Pramāṇa · Search · About · API

Citrasutra (Citrasūtra)

चित्रसूत्र

Mentioned in Kuṭṭanīmata 23

Language
Sanskrit
Extent
296 passages, 2,559 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Chitrasutra Of The Vishnu Dharma Uttara By C Sivaramamurti Sanskrit Translated Into English Indian Art… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.2

nārāyaṇena muninā lokānāṃ hitakāmyayā
prāptānāṃ vañcanārthāya devastrīṇāṃ mahāmuniḥ

1.3

sahakārarasaṃ gṛhya ūrvīṃ¹ cakre varastriyam
citreṇa sā tato jātā rūpayuktā varāpsarāḥ

1.4

yāṃ dṛṣṭvā vrīḍitāḥ sarvā jagamustā devayoṣitaḥ
evaṃ mahāmuniḥ kṛtvā citraṃ lakṣaṇasaṃyutam

1.5

grāhayāmāsa sa tadā viśvakarmāṇamacyutam
yathā nṛtye² tathā citre trailokyāsukṛtiḥ smṛtā

1.6

dṛṣṭayaśca³ tathā bhāvā aṅgopāṅgāni sarvaśaḥ
karāśca ye matā nṛtte pūrvoktā nṛpasattama

1.7

ta eva citre vijñeyā nṛttaṃ citraṃ paraṃ matam
nṛtte pramāṇaṃ yannoktaṃ tatpravakṣyāmyataḥ śṛṇu

1.8

haṃso bhadro'tha mālavyo rucakaḥ śaśakastathā
vijñeyāḥ puruṣāḥ pañca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

1.6-2

ucchrāyāyāmatulyāste sarve jñeyāḥ pramāṇataḥ
svenaivāṅgulimānena śatamaṣṭādhikaṃ bhavet

1.10

pramāṇaṃ nṛpa haṃsasya bhadrasya tu ṣaḍuttaram
caturbhiradhikaṃ jñeyaṃ mālavyasya tathā nṛpa

1.11

śataṃ ca rucakasyoktaṃ daśonaṃ śaśakasya ca
dvādaśāṅgulavistārastāla ityabhidhīyate

1.12

āgulphāntaṃ caturbhāgaṃ pādocchrāyaḥ prakīrtitaḥ
dvau ca tālau tathā jaṅghe pādatulye ca jānunī

1.13

jaṅghātulyau tathā corū nābhistālaṃ tu meḍhrataḥ
tāvacca nābherhṛdayaṃ hṛdayātkaṇṭha eva ca

1.14

kaṇṭhastālatribhāgaḥ syāttālaṃ ca vadanaṃ bhavet
tālaṣaḍbhāgamapyuktaṃ lalāṭopari mastakam

1.15

madhye meḍhraṃ tu vijñeyamiti dairghyaṃ prakīrtitam
tālaḥ proktaḥ karo rājanbāhū saptadaśāṅgulau

1.16

prabāhū tāvadevoktau vakṣaso'rdhamathāṣṭakam
etadāyāmataḥ proktaṃ mānaṃ haṃsasya pārthiva

1.17

anenaivānusāreṇa śeṣāṇāmapi kalpayet
āyāmapariṇāhābhyāṃ samāḥ sarve narādhipa1

1.18

sāmānyataste nṛpavarya mānaṃ proktaṃ mayā haṃsanarādhipasya
pratyaṅgamānaṃ tu mayocyamānaṃ samāsataratvaṃ śṛṇu rājasiṃha

1.18.p1

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde citrasūtre āyāmocchrāyamānaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35

2.1

ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ
mārkaṇḍeya uvāca —
atha pratyaṅgavibhāgo bhavati | tatra dvātriṃśāṅgulapariṇāho mūrdhā | caturaṅgulocchrāyamaṣṭāṅgulaṃ
lalāṭam | śaṅkhau caturaṅgulocchrāyau | pañcāṅgulo gaṇḍau | caturaṅgulo hanuḥ | dvayaṅgulo karṇau
caturaṅgulocchrāyau karṇamadhyamaṅgulam1 tadrandhramūlāt2 pāliraniyamena | karṇasya puṭikā3 pāliḥ | nāsā
caturaṅgulā agre dvayaṅgulocchāyā trikāyāmā ca | nāsāpuṭāvaṅgulivistārau dviguṇāyāmī
nāsoṣṭhamadhyamardhāṅgulam | oṣṭhaścāṅgulaḥ | caturaṅgulāyāmamāsyam | adharo'ṅgulam | dvayaṅgulaṃ
cibukam | caturviṃśatidantāstathā4 aṣṭau daṃṣṭrāḥ | ardhāṅgulocchritā dantāḥ | aṅguladvādaśabhāgādhikā5
daṃṣṭrā | aṅgulavistṛte tryaṅgulāyāme netre | netratribhāgaṃ kṛṣṇamaṇḍalam | pañcabhāgā6 tārā | ardhāṅgulavistṛte tryaṅgulāyāme bhruvau | tayoraṅgulamantaram7 | caturaṅgulaṃ netrāntakarṇavivaram | daśāṅgulavistṛtā
grīvā ekaviṃśatyaṅgulaparīṇāhā | ṣoḍaśāṅgulaṃ stanāntaram | ṣaḍaṅgulaṃ stanajatrvantaram | ṣoḍaśa bāhumūlapariṇāhaḥ dvādaśāgre | saptāṅgulaṃ karatalaṃ pañcāṅgulaṃ vistṛtam | pañcāṅgulapramāṇā madhyamikā | tatparvadalahīnā pradeśinī | tattulyā cānāmikā | tatparihīnā kaniṣṭhikā | sarvāḥ samatribhāgaparvāḥ | parvādharddhā
nakhāḥ | tryaṅgulamaṅguṣṭho dviparvaḥ | jaṭharapariṇāho dvācatvāriṃśāṅgulaḥ8 | vedyapramāṇābhyāmaṅgulaṃ nābhiḥ
kaṭiraṣṭādaśāṅgulā vipulā | tatparidhiḥ catuścatvāriṃśat | caturaṅgulavistṛtau vṛṣaṇau | ṣaḍaṅgulaṃ
tāvatparīṇāhaṃ meḍhram | tanmadhyata ūrū caturaṅgulau | taddviguṇapariṇāhāṅgulivipule jānunī tatriguṇapariṇāhai | jaṅghāgraṃ pañcāṅgulaṃ caturdaśa pariṇāham | dvādaśāṅguladīrghau ṣaḍaṅgulavistṛtau pādau trikāyatāṅguṣṭhau | aṅguṣṭhatulyā pradeśinī | tadaṣṭāṃśonāḥ śeṣāḥ
aṅgulacaturbhāgahīno'ṅguṣṭhanakhaḥ | tadardhaṃ pramāṇaṃ pradeśinyāḥ | tadaṣṭabhāgaḥ
śeṣāṇām | sarvapādamaṅgalamaṣṭāṅgulotsedhaḥ | tryaṅgule pārṣṇī caturaṅgalocchrāyau
iti haṃsapramāṇaṃ bhavati | bhavanti cātra—
śeṣāṇāṃ pārthivandrāṇāṃ mānaṃ yuktyā prakalpayet
anenaivānusāreṇa svamānasyā Nusarat:

2.2

madhvakṣaścandragaurastu nāgarājabhujo balī
haṃsagāmī sumadhyaśca haṃsaśca sumukho bhavet

2.3

romaruddhakapolastu gajagāmī mahāmatiḥ
vṛttopacitabāhustu bhadraḥ padmanibho bhavet

2.4

mudgaśyāmastu mālavyaḥ kṛśamadhyastanucchaviḥ
ājānubāhuḥ pīnāṃso dantighoṇo mahāhanuḥ

2.5

śaradgaurastu rucakaḥ kambugrīvo mahāmatiḥ
satyastu rasikaścaiva balavāṃśca prakīrtitaḥ

2.6

raktaśyāmastu śaśakaḥ kiñcitkarburakastathā
pūrṇagaṇḍaśca caturo madhvakṣaśca prakīrtitaḥ

2.6.p1

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde citrasūtre pramāṇādhyāyo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36

3.1

saptatriṃśo'dhyāyaḥ
mārkaṇḍeya uvāca—
aṅgapratyaṅgamānena yathā pañca narāḥ smṛtāḥ
striyaḥ pañca tathā jñeyāstā eva manujottama

3.2

puruṣasya samīpasthā kartavyā yoṣidīśvara
naraskandhapramāṇena kāryaikā sā yathāmati

3.3

aṅgulau dvau narātkṣāmaṃ striyo madhyaṃ vidhīyate
adhikā ca kaṭiḥ kāryā tathaiva caturaṅgulam

3.4

uraḥpramāṇataḥ kāryoṃ stanau nṛpa manoharau
nṛpāśca sarve kartavyā mahāpuruṣalakṣaṇāḥ

3.5

jālapādakarāḥ kāryāstathā vai cakravartinaḥ
ūrṇāyaṃ ca bhruvormadhye teṣāṃ kāryā1 tathā śubhā2

3.6

rekhāśca karayoḥ kāryāstisro rājñāṃ manoharāḥ
śaśakṣatajasaṃkāśāḥ śastā vai kṣāmakoṭikāḥ3

3.7

taraṅgabhaṅginaḥ sūkṣmā nijasnehābhyalaṃkṛtāḥ
ghanendranīlasadṛśāḥ keśāḥ kāryāstathā śubhāḥ

3.8

kuntalā dakṣiṇāvartāstaraṅgāssiṃhakesarāḥ
bardharā jūṭaṭasarā ityetāḥ keśajātayaḥ

3.6-2

cāpākāraṃ bhavennetraṃ matsyodaramathāpi vā
netramutpalapatrābhaṃ padmapatranibhaṃ tathā

3.10

śaṅkhākṛti4 mahārāja pañcamaṃ parikīrtitam
cāpākāraṃ bhavennetraṃ pramāṇena yavāstrayaḥ

3.11

matsyodarākhyaṃ kathitaṃ tathā yavacatuṣṭayam
netramutpalapatrākhyaṃ pramāṇātṣaḍyavaṃ smṛtam

3.12

padmapatranibhaṃ netraṃ pramāṇena yavā nava
śaṅkhākṛti ca vijñeyaṃ tathaiva ca yavā daśa

3.13

svamānāṅgulamānasya yavamānaṃ prakalpayet
cāpākāraṃ bhavennetraṃ yogabhūminirīkṣaṇāt

3.14

nārīṇāṃ kāmināṃ kāryaṃ tathā matsyodarākṛti¹
netramutpalapatrābhaṃ nirvikārasya śasyate

3.15

trastasya rudataścaiva padmapatranibhaṃ bhavet
kruddhasya vedanārtasya netraṃ śaṅkhākṛti² bhavet

3.16

ṛṣayaḥ pitaraścaiva devatāśca narādhipa
svaprabhābharaṇāḥ kāryā dyutimantastathaiva ca
muṣṇantastejasā tejaḥ pareṣāṃ nṛpasattama

3.17

samyagvicārya nṛpate svadhiyā yathoktaṃ hyetatpramāṇamanurūpamaninditaṃ ca
sthānairanekakaraṇaiḥ³ sthirabhūmilambhaiḥ kāryaṃ tadeva sukumāramajihmalekham

3.17.p1

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāmānyamānaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37

4.1

aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
mārkaṇḍeya uvāca—
netramutpalapatrābhaṃ raktāntaṃ kṛṣṇatārakam
prasannaṃ dīrghapakṣmrāntaṃ manojñaṃ mṛdusattamam⁴

4.2

devatānāṃ kṛtaṃ rājanprajāhitakaraṃ bhavet
same gokṣīravarṇābhe snigdhe jihyāgrapakṣmale

4.3

prasanne padmanetrānte manojñe priyadarśane
kṛṣṇatāre viśāle ca nayane śrīsukhaprade

4.4

caturasraṃ susaṃpūrṇaṃ prasannaṃ śubhalakṣaṇam
atrikoṇamavakraṃ ca adhikāramukhaṃ⁵ bhavet

4.5

dīrghamaṇḍalavakrāṇi trikoṇādīni yāni ca
varjyāni tāni devānāṃ prajāsu śivamivchatā

4.6

kāryā haṃsapramāṇena devā yadukulodvaha
teṣāṃ ca loma kartavyamakṣipakṣmasu ca bhruvoḥ

4.7

ataḥ śeṣeṣu gātreṣu devāḥ syurlomavarjitāḥ
dviraṣṭavarṣākārāśca tathā kāryā divaukasaḥ

4.8

prasannavadanā nityaṃ tathā ca smitadṛṣṭayaḥ
mukuṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūrairaṅgadaistathā

4.6-2

bhūṣitāste'tha kartavyāḥ śubhasragdāmadhāriṇaḥ
śroṇīsūtreṇa mahatā pādābharaṇadhāriṇaḥ

4.10

yajñopavītavantaśca sāvataṃsāstathaiva ca
jānvadholamvinā kāryāḥ śobhinā kaṭivāsasā

4.11

vāme manujaśārdūla dakṣiṇāṃ jānu darśayet
aṃśukaṃ ca tathā kāryaṃ devatānāṃ manoharam

4.12

prabhā ca teṣāṃ kartavyā mūrdhni mūrddhnaḥ pramāṇataḥ
maṇḍalābhā mahārāja devatāto'nukāriṇī

4.13

ūrdhvā dṛṣṭiradhodṛṣṭistiryak teṣāṃ vivarjayet
hīnādhikā vā hīnā vā kruddhā rūkṣā tathaiva ca

4.14

ūrdhvā tu maraṇāyoktā śokāyādhaḥ prakīrttitā
tiryag dhanavināśāya hīnā bhavati mṛtyave

4.15

adhikā śokajananī dīnā ca nṛpasattama
rūkṣā dhanakṣayāya syātkruddhā bhayavivardhinī

4.16

śātodarī1 na kartavyā na kāryā cādhikodarī
sakṣatā ca na kartavyā tathā yadukulodvaha

4.17

hīnādhikapramāṇā vā rūkṣavarṇā tathaiva ca
vivṛtena ca vaktreṇa natā ca yadunandana

4.18

pramāṇahīnairaṅgaiśca tvadhikairapi pārthiva
śatodarī kṣudbhayadā maraṇāyādhikodarī

4.16-2

sakṣatā maraṇāyoktā hīnā dhanavināśinī
adhikā śokajananī rūkṣavarṇā bhayapradā

4.20

vivṛtena ca vaktreṇa kulanāśakarī bhavet
prācyābhā dhananāśāya dakṣiṇena ca mṛtyave

4.21

paścimena sutaghnī syādādudg bhayavivṛddhaye
pramāṇahīnā nāśāya adhikā deśanāśinī

4.22

aślakṣṇā maraṇāyoktā kruddhā rūpavināśinī
pramāṇahīnāṃ pratimāṃ tathā lakṣaṇavarjitām

4.23

āvāhitāṃ nāviśanti viprairapi divaukasaḥ1
āviśanti tu tāṃ nityaṃ piśācā daityadānavāḥ

4.24

tasmāt sarvaprayatnena mānahīnāṃ vivarjayet
citraṃ2 lakṣaṇasaṃyuktaṃ praśastaṃ sarvamucyate

4.25

āyuṣyaṃ ca yaśasyaṃ ca dhanadhānyavivardhanam
tadeva lakṣaṇāpetaṃ dhanadhānyavināśanam

4.26

devā narendra kartavyāḥ śobhāvantaḥ sadaiva tu
mṛgendravṛṣanāgānāṃ haṃsānāṃ gatibhiḥ samāḥ

4.27

salakṣaṇaṃ citramuśanti dhanyaṃ deśasya karturvasudhādhipasya
tasmātprayatnena salakṣaṇaṃ tatkāryaṃ narairyatnaparairyathāvat

4.27.p1

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde pratimālakṣaṇādhyāyo nāma aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38

5.1

mārkaṇḍeya uvāca—
śubhākāravihārāṇi nānāvarṇadharāṇi ca
nava sthānāni rūpāṇāṃ śṛṇu tānyanupūrvaśaḥ

5.2

ṛjvāgataṃ bhavetpūrvamanṛju syādanantaram1
sācīkṛtaśarīraṃ ca bhavatyardhavilocanam

5.3

tataḥ pārśvagataṃ nāma purāvṛttamanantaram
pṛṣṭhāgatamataḥ kāryaṃ2 parāvṛttaṃ samānatam

5.4

etānyanekabhedāni nava sthānāni bhūpate3
ekaikasyeha bhavataḥ4 śṛṇu me nṛpa lakṣaṇam

5.5

tatrābhimukhamevādau spaṣṭamānaguṇānvitam
susaṃpūrṇa sucārvaṅgaṃ suślakṣṇāmalavartakam

5.6

suśuddhaṃ madhuraṃ spaṣṭarekhāsaṃskārabhūṣitan
yadbhavetsthānamakṣīṇāgataṃ ṛjvāgataṃ tu tat

5.7

mukhasyādāvato'kṣīṇāṃ vakṣasaścodarasya5 ca
kaṭyāśca6 skandhadeśācca ūrutaśca kṣayaṃ gatam

5.8

nāsāpuṭādharoṣṭhānāṃ caturthāṃśaṃ ca buddhimat7
kṣayaṃ nītaṃ tribhāgaṃ ca yasya gātrebhya eva ca

5.6-2

kāntarūpaṃ paraṃ sthānaṃ sthānalambhopapāditam
etadanṛju1 nāmoktamanekakaraṇānvitam

5.10

yattiyyaṃgbhūmilambhena netrahāri suvartanam
sukumāraṃ caturbhāgikṣīṇāṃ2 sarvāṅgaśobhanam

5.11

adhyardhabhrūlalāṭa3 cāpyadhyardhaghrāṇamuktaṭam4
bhāgakṣayāvaśeṣārdhaṃ kalāpakṣīkṣaṇalocanam

5.12

kalāvasuptabhrūlekhaṃ likhitaṃ snigdhalekhayā
na ca chāyāgataṃ vālaṃ5 na cāpi ṛjukopamam6

5.13

vaikārikatvācca nṛpa sācīkṛtamihocyate
ardhaṃ netraṃ mukhe yasya luptamardhaṃ dhruvastathā7

5.14

bhaṅgo lalāṭamātraśca dṛśyanāsādhaṃmeva ca8
mātrārdhaṃ caikato gaṇḍaṃ dṛśyetārdhakṛtakṣayam

5.15

mātrārdhaṃ kaṇṭharekhāyā yavamāviṣkṛtaṃ hanoḥ
uraso'dhaṃ mukhaṃ luptaṃ nābhyāḥ syācchiṣṭamaṅgulam

5.16

adhyardhaśeṣā ca kaṭī9 cānyaccādarśanīkṛtam10
adhyardhākṣaṃ parijñeyamākāreṇaivamādinā

5.17

chāyāgatamiti proktaṃ paryayeṇaitadeva tu
yasyāvalokyate pārśvaṃ dakṣiṇaṃ savyameva vā

5.18

kṛtsnamanyatkṣayāyātamaṅgamaṅgagatistathā
ekākṣamakabhrūlekhādharanāsā lalāṭavat

5.16-2

ekaṃ śrotraṃ yadardhaṃ syāccicukārdhaṃ śiroruham
ahīnamānalāvaṇyamādhuryādiguṇānvitam

5.20

pārśvagatamiti proktaṃ tatsyādvṛttikasaṃjñitam
apākṛte¹ kalākṣīro kaṇṭhadeśe tathaiva ca

5.21

bāhugaṇḍalalāṭeṣu kalādvayaṃ kṣayamāgatam
bāhuvakṣaḥ kaṭitaṭasthitiguhyataleṣvapi

5.22

dvikalaṃ dvikalaṃ jñātvā yathābhāgaṃ kṛśīkṛtam
anurūpapramāṇena nātikṣīṇāṅgamave ca

5.23

etadgaṇḍaparāvṛttaṃ sthānaṃ ca parikīrtitam
pṛṣṭhato yadapi vyaktaṃ dehabandhaṃ manoharam

5.24

vakrabhrūślakṣṇasarvāṅgasaṃdhibandhanameva² ca
īṣacca darśitāpāṅgaṃ kapole jaṭhare punaḥ

5.25

prakāśitaikapārśvena susthiraṃ dṛṣṭikāri ca
ahīnamānalāvaṇyamādhuryādiguṇānvitam

5.26

lekhyeṣu pustadeśeṣu pṛṣṭhatāgatamiti smṛtam
yasyordhvamaṅgapatye³ (pāte) na bhāgena samavasthitam

5.27

sthitepyabhimukhe'rdhāṅge parivṛttivaśāddbhavet
kiñcicchāyāgatau kāryāvuparāṣṭādadhaḥ puraḥ

5.28

ardhārdhagatasārūpyaṃ virasaṃ grāmyasaṃsthitam
madhyena netraramyeṇa yathāyogavilopanā

5.29

vijñeyaṃ dadhataḥ kāryaṃ parivṛttaṃ nareśvara
samagradṛṣṭasphigadeśaṃ¹ dṛṣṭapādatalaṃ² ca yat

5.30

ūrdhvataḥ kṣīṇadṛṣṭārdhaṃ dṛṣṭāśeṣaṃ³ kaṭisthalam
luptapādāṅgulitalaṃ dṛśyāśeṣataladvayam

5.31

caturasraṃ susampūrṇamabhayānakadarśanam
prakāśīkṛtabāhvardhamadṛṣṭamukhakandharam⁴

5.32

lupta jaṅghaikato jñeyaṃ nāmnā sthānaṃ samānatam
navāpyetāni⁵ sarvāṇi tathoktairabhirānitam

5.33

lakṣitairlakṣitavyāni tvayā'nukramaśo nava
eṣāṃ prajñāviśeṣeṇa vikārāṇi bahūnyapi

5.34

ekaikaśaśca⁶ bhūbhāgaiḥ kartavyāni yathāvidhi
tvayā satatvamāsādya⁷ samyaṅ mānaṃ tu bhūtale

5.35

sthānānīmāni mānādyairguṇairlekhyāni yatnataḥ
navavaitāni dṛṣṭāni sarvabhāveṣvaninditam

5.36

sthānāni nādhikamataḥ paramasti hi kiñcana
jīvalokaṃ parikramya satataṃ sthāṇujaṅgamam

5.37

uttamādhamamadhyepu pramāṇaguṇatassadā
citraṃ vicitraṃ trividhaṃ pramāṇaṃ trayameva ca

5.38

kṣayavṛddhī ca kātsnryena mayā te'bhihite'nagha
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kṣayavṛddhividhiṃ kramāt

5.36-2

citravidbhisusaṃjñeyaṃ samāsenettareṇa ca
trayodaśavidhaivātra kṣayavṛddhisdāhṛtā

5.40

sthānānāṃ bahusaṃsthatvādaṅgāvayavasambhavā
sthānaṃ pṛṣṭhagataṃ pūrvamanṛjūgatameva ca

5.41

madhyārdhārdhaṃ tathārdhārdhaṃ sācīkṛtamukhaṃ tathā
netraṃ gaṇḍaparāvṛttaṃ pṛṣṭhāgatamathāpi ca

5.42

pārśvagataṃ ca vijñeyamullepaṃ calitaṃ tathā
uttānaṃ valitaṃ ceti sthānāni tu trayodaśa

5.43

kāryāṇyetāni sarvāṇi nāmasaṃsthānato nṛpa
maṇḍalānīha vaiśākhapratyālīḍhakriyākramaiḥ

5.44

samāścārdhasamāḥ pādāḥ susthitāni calāni ca
samāsamapadasthaṃ ca dvividhaṃ sthānakaṃ bhavet

5.45

tadṛjvāyatabhūyiṣṭhaṃ sthānaṃ samapadaṃ smṛtam
maṇḍalaṃ ca dvitīyaṃ syātsthānānyanyāni yāni ca

5.46

tānyekasamapādāni vicitrāṇi calāni ca
tatra vaiśākhamālīḍhaṃ pratyālīḍhaṃ ca dhanvinām

5.47

citragomūtrakagataṃ viṣamaṃ khaḍgacarmiṇām
calitaṃ khalitāyastamālīḍhaikapadakramam

5.48

śaktitomarapāṣāṇabhindipālādidhāriṇām
savalitaṃ cakraśūlagadākuṇapadhāriṇām

5.46-2

ekapādasamasthānaṃ dvitīyena tu vihvalam
śarīraṃ ca salīlaṃ syātsāvaṣṭambhaiḥ kvacicchrutam

5.50

līlāvilāsavibhrāntaṃ viśālajaghanasthalam
sthiraikapādavinyāsaṃ strīrūpaṃ vilikhedbudhaḥ

5.51

pramāṇahīnastu jano'sti bhūyān
kālasya bhāvasya balātpṛthivyām
iti pracintyātmadhiyā budhena
kāryaṃ pramāṇaṃ kṣayavṛddhibhoge

5.51.p1

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde citrasūtre kṣayavṛddhyadhyāyo nāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 36

6.1

catvāriṃśo'dhyāyaḥ
mārkaṇḍeya uvāca—
triprakāreṣṭakācūrṇaṃ tryaṃśaṃ kṣiptvā mṛdastataḥ
guggulaṃ samadhūcchiṣṭaṃ madhu kundarakaṃ guḍam

6.2

kusumbhaṃ tailasaṃyuktaṃ kṛtvā dadyātsamāṃśakam
tribhāgamagnidagdhāyāssudhāyā1 statra cūrṇayet

6.3

bilvajaṃ dvayaṃśamiśraṃ tatprakṣipya maṣakaṃ kaṣam
vālukāṃśaṃ tato dadyātsvānurūpeṇa buddhimān

6.4

tataḥ kalaśa2toyena plāvayetpicchilena tat3
pariklinnaṃ samagraṃ tanmāsamātraṃ nidhāpayet

6.5

mārdavaṃ māsamātreṇa gatamuddhṛtya yatnataḥ
dadyātpralepaṃ nipuṇaḥ śuṣkaṃ kuḍye vimṛśya tu

6.6

ślakṣṇaṃ samaṃ svavaṣṭabdhaṃ nimnonnatavinākṛtam
na cātighanatāṃ nītaṃ na cātitanutāmapi

6.7

yadā śuṣkaṃ bhavetkuḍyaṃ tatpraliptamasaṃskṛtam¹
tayā mṛdā sarjarasatailabhāgāviyuktayā²

6.8

ślakṣṇīkuryātprayatnena lepanaiḥ ślakṣṇāmañjanaiḥ
muhurmuhuśca kṣīreṇa siktvā mārjanayatnataḥ

6.6-2

sadyaḥ śoṣamupāyāṃtaṃ kuḍyaṃ³ tanmanujeśvara
api varṣaśatasyānte na praṇaśyeta karhicit

6.10

anenaiva prakāreṇa⁴ dvividhairvarṇakairyutāḥ
karttavyāścitravapuṣā vividhā maṇibhūmayaḥ

6.11

kuḍye śuṣke tithau śaste ṛkṣe ca gaṇasaṃyute
citrāyoge viśeṣeṇa śvetavāsā yatātmavān

6.12

brāhmaṇānpūjayitvā tu svasti vācya praṇamya ca
tadvidaśca yathānyāyaṃ gurūṃca guruvatsalaḥ

6.13

prāṅmukho devatādhyāyī citrakarma samācaret
śvetakādravakṛṣṇābhirvartikābhiryathākramam

6.15

śyāmā gaurī tathā tasya chaviḥ⁵ syāttāṃ pradarśayet
tasyāśca lakṣaṇaṃ proktaṃ prāṅmayā nṛpa vistare

6.16

mūlaraṅgāḥ smṛtāḥ pañca śvetaḥ pīto vilohitaḥ⁶
kṛṣṇo nīlaśca rājendra śataśo'ntarataḥ smṛtāḥ

6.17

pūrvaṃ raṅgavibhāgena bhāvakalpanayā tathā
svabuddhyā kārayedraṅgaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

6.18

nīlapītavyayikṛtiḥ palāśa iti śasyate
sa śuddhaḥ śvetamiśraśca nīlābhyadhika eva ca

6.19

ekādhikaṃ ca bhavati chavīnāmanurūpataḥ
śvetādhiko vā nyūno vā samāṃśaśceti sa tridhā

6.20

sa ekastambhanāyukto bahudhaivaṃ vikalpyate
tena dūrvāṅkurarāpītakapitthaharitāḥ1 smṛtāḥ

6.21

mudgaśyāmaprabhṛtayaḥ2 kartavyāśchavayao nṛpa
nīlaḥ pāṇḍurasaṃpṛkto viraṅgaḥ so'pyanekadhā

6.22

anyonyābhyadhikaṃ nyūnaṃ3 samāṃśaṃ vāṃśakalpanā4
tena nīlotpalanibhā māṣasacchāyasuprabhā

6.23

kriyante chavayo ramyā yathāyogaviniścayāt
lākṣayā śvetayā yuktā lākṣārodhrapinaddhayā

6.24

raktā raktotpalaśyāmā chavirbhavati śobhanā
sāpi nānāvidhānanyānvarṇānvikurute bahūn

6.25

raṅgadravyāṇi kanakaṃ rajataṃ tāmrameva ca
abhrakaṃ rājavartaṃ ca sindūraṃ trapureva ca

6.26

haritālaṃ sudhā lākṣā tathā hiṅgulakaṃ nṛpa
nīlaṃ ca manujaśreṣṭha tathā'nye santyanekaṃśaḥ

6.27

deśe deśe mahārāja kāryāste stambhanāyutāḥ
lohānāṃ patravinyāsaṃ bhavedvāpi rasakriyā

6.28

saṃkaṭaṃ lohavinyastamabhrakaṃ drāvaṇaṃ bhavet
evaṃ bhavati lohānāṃ lekhane karmayogyatā

6.26-2

abhrakadrāvaṇaṃ proktaṃ surasendrajabhūmije
carmakvātho'tha1 bakulaniryāsastambhanāddbhavet
sarveṣāmeva raṅgāṇāṃ sindūrakṣīra iṣyate

6.30

mātaṅgadvārisapaṭṭavaddhaiḥ saṃstambhitaṃ citramudārapucchaiḥ
dhautaṃ jalenāpi na nāśameti2 tiṣṭhatyanekānyapi vatsarāṇi

6.30.p1

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde raṅgavyatikaro nāma catvāriṃśodhyāyaḥ || 40

7.1

ekacatvāriṃśodhyāyaḥ
mārkaṇḍeya uvāca -
satyaṃ ca vaiṇikaṃ caiva nāgaraṃ miśrameva ca
citraṃ caturvidhaṃ proktaṃ tasya vakṣyāmi lakṣaṇam

7.2

yatkiñcillokasādṛśyaṃ citraṃ tatsatyamucyate
dīrghāṅgaṃ sapramāṇaṃ ca sukumāraṃ subhūmikam

7.3

caturasra susampūrṇaṃ na dīrghaṃ nolbaṇākṛti
pramāṇasthānalambāḍhyaṃ vaiṇikaṃ tannigadyate

7.4

dṛḍhopacitasarvāṅgaṃ varttulaṃ na ghanolbaṇam
citraṃ tannāgaraṃ jñeyaṃ svalpamālyavibhūṣaṇam

7.5

citraṃ3 miśraṃ samākhyātaṃ samāsānmanujottama
tisraśca vartanāḥ proktāḥ patraraikhikavindujāḥ4

7.6

patrākṛtibhī rekhābhiḥ kathitā patravartanā
atīva kathitā sūkṣmā tathā raikhikavartanā5

7.7

tathā ca stambhanāyuktā kathitā binduvartanā
daurbalyaṃ bindurekhātvamavibhaktatvameva ca

7.8

bṛhadgaṇḍauṣṭhanetratvaṃ saṃviruddhatvameva ca
mānavākāratā ceti citradoṣāḥ prakīrtitāḥ

7.9

sthānapramāṇabhūlambho madhuratvaṃ vibhaktatā
sādṛśyaṃ kṣayavṛddhī ca guṇāścitrasya kīrtitāḥ

7.10

rekhā ca vartanā caiva bhūṣaṇaṃ varṇameva ca
vijñeyā1 manujaśreṣṭha citrakarmasu bhūṣaṇam

7.11

rekhāṃ praśaṃsantyācāryā vartanāṃ ca vicakṣaṇāḥ
striyo bhūṣaṇamicchanti varṇāḍhyamitare janāḥ

7.12

iti matvā tathā2 yatnaḥ3 kartavyaścitrakarmaṇi
sarvasya citragrahaṇaṃ yathā syānmanujottama

7.13

durāsanaṃ durānītaṃ pipāsā cānyacittatā
ete citravināśasya hetavaḥ parikīrtitāḥ

7.14

svanuliptāvakāśā4 ca nirdaśamaśakā5 śubhā
suprasannābhiguptā ca bhūmiḥ syāccitrakarmaṇi

7.15

susnigdhavispaṣṭamajihmarekhaṃ6 vidvānyathādeśaviśeṣaveśam
pramāṇaśobhābhirahīyamānaṃ kṛtaṃ bhaveccitramatīva citram

7.15.p1

iti śrīviṣṇudharmottare mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde raṅgavartanā nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41

8.1

mārkaṇḍeya uvāca—
yathā devāstathā citre kartavyāḥ pṛthivīśvarāḥ
ekaikaṃ rūpake lokaḥ1 kartavyaḥ2 pṛthivīkṣitām

8.2

ṛṣayaśca sagandharvā daityāśca saha dānavaiḥ
mantriṇaśca mahārāja sāṃvatsarapurohitau

8.3

kāryā bhadrapramāṇe brāhmaṇāśca nareśvara
ṛṣayastatra kartavyā jaṭājūṭopaśobhitāḥ

8.4

kṛṣṇājinottarāsaṅgā durbalāstejasānvitāḥ
devatāścāpi gandharvā mukuṭena vivarjitāḥ

8.5

kartavyāste mahārāja śikharairupaśobhitāḥ
brahmavarcasvino viprāḥ śuklāmbaradharāstathā

8.6

mantriṇaśca mahārāja sāṃvatsarapurohitau
sarvālaṃkārasaṃyuktā naivolavaṇavibhūṣaṇāḥ

8.7

mukuṭena vihīnāṃstu soṣṇīṣānkārayecca tān
daityāśca dānavāścaiva kartavyā bhrukuṭīmukhāḥ

8.8

vartulākṣāstathā kāryā bhīmavaktrāstathaiva ca
teṣāmatyuddhato3 veśaḥ kartavyaḥ pṛthivīpate

8.6-2

bhadrapramāṇāḥ kartavyāstathā vidyādharā nṛpa
sapatnīkāśca te kāryā mālyālakāradhāriṇaḥ

8.10

khaṅgahastāśca te kāryā gagane vāthavā bhuvi
mālavyaparimāṇena kinnaroragarākṣasāḥ

8.11

rucakasya pramāṇena yakṣāḥ kāryā narādhipa
śaśakasya pramāṇena pradhānaṃ mānavaṃ likhet

9.1

piśācā vāmanāḥ kubjāḥ pramathāśca mahābhuja

9.12

mānāniyamataḥ2 kāryā rūpāniyamatastathā

9.13

svānurūpapramāṇāśca sarveṣāṃ yoṣitaḥ smṛtāḥ
kinnarā dvividhāḥ proktā nṛvaktrā hayavigrahāḥ

9.14

nṛdehāścāśvavaktrāśca tathānye parikīrtitāḥ
aśvavaktrāstu kartavyāḥ sarvālaṃkāradhāriṇaḥ

9.15

gītavādyasamāyuktā dyutimantastathaiva ca
ulbaṇā rākṣasāḥ kāryā vikṛtākṣā vibhīṣaṇāḥ

9.16

devākārāśca kartavyā nāgāḥ phaṇavirājitāḥ
sālaṅkārāḥ smṛtāḥ sarve yakṣāste'bhihitā mayā

9.17

surāṇāṃ pramathāḥ kāryāḥ pramāṇena vivarjitāḥ3
piśācāśca tathā kāryāḥ pramāṇenaiva varjitāḥ

9.18

nānāsattvamukhāḥ kāryā devatānāṃ tathā gaṇāḥ
nānāveśā mahārāja nānāyudhadharāstathā

9.16-2

nānākrīḍāprasaktāśca nānākarmakarāstathā
ekarūpāstu kartavyā vaiṣṇavāstu tathā gaṇāḥ

9.20

tatrāpi teṣāṃ kartavyā bhedāścatvāra eva ca
vāsudevasamāḥ kāryā vāsudevagaṇāḥ śubhāḥ

9.21

saṃkarṣaṇena sadṛśāstadgaṇāśca tathā smṛtāḥ
pradyumnenāniruddhena tadgaṇāḥ sadṛśāstathā

9.22

tatprabhāvāḥ smṛtāḥ sarve tadāyudhadharāstathā
nīlotpaladalaśyāmāścandraśubhrāstathaiva ca

9.23

tathā marakatākārāḥ sindūrasadṛśaprabhāḥ
rucakasya tu mānena veśyāḥ kāryāstathā striyaḥ

9.24

veśānāmuddhataṃ veśaṃ kāryaṃ śṛṅgārasammatam
mālavyamānataḥ kāryā lajjāvatyaḥ kulastriyaḥ

9.25

nātyunnatena veśena sālaṃkārāstathaiva ca
daityadānavayakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathaiva ca

9.26

rūpavatyastathā kāryāḥ patnyo manujasattama
mātaraḥ svena rūpeṇa teṣāṃ kāryā narādhipa

9.27

piśācānāṃ tu patnyo'pi kāryāstadrūpasaṃyutāḥ
vibhartṛkāstu kartavyāḥ striyaḥ palitasaṃyutāḥ

9.28

śuklavastraparīdhānāḥ sarvālaṃkāravarjitāḥ |¹
kubjā vāmanikā vṛddhā tathā rūpavatī bhavet

9.26-2

rājastrīnāṃ parīvāre vṛddhaḥ syātkañcukī punaḥ
rucakasya tu mānena vaiśyamānaṃ vidhīyate

9.30

śaśakasya tu mānena śūdramānaṃ tathaiva ca
yathājātyanurūpeṇa veṣeṇa manujeśvara

First 200 of 306 passages. Read on

Part of

Discussed in 5 studies in Pramāṇa (listed on the page).