāraṃ vasantapuṣpābharaṇaṃ vahanti ||'
upabhogavibhāvo yathā'cakṣurluptamaṣīkaṇaṃ kavalitastāmbūlarāgo'dhare
viśrāntā kabarī kapolaphalake lupteva gātradyutiḥ
ye sattvajāḥ sthāyina eva cāṣṭau
triṃśattrayo ye vyabhicāriṇaśca
ekonapañcāśadamī hi bhāvā
yuktyā nibaddhāḥ paripoṣayanti
ālasyamaugryaṃ maraṇaṃ jugupsā
tasyāśrayādvaitaviruddhamiṣṭam

4.50

ayogo viprayogaśca saṃbhogaśceti sa tridhā
tatrāyogo'nurāge'pi navayorekacittayoḥ

4.51

pāratantryeṇa daivādviprakarṣādasaṅgamaḥ
daśāvasthaḥ sa tatrādāvabhilāṣo'tha cintanam

4.52

smṛtirguṇakathodvegapralāponmādasaṃjvarāḥ
jaḍatā maraṇaṃ ceti duravasthaṃ yathottaram

4.53

abhilāṣaḥ spṛhā tatra kānte sarvāṅgasundare
dṛṣṭe śrute vā tatrāpi vismayānandasādhvasāḥ

4.54

sākṣātpratikṛtisvapnacchāyāmāyāsu darśanam
śrutirvyājātsakhīgītamāgadhādiguṇastuteḥ

4.55

sānubhāvavibhāvāstu cintādyāḥ pūrvadarśitāḥ
daśāvasthatvamācāryaiḥ prāyo vṛttyā nidarśitam

4.56

mahākaviprabandheṣu dṛśyate tadanantatā
dṛṣṭe śrute'bhilāṣācca kiṃ nautsukyaṃ prajāyate

4.57

aprāptau kiṃ na nirvedo glāniḥ kiṃ nāticintanāt
viprayogastu viśleṣo rūḍhavisrambhayordvidhā

4.58

mānapravāsabhedena māno'pi praṇayerṣvayoḥ
tatra praṇayamānaḥ syātkopāvasitayordvayoḥ

4.59

strīṇāmīrṣyākṛto mānaḥ kopo'nyāsaṅgini priye
śrute vānumite dṛṣṭe śrutistatra sakhīmukhāt

4.60

utsvapnāyitabhogāṅkagotraskhalanakalpitaḥ
tridhānumāniko dṛṣṭaḥ sākṣādindriyagocaraḥ

4.61

yathottaraṃ guruḥ ṣaḍbhirupāyaistamupācaret
sānnā bhedena dānena natyupekṣārasāntaraiḥ

4.62

tatra priyavacaḥ sāma bhedastatsakhyupārjanam
dānaṃ vyājena bhūṣādeḥ pādayoḥ patanaṃ natiḥ

4.63

sāmādau tu parikṣīṇe syādupekṣāvadhīraṇam
rabhasatrāsaharṣādeḥ kopabhraṃśo rasāntaram

4.64

kopaceṣṭāśca nārīṇāṃ prāgeva pratipāditāḥ
tatra priyavacaḥ sāma yathā mamaiva—
'smitajyotsnāmiste dhavalayati viśvaṃ mukhaśaśī
dṛśaste pīyūṣadravamiva vimuñcanti paritaḥ
vapuste lāvaṇyaṃ kirati madhuraṃ dikṣu tadidaṃ
kutaste pāruṣyaṃ sutanu hṛdayenādya guṇitam ||'
yathā vā—
indīvareṇa nayanaṃ mukhamambujena kundena dantamadharaṃ navapallavena
aṅgāni campakadalaiḥ sa vidhāya vedhāḥ kānte kathaṃ racitavānupalena cetaḥ ||'
nāyikāsakhīgamamārjanabhedo yathā mamaiva—
'kṛte'pyājñābhaṅge kathamiva mayā te praṇatayo
dhṛtāḥ smitvā haste visṛjasi ruṣaṃ subhru bahuśaḥ
prakopaḥ ko'pyanyaḥ punarayamasīmādya guṇito
vṛthā yatra snigdhāḥ priyasahacarīṇāmapi giraḥ
dānaṃ vyājena bhūṣāderyathā māve—
'muhurupahasitāmivālinādairvitarasi naḥ kalikāṃ kimarthamenām
adhirajani gatena dhāmni tasyāḥ
śaṭha kalireva mahāṃstvayādya dattaḥ ||'
pādayoḥ patanaṃ natiryathā—
'ṇeurakoḍivilaggaṃ cihuraṃ daiassa pāapaḍiassa
hiaaṃ māṇapautthaṃ ummoaṃ tti ccia kahei ||'
upekṣā tadavadhīraṇaṃ yathā—
'kiṃ gatena na hi yuktamupaituṃ neśvare paruṣatā sakhi sādhvī
ānayainamanunīya kathaṃ vā vipriyāṇi janayannanuneyaḥ ||'
rabhasatrāsaharṣāde rasāntarātkopabhraṃśo yathā mamaiva—
'abhivyaktālīkaḥ sakalaviphalopāyavibhavaściraṃ dhyātvā sadyaḥ kṛtakatakasaṃrambhanipuṇam
kāryataḥ saṃbhramācchāpātpravāso bhinnadeśatā

4.65

dvayostatrāśruniḥśvāsakārśyalambālakāditā
sa ca bhāvī bhavanbhūtastridhādyo buddhipūrvakaḥ

4.66

dvitīyaḥ sahasotpanno divyamānuṣaviplavāt
svarūpānyatvakaraṇācchāpajaḥ sannidhāvapi

4.67

mṛte tvekatra yatrānyaḥ pralapecchoka eva saḥ
dvyāśrayatvānna śṛṅgāraḥ pratyāpanne tu netaraḥ

4.68

praṇayāyogayorutkā pravāse proṣitapriyā
kalahāntariterṣyāyāṃ vipralabdhā ca khaṇḍitā

4.69

anukūlau niṣevete yatrānyonyaṃ vilāsinau
darśanasparśanādīni sa saṃbhogo mudānvitaḥ

4.70

ceṣṭāstatra pravartante līlādyā daśa yoṣitām
dākṣiṇyamārdavapremṇāmanurūpāḥ priyaṃ prati

4.71

ramayeccāṭukṛtkāntaḥ kalākrīḍādibhiśca tām
na grāmyamācaretkiṃcinnarmabhraṃśakaraṃ na ca

4.72

vīraḥ pratāpavinayādhyavasāyasattvamohāviṣādanayavismayavikramādyaiḥ
utsāhabhūḥ sa ca dayāraṇadānayogātredhā kilātra matigarvadhṛtipraharṣāḥ

4.73

bībhatsaḥ kṛmipūtigandhivamathuprāyairjugupsaikabhūrudvegī rudhirāntrakīkasavasāmāṃsādibhiḥ kṣobhaṇaḥ
vairāgyājjaghanastanādiṣu ghṛṇāśuddho'nubhāvairvṛto
nāsāvaktravikūṇanādibhirihāvemārtiśaṅkādayaḥ

4.74

krodho matsaravairivaikṛtamayaiḥ poṣo'sya raudro'nujaḥ
kṣobhaḥ svādharadaṃśakampabhrukuṭisvedāsyarāgairyutaḥ
śastrollāsavikatthanāṃsadharaṇīghātapratijñāgrahairatrāmarṣamadau smṛtiścapalatāsūyaugryavegādayaḥ

4.75

vikṛtākṛtivāgveśairātmano'tha parasya vā
hāsaḥ syātparipoṣo'sya hāsyastriprakṛtiḥ smṛtaḥ

4.76

ātmasthānikṛtaneṣabhāṣādīnparasthānvā vibhāvānavalambamāno hāsastatparipoṣātmā hāsyo raso vyadhiṣṭhāno bhavati | sa cottamamadhyamādhamaprakṛtibhedātṣaḍvidhaḥ
ātmastho yathā rāvaṇaḥ—
‘jātaṃ me paruṣeṇa bhasmarajasā taccandanoddhūlanaṃ
hāro vakṣasi yajñasūtramucitaṃ kliṣṭā jaṭāḥ kuntalāḥ
rudrākṣaiḥ sakalaiḥ saratnavalayaṃ citrāṃśukaṃ valkalaṃ
sītālocanahāri kalpitamaho ramyaṃ vapuḥ kāminaḥ ||’
parastho yathā—
‘bhikṣo māṃsaniṣevaṇaṃ prakuruṣe kiṃ tena madyaṃ vinā
kiṃ te madyamapi priyaṃ priyamaho vārāṅganābhiḥ saha
veśyā dravyaruciḥ kutastava dhanaṃ dyūtena cauryeṇa vā
cauryadyūtaparigraho'pi bhavato dāsasya kānyā gatiḥ ||’
smitamiha vikāsinayanaṃ kiṃcillakṣyadvijaṃ tu hasitaṃ syāt
madhurasvaraṃ vihasitaṃ saśiraḥkampamidamupahasitam

4.77

apahasitaṃ sāstrākṣaṃ vikṣiptāṅgaṃ bhavatyatihasitam
dve dve hasite caiṣāṃ jyeṣṭhe madhye'dhame kramaśaḥ

4.78

uttamasya svaparasthavikāradarśanātsmitahasite madhyamasya vihasitopahasite'dhamasyāpahasitātihasite | udāhṛtayaḥ svayamutprekṣyāḥ | vyabhicāriṇaścāsya—
nidrālasyaśramaglānimūrchāśca sahacāriṇaḥ
athādbhutaḥ—
atilokaiḥ padārthaiḥ syādvismayātmā raso'dbhutaḥ

4.79

karmāsya sādhuvādāśruvepathusvedagadgadāḥ
harṣāvegadhṛtiprāyā bhavanti vyabhicāriṇaḥ

4.80

lokasīmātivṛttapadārthavarṇanādivibhāvitaḥ sādhuvādādyanubhāvaparivuṣṭo vismayaḥ sthāyibhāvo harṣāvegādibhāvito raso'dbhutaḥ | yathā—
atha bhayānakaḥ—
vikṛtasvarasattvāderbhayabhāvo bhayānakaḥ
sarvāṅgavepathusvedaśoṣavaicittyalakṣaṇaḥ
dainyasaṃbhramasaṃmohatrāsādistatsahodaraḥ

4.81

atha karuṇaḥ—
iṣṭanāśādaniṣṭāptau śokātmā karuṇo'nu tam
niḥśvāsocchvāsaruditastambhapralapitādayaḥ

4.82

svāpāpasmāradainyādhimarakhālasyasaṃbhramāḥ
viṣādajaḍatonmādacintādyā vyabhicāriṇaḥ

4.83

prītibhaktyādayo bhāvā mṛgayākṣādayo rasāḥ
harṣotsāhādiṣu spaṣṭamantarbhāvānna kīrtitāḥ

4.84

ṣaṭtriṃśadbhūṣaṇadīni sāmādīnyekaviṃśatiḥ
lakṣyasaṃdhyantarāṅgāni sālaṃkāreṣu teṣu ca

4.85

ramyaṃ jugupsitamudāramathāpi nīcamugraṃ prasādi gahanaṃ vikṛtaṃ ca vastu
yadapyavastu kavibhāvakabhāvyamānaṃ
tannāsti yanna rasabhāvamupaiti loke

4.86

viṣṇoḥ sutenāpi dhanaṃjayena vidvanmanorāganivandhahetuḥ
āviṣkṛtaṃ muñjamahīśagoṣṭhīvaidagdhyabhājā daśarūpametat

4.86.p1

muñjaḥ—130.
mudrārākṣasam (bṛhatkathāmūlam)—41, 75, 85.
mṛcchakaṭikā—29, 45, 59, 90.
meghadūtam—132.
raghuḥ (raghuvaṃśo vā)—44, 111, 133.
ratnāvalī—5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19,
rāmābhyudayam—29.
rāmāyaṇam—4, 41, 50, 75, 88, 123.
rudraḥ—130.
vākpatirājadevaḥ—129.
vikaṭanitambā—114.
vikramorvaśī—82, 83, 133.
viddhaśālabhañjikā—128.
vīracaritam—8, 39, 40, 43, 44, 51, 52, 74, 75, 88, 101, 104,
veṇīsaṃhāram—5, 9, 11, 12, 13, 14, 16, 22, 23, 24, 25, 26, 27,
śākuntalam—65, 66, 80, 87, 128.
ṣaṭsahasrīkṛt—97.
hanumannāṭakam—44.
brahmakarmasamuccaya.

4.86.p2

viṣaya 325.

4.86.p3

vidvatkaṃṭhoṃ arpū guṃphuni mālā prayogasumanāṃcī
yadgaṃdhāghrāṇāneṃ tuṣṭo vṛttī sadā budhamanāṃcī
brahmakarmācā samuccaya hmaṇaje ekā graṃthāṃta brahmakarmasaṃbaṃdhī bahuteka viṣayāṃcā samāveśa hoya. to yā graṃthāṃta asalyāvarūna hā graṃtha brāhmaṇamātrācyā va viśeṣeṃkarūna pratyeka vaidika, yājñika, śāstrī ādikarūna bhikṣukavargācyā saṃgrahīṃ asaṇeṃ moṭhyā agatyāceṃ āhe. yā graṃthācīṃ prakaraṇeṃ
cāra asūna jyā ṭhikāṇīṃ jo viṣaya pāhije to tyā ṭhikāṇīṃ sādhela tevaḍhā sapramāṇa joḍalā āhe. yāṃta pahilyāneṃ bahuteka āhnikakarme, śrāvaṇyādiprayoga, ṣoḍaśasaṃskāra, duṣṭajananaśāṃti, vratodyāpaneṃ, devapratiṣṭhādi
nityanaimittika, iṣṭāpūrta va śāṃtikapauṣṭika sarva karme, ugrarathaśāṃti, sarvaprāyaścittādi, sāgra aṃtyeṣṭīprayoga, saṃnyāsa va āśaucanirṇaya ityādi sarva
viṣaya kramāneṃ āle āheta. vratodyāpanādikāṃta ṭhikaṭhikāṇīṃ lāgaṇārīṃ
sarvatobhadrādi 5 raṃgīta maṃḍaḷeṃ va kāṃhīṃ sādhīṃ maṃḍaḷeṃ va yaṃtreṃhī
moṭhyā prayatnāneṃ tayāra karūna yāṃta joḍalīṃ āheta. prasaṃgīṃ ekhādyālā
vismaraṇāneṃ maṃtrābaddala aḍacaṇa paḍalyāsa tī dūra vhāvī hmaṇūna yāṃta ālelyā sūktāṃcā va maṃtrāṃcā akārādivarṇakramāneṃ kośa tayāra karūna
to viṣayakramāpuḍheṃ joḍalā āhe, tyā yogāneṃ pāhije teṃ sūkta va pāhije
to maṃtra sahaja sāṃpaḍūna aḍacaṇa dūra hoīla. yā pustakāṃta viṣaya āle
āheta tyāṃbāhera prayogaviṣaya muḷīṃca rāhilā nāhīṃ aseṃ jarī āmaceṃ
hmaṇaṇeṃ nāhīṃ, tarī paṇa bahuteka vyāvahārika viṣaya yāṃta yeūna gele
āheta aseṃ hmaṇaṇyāsa harakata nāhīṃ. sarva viṣaya kramāneṃ joḍaṇyākaritāṃ āmacyāneṃ hoīla tevaḍhā prayatna kelā āhe kharā; tarī kityeka viṣaya māġāhūna miḷāle tyāṃcī āvaśyakatā vāṭalyāvarūna kvacit sthalīṃ
krama soḍūnahī saṃgraha karaṇeṃ bhāga paḍaleṃ. heṃ pustaka ve. śā. saṃ. rā.
rā. vāsudevaśāstrī paṇaśīkara yāṃnīṃ tayāra keleṃ āhe. hyāṃta kāgada cāṃgale jāḍa va moharedāra vāparale asūna chapāī surekha kelī āhe.
grāhakāṃsa jaḍajokhīma vāṭūṃ naye hmaṇūna hyācī kiṃmata agadīṃ thoḍī
hmaṇaje 2| ru. ṭhevilī āhe. ṭa. hāṃ. 5 āṇe.
ṭaipāṃta ṭhevilā āhe va ṭhikaṭhikāṇīṃ
adhika māhitī deṇeṃ tī pṛṣṭhācyā śevaṭīṃ
dilī āhe. graṃthācyā śevaṭīṃ saṃskṛta
mūḷapadāṃcā va bāhera dākhavilelyā marāṭhī śabdāṃcā akārādivarṇakramakośa
joḍalā āhe. tyā yogāneṃ heṃ pustaka
ābālavṛddhāṃlā va viśeṣataḥ abhyāsī
mulāṃlā upayukta hoīla aśī āśā
āhe. heṃ ve. śā. saṃ. rā. rā. vināyaka
nārāyaṇa śāstrī gośī yāṃnīṃ tayāra keleṃ
āhe. kiṃ. 1| ru. ṭa. kha. 03 āṇe.
kāvyamālā.
yā nāṃvāceṃ saṃskṛta māsika pustaka,
sana 1886 ce jānyuārī mahinyāpāsūna prasiddha hota āhe. yāṃta uttama uttama prācīna saṃskṛta kāvyeṃ, nāṭakeṃ,
caṃpū, bhāṇa, prahasaneṃ, chaṃda, alaṃkāra
ityādikāṃcā yathāvakāśa saṃgraha hota
asato. phāra prācīna āṇi atyaṃta surasa aseca graṃtha nivaḍūna te yā māleṃta
guṃphale jātāta. mahāmahopādhyāya
paṃḍita durgāprasāda yā nāṃvāce vidvān, bahuśruta āṇi śodhaka gṛhastha
jayapūracyā mahārājāṃce āśrayāsa hote.
tyāṃnīṃ kāśmīra, paṃjāba, baṃgālā, rājaputānā, madhyadeśa, tailaṃgaṇa, vagaire
sarva pradeśa phirūna nānāprakārace kāvyagraṃtha saṃpādita kele hote. tyāṃtīla
kityeka graṃtha tara 800 kiṃbahunā 1000
varṣāṃcyāhī pūrvīce hote. te sarva graṃtha
rā0 rā0 kāśinātha pāṃḍuraṃga
paraba yāṃnīṃ āhmāṃsa tapāsūna dilele
yā māleṃta yeta jātāta; jyā graṃthāṃcyā
ṭīkā upalabdha āheta, te graṃtha saṭīkachāpale jātāta. paraṃtu ṭīkārahita graṃthāṃtīla durbodha śabdāṃvara ṭippaṇī deṇyāṃta yete. śivāya kavīṃceṃ vṛtta, kāla
va graṃtha ityādikāṃviṣayīṃ māhitī jāgojāga dilī jāte. yā mālece aṃka pratimāsāsa ekadāṃ prasiddha hotāta. pratyeka aṃkāṃsa ḍemī aṣṭapatrī sāṃcyācīṃ
100 pṛṣṭhe asatāta. yācī varṣācī āgāū kiṃmata 6 rupaye, ṭa. kha. 0|||. phuṭakaḷa aṃkācī kiṃ. 0||= ṭa. kha. 0heṃ māsika pustaka āja naū varṣe
ekasārakheṃ nighata āhe.
hīṃ pustakeṃ muṃbaīta kāḷakādevīcyā rastyāvara "nirṇayasāgara" chāpakhānyāṃta rokha
paise pāṭhavile asatāṃ athavā vhyālyupeebaladvārāṃ vikata miḷatīla.

Linked texts (15)