Viramitrodaya 1.p237
Vīramitrodaya 1.p237
- Language
- Sanskrit
1.p237
āpadyapi sampadyapi muktamanoduḥkhasukhamekam | apagataviṣādaharṣaṃ hataśokotsāhamiha sattvam || sattvopetā prāyaḥ sadayā satyasthirātigambhīrā | kauṭilyaśalyarahitā hitakalyāṇī bhavati ramaṇī || iti | iti sattvalakṣaṇam | atha svaralakṣaṇam | bhaviṣyapurāṇe, haṃsakokilavīṇāśvaśikhiveṇusvarāḥ striyaḥ | prāpnuvanti bahūn bhogān bhṛtyānājñāpayanti ca || bhinnakāṃsyasvarā nārī kharakākasvarā ca yā | rogavyādhibhayaṃ śokaṃ dāridryaṃ cādhigacchati || iti | hemādrāvapyuktam— meghaughakurarakrauñcahaṃsadandubhiniḥsvanā | kalaviṅgahiraṇyābhaparapuṣṭaistu bhāṣiṇī || praśasyate, iti śeṣaḥ | sāmudratilake, gatakauṭilyamadīnaṃ snigdhaṃ dākṣiṇyayuktamakaṭhoram | sakalajanasāntvanakaraṃ bhāṣitamiha yoṣitāṃ śastam || nārī vibhinnakāṃsyakroṣṭukharolūkakākakaṅkaravā | duḥkhabahuśokaśaṅkāvaidhavyavyādhibhāgabhavati || iti | iti svaralakṣaṇam | atha gatilakṣaṇam | bhaviṣyapurāṇe, haṃsagovṛṣacakrāhvasiṃhamātaṅgagāminī | svakulaṃ dyotayennārī mahiṣī pārthivasya ca || cakrāhvaścakravākaḥ|dyotayet prakāśayet prasiddhaṃ kuryādityarthaḥ| śvaśṛgālagatirnindyā yā ca vāyasavadvrajet | dāsī mṛgagatirnārī drutagā syācca bandhakī || iti | sāmudratilake, mṛdusanniveśitapadā mattamātaṅgajahaṃsagatitulyā | subhagā gatiḥ sulalitā vilasati vasudheśapatnīnām||iti| iti gatilakṣaṇam | atha varṇalakṣaṇam | bhaviṣyapurāṇe, phalinīrocanāhemakuṅkumaprabha eva ca | varṇaḥ śubhakaraḥ strīṇāṃ yaśca dūrvāṅkuropamaḥ || iti | phalinī śyāmā | sāmudratilake, paṅkajakiñjalkābhaḥ strīṇāṃ navataptakanakabhaṅganibhaḥ | campakakusumamamānaḥ snigdho gauraḥ śubho varṇaḥ || navadūrvāṅkuratulyaḥ smeraśyāmā'rjunaprasūnanābhaḥ | kāntaḥ śyāmo varṇaḥ saubhāgyaṃ subhruvāṃ tanute || śuddho'pi madhyamaḥ syāt kṛṣṇasnigdhaśca kajjalacchāyaḥ | vāyasatuṇḍaviḍambī punarjaghanyo ghanavirūkṣaḥ || dyutimān yo haritālīvimiśranīlīnibho bhavati varṇaḥ | śyāmāsannibhavarṇo lāvaṇyaguṇādhikaḥ strīṇām || iti | iti varṇalakṣaṇam | atra naralakṣaṇe yo viśeṣo noktaḥ sa atratyastatrāvamantavyaḥ | yaścātra viśeṣo noktaḥ sa. cāviruddhaḥ puruṣalakṣaṇaprakaraṇokto'vagantavyaḥ | taduktamsāmudratilake, yannoktaṃ pūrvasminnaucityāttannare'pi nārīvat | yadamuṣminnapi na punaḥ sakalaṃ tannaravadapyūhyam || iti | atha prasaṅgātkāmaśāstroktāni puruṣastrīlakṣaṇānyucyante | tatra puruṣaḥ śaśādibhedena caturvidhaḥ | taduktamsmaradīpikāyām, śaśo mṛgo vṛṣaścaiva caturthaśca hayastathā | kathitaṃ ca kramātpuṃsāmetajjāticatuṣṭayam || iti | eteṣāṃ lakṣaṇānyapi krameṇa tatraivoktāni | tatraśaśo yathā, strījito gāyanaścaiva nārīsattvaparaḥ sukhī | ṣaḍaṅgulaśarīrastu śrīmāṃśca śaśako mataḥ || iti | śarīraṃ liṅgam | mṛgo yathā, alpabhugdhārmikaścaiva satyavādī priyaṃvadaḥ | aṣṭāṅgulaśarīrastu rūpayukto mṛgo mataḥ || iti | vṛṣo yathā, upakāravaśo nityaṃ strīvaśaḥ śleṣmalastathā | svadaśāṅgulameḍhrastu medasvī vṛṣabho mataḥ || iti | hayo yathā, lubdhakaḥ kṛpaṇaścaiva mithyāvādī ca nirbhayaḥ | dvādaśāṅgulameḍhraśca kuśalo vai hayo mataḥ || iti
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (5)
- Smaradīpikā — Mīnanātha, Sanskrit
- Rasakalpadruma (Jagannātha Miśra) — Jagannātha Miśra 1600, Sanskrit
- Kāmakuñjalatā — Sanskrit
- Saṃskāradīpaka (Harṣanātha Jhā) — Harṣanātha Jhā, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit