Pramāṇa · Search · About · API

Viramitrodaya 1

Vīramitrodaya 1

Language
Sanskrit

Contents

1.p1

śrīgaṇeśāya namaḥ| śrīsarasvatyai namaḥ

1.p2

vīramitrodayasya lakṣaṇaprakāśaḥ

1.p3.1

kopāṭopanaṭatsadoddhatamaṭad bhūbhīṣaṇabhrukuṭi bhrāmyadbhairavadṛṣṭi nirbharanamaddharvīkarorvīdharam | gīrvāṇārivapurvipāṭāvikaṭābhogatruṭaddhāṭakabrahmāṇḍorukaṭāhakoṭi nṛharevyādapūrvaṃ vapuḥ || 1 || saṭāgravyagrendusravadamṛtabinduprativalanmahādaityārambhasphuritagurusaṃrambharabhasaḥ | lihannāśācakraṃ hutavahaśikhāvadrasanayā nṛsiṃho raṃhobhirdamayatu madaṃho madakalam || 2 || saṃsāradhvaṃsikraṃsapramukhasuraripuprāṃśuvaṃśāvataṃsabhraṃśī vaṃśīdharo vaḥ pracurayatu ciraṃ śaṃ sa rādhāriraṃsī | yaccūḍā rūḍhagūḍhasmitamadhuramukhāmbhojaśobhāṃ didṛkṣurguñjābhiḥ sānurāgā'likanikaṭanaṭaccandrakavyaktacakṣuḥ ||3|| līlābhrāntivisarpadambaratayā vyagrāṅghikrāntaṃ padanyāsantyaśvadṛdaśvadadrivasudhābhogīndrakūrmādhipam | phūtkārasphuradutpatatphaṇikulaṃ riṅgajjaṭātāḍanadhmātavyomagabhīradundubhi naṭanvyātsa vo dhūrjaṭiḥ || 4 || kumbhodbhrāntamadhuvratāvalivalañjhaṅkārakolāhalaiḥ śuṇḍāsphālanavihvalaiḥ stuta iva vyālairviyatplāvibhiḥ | majjatkumbhamahāvagāhanakṛtārambho mahāmbhaunidhau herambaḥ kurutāṃ kṛtāmbarakarālambaściraṃ vaḥ śivam || 5 || . samantātapaśyantī samasamayameva tribhuvanaṃ tribhirnetrairdorbhirdaśabhirapi yāntī daśa diśaḥ | dadhānā pārīndropari caraṇamekaṃ parapadā hatārirvā hanyānmahiṣamathanī mohamahiṣam || 6 || vāmān bhindannavāmān bhuvamanu sukhayan pūrayannarthikāmān śrīmān bhīmānukārī bahalabalabharairmodinīmallanāmā | āsīdāśīviṣendradyutidhavalayaśā bhūpacakrāvataṃsaḥ śrīkāśīrājavaṃśe vidhuriva jaladhau sarvabhūsārvabhaumaḥ ||7||

1.p3.2

saṅgrāmagrāmakāmo nirupamamahimā sattvaviśrāmadhāma krāmannevāricakraṃ mihira iva tamo vikramorokrameṇa | sārairmerorudārairapara iva girirmedinīmallanena prakhyātaḥ kṣoṇicakre samajati nṛpatirmedinīmallanāmā ||8|| niryyadbhistarjyadbhirvidhumiva jagatīmajjainābhairyaśobhiḥ sampūryyāvāryyavīryo viśikhavitaraṇairarjuno durjjanānām | sāmrājyopārjjanaśrīragaṇitaguṇabhūrarjanaprāṃśubāhuḥ nāmnā'bhūdarjuno'smānnarapatiratulo medinīmallabhūpāt||9|| buddhiḥ śuddhimatī kṣamā nirupamā vidyā'navadyā mano gāmbhīryyaikaniketanaṃ vitaraṇaṃ dīnārttinirdālaṇam | āsīdarjunabhūpatervidadhato vidrāvaṇaṃ vidviṣāṃ bhūmīnāmavanaṃ ca kāraṇaguṇātkāryaṃ yaśo'pyarjunam ||10|| tasmādāvirabhūtaprabhūtamahimā bhūmīpaterarjunāt saujanyaikanidhirguṇairanavadhirlāvaṇyavārāṃnidhiḥ | bhindan durjjanamajjayanvahu yaśaḥprauḍhapratāpodayai-. rdurjeyo malakhānanāma nikhilakṣmāmaṇḍalākhaṇḍalaḥ || 11 || yasmin śāsati nītibhiḥ kṣitimimāṃ nirvairamāsījjagat 'pārīndreṇa samaṃ karīndrarabhasārambho'pi sambhāvitaḥ | śyenaḥ krīḍati kautukī sma vihagaiścikrīḍa nakrairjhaṣaḥ kiñcānyadgahane'bhavatsaha mṛgaiḥ śārdūlavikrīḍitam || 12 || himāviśadayaśo'bhiśobhitāśo mahimatirohitavāridhisvabhāvaḥ | samajani malakhānataḥ pratāpaistrijagati rudra iva pratāparudraḥ || 13 || śuci dhanamarthini sadṛśāṃ yaśasā samamānane guṇo jagataḥ | putre bhūrābhidadhe ceto rudre pratāparudreṇa || 14 || jātaḥ pratāparudrātsasamudrāṃ pālayannavanīm | kṛtaripukānanadāho madhukarasāho mahīpatiḥ śuśubhe || 15 ||

1.p3.3

pṛthuḥ puṇyāṃbhogairvihitahitayogairanudayatkhalāyogairyogaiḥ kṛtasukṛtiyogairapi guruḥ | bhujastambhālamvālasaśayitaviśvambharatayā babhau prauḍhotsāhaḥ sa madhukarasāhaḥ kṣitipatiḥ || 16 || prajāgaṇarujā'paho dyutimahodayāviṣkṛtaḥ sudhāṃśuriva māṃsalo rasabharaiḥ sabhārañjanaḥ | pradīptakumudāvalirdvijapatiśca nakṣatrapo nṛpo jayati satkṛpo madhukaraḥ kṛtāritrapaḥ || 17 || vinyasya vīrasiṃhe bhūpatisiṃhe mahībhāram | jñānānalamaladāho madhukarasāho divaṃ bheje || 18 || antargambhīratā'ndhūkṛtasalilanidhirlālitāśeṣabandhuḥ bundelānandasindhuḥ sulalitalalanālocanendīvarenduḥ | bhrūbhaṅgīleśabhaṅgīkṛtaripunivaho nṛtyasaṅgītaraṅgī sanmātaṅgī turaṅgī dharaṇipatirabhūdvīrasiṃho nṛsiṃhaḥ || 19 || amuṣya prasthāne sati sapadi nānebhanivahairihaiko'pi dveṣī na khalu raṇaroṣī samajati | paraṃ tasthau duḥstho gahanakuharastho 'pi bhavataḥ kṣipannuccairdikṣu bhramitacakitaṃ cakṣurabhitaḥ || 20 || dānaṃ kalpamahīruhopari yaśaḥ kṣīrodanīropari prajñā śakrapurohitopari mahāsāro'pi merūpari | dāvāgnerupari pratāpagarimā kāmopari śrīrabhūtsiṃhātikramavīrasiṃhanṛpateḥ kiṃ kiṃ na kasyopari || 21 || dānairarthinamarthanāvirahiṇaṃ pratyarthinaṃ ca kṣaṇātkurvāṇe sati vīrasiṃhanikhilakṣmāmaṇḍalākhaṇḍale | kāmaṃ cetasi kāmadhenuratanoṭkalpadrumaḥ kalpitaṃ moghībhūtajaniḥ samāśritakhaniścintāṃ ca cintāmaṇiḥ ||22|| ābhraṃbhrāmamasambhramaṃ trijagatīcakrāṇi cakre cirāccāraṃ śīlitaviṣṇupadapadavī brahmāṇḍabhāṇḍopari |

1.p3.4

brahmāṇḍaṃ nijamaṇḍamaṇḍalamivānchādyaiva saivādhunā viśveṣāmapi yasva bhāsvarayaśo haṃsī vataṃsīyati || 23 || jalakaṇikāmiva jaladhiṃ kaṇamiva kanakācalaṃ manute | nṛpāsiṃhavīrasiṃho vitaraṇaraṃho yadā tanute || 24 || yadā bhavati kuṇḍalīkṛtamahādhanurmaṇḍalastadā nayanatāṇḍavatruṭitakhāṇḍavaḥ pāṇḍavaḥ | mano vitaraṇotsukaṃ vahati vīrasiṃho yadā tadā punarudāradhīrayamavarṇi karṇo janaiḥ || 25 || śauryaudāryagabhīratādhṛtidayādānādinānāguṇānurvīdurvahabhāradhatyahipatisparddhāladoḥ śālini | saṃyojyaiva juhārasiṃhadharaṇīdhaureyacūḍāmaṇau majjan brahmaṇi vīrasiṃhasukṛtī tasthau svayaṃ nirguṇaḥ ||26|| nadyaḥ svādujalā drumāśca suphalā bhūrvarvarā bhūsurā vedadhvānavidhūyamānaduritā lokā viśokā babhuḥ | rājanītinirītirīti pitarīvorvīmimāṃ śāsati śrīmadvīrajuhārasiṃhanṛpatau bhrūbhaṅgabhagnadviṣi || 27 || saṅgrāmotkaṭanāṇḍavodbhaṭabhaṭairārabdhahelāhaṭhaiścaṇḍāḍambarapūritāmbarataṭakṣīrābdhigotrā'vaṭaiḥ | bhūbhṛtsiṃhajuhārasiṃhadharaṇijāneḥ prayāṇe raṇe śauryodāryadhano'pi ko nu dharaṇīcakre na cakre bhayam ||28|| tāvadvīragabhīrahuṅkṛtiravastāvadgajāḍambarastāvattuṅgaturaṅgariṅgaṇacamatkāraścamūnāmapi | tāvattoyamahāmahībhṛdaṭavīdurgagraho vidviṣāṃ yāvannaiva juhārasiṃhanṛpatiryuddhāya baddhotsavaḥ || 29 || ayaṃ yadi mahāmanā vitaraṇāya dhatte dhiyaṃ bhiyaṃ kanakabhūdharo'ñcati hriyaṃ ca karṇo'ṭati | dadhīcirapacīyate baliralīkarūpāyate tadā'timalināyate sa kila kalpabhūmīruhaḥ || 30 ||

1.p3.5

prāsādā'gratuḍāganāgamaṇibhūdānādinānātapaḥprāgalbhyena mahendracandravaruṇabrahmeśaviṣṇusthalī | prācaṇḍyena jitā mitā vasumatī kodaṇḍadordaṇḍayorjārgartīti juhārasiṃhanṛpateḥ kutra pratāpo na vā || 31 || brahmā'bhūccaturānanaḥ smaraharaḥ pañcānanaḥ ṣaṇmukhaḥ skando bhūpajuhārasiṃhayaśaso gānotsave'tyutsukaḥ | tasyābhogamudīkṣya bhūdharanabhonadyastrilokī diśaḥ saptadvīpamayī mahī ca vidhinā vinena nirvāhatāḥ || 32 || tuṅgatvādanavāpya daivatataroḥ puṣpāṇi sarvāḥ samaṃ śrīmadvīrajuhārasiṃhanṛpaterdānaṃ samānaṃ jaguḥ | vrīḍādurvahabhāranirbharanamadgrīve tu devadrume ślāghante sulabhāyamānakusumāstaṃ bhūri devastriyaḥ || 33 || bhīmo yaḥ sahadeva eva pṛtanādurdharṣapārśvo lasacchrībhūmī nakulaḥ sadā'rjunamahārakhyātiḥ kṣamāmaṇḍale | karṇaśrīkṛtavarmabhīṣmaghaṭanāśauṭīryaduryodhano roṣādeṣa yudhiṣṭhiro yadi bhavetkaḥ syādamuṣyāgrataḥ || 34 || satkīrttigrāmadāmābharaṇabhṛtajagadvikramādityanāmā dhāmno bhūmnā mahimnā vighaṭitaripuṇā vikramopakrameṇa | suprāṃśuḥ pīvarāṃsaḥ pṛthubhujaparighastasya vaṃśavataṃso viśvodañcatpraśaṃso guṇigaṇahṛdayā''nandano nandano'bhūt 35 āśāpūrti prakurvan karavitaraṇataḥ padminīprāṇabandhuḥ prodyaddivyāmbaraśrīḥ sphuṭamahimaruciḥ sarvadā dhvastadoṣaḥ | jambhārāterihoccairacalasamudayātsuprabhātaprakāśī putro rājñaḥ pavitro racayati sudinaṃ vikramāditya eva ||36|| sārthīkurvannirarthīkṛtasuraviṭapī cārthisārthaṃ nijārthaiḥ vyarthībhūtāripṛthvīpatiramaragurusparddhivarddhiṣṇubuddhiḥ |

1.p3.6

mānairyānādidānairbahuvidhaguṇibhirgīyate yaḥ sabhāyāṃ prātarjātaḥ sa bhūpaḥ sukavikulamude vikramāditya eva ||37|| dānaṃ dīnamanorathāvadhi raṇārambho'rināśāvadhi krodho vāgavadhi pratāpayaśasoḥ panthā digantāvadhi | dākṣiṇyaṃ kṣitirakṣaṇāvadhi harau bhaktiśca jīvāvadhi vyāluptāvadhi varivikramaraveḥ śreyaḥ paraṃ varddhate || 38 || hemādreḥ śriyamanyathaiva kurute cakre ca gaurīṃ tanuṃ kailāśopari śobhate paṭayati spaṣṭaṃ ca diṅmaṇḍalam | bhogīndraṃ na dadhe śrutau vata jaṭāgūḍhāṃ ca gaṅgāṃ vyadhāllokānāmayamīśvaro'sya yaśasastvaiśvaryamujjṛmbhate || 39 || śrīgopācalamaulimaṇḍalamaṇiḥ śrīdūravārānvaye śrīhaṃsodayahaṃsapaṇḍita iti khyāto dvijādhīśvaraḥ | yaṃ lakṣmīśca sarasvatī ca vigatadvandvaṃ ciraṃ bhejaturbhoktāraṃ rabhasātsamānamubhayoḥ sāmnā'pamāyaṃ guṇaiḥ ||40|| paṭṭu dikṣu vidikṣu kurvatīnāṃ naṭalīlāṃ sphuṭakīrttanarttakīnām | sphuradadhvaradhūmadhoraṇīha cyutaveṇīti janairamāni yasya || 41 || tato'nala ivāraṇeratuladhāmabhūrbhūbhujāṃ śiromaṇiruromaṇirdharaṇināmavāmaśruvaḥ | raṇī bahuguṇī dhanī bhuvi vanīpakaśrīkhanī ramāramaṇamiśraṇī paraśurāmamiśro'jani || 42 || yenāgatya purā purārinagare vidyā'navadyā'rjjitā śrīcaṇḍīśvaramagnihotritilakaṃ labdhvā garīyogurum | śuddhā saiva mahodyamena bahudhā bhāntī bhavantī sthirā tadvaṃśeṣu kiyanna kalpalatikevādyāpi sūte phalam || 43 || āsyāravindamanupāsya gurorapāsya hrāsyaṃ caturmukhamukheṣu sarasvatīha | sāḷaṅkṛtiśca sarasā ca guṇānvitā ca . yasyātanoti rasanopari tāṇḍavāni || 44 ||

1.p3.7

aṅke lomalateva sīmani dṛśorekeva rekhā''ñjanī kastūrīmakarīva bhālaphalake dhāreva mūrddhanyālakī | ūrdhvaṃ bhṛṅgaparampareva kabarīsaurabhyalobhākulā yasyaivādhvaradhūmadhoraṇirabhūdāśākuraṅgīdṛśaḥ || 45 || subhāsurayaśonidheḥ suniravadyavidyānidheḥ sucārukavitānadheḥ smṛtinidheḥ śrutiśrīnidheḥ | ayaṃ sukṛtagauravātparaśurāmamiśrādguṇairanyūnagarimā piturjagati mitramiśro'jani || 46 || dharmārthaikaniketanaṃ vidhimayaṃ karmāvalīdarśanaṃ smṛtyambhojamahodayaṃ śrutimayaṃ śrīvīramitrodayam | drāksiddhīkṛtaśuddhasiddhiśatayā śrīvīrasiṃhājñayā tene viśvamude pure purabhidaḥ śrīmitramiśraḥ kṛtī || 47 || kṣititilakasudhīravīrasiṃhapraṇayakṛtā''grahadhīramitramiśraḥ | guṇigaṇahṛdayānūrāgahetuṃ kalayati lakṣitalakṣaṇaprakāśam || 48 || lakṣaṇasya prakāśe'smin parīkṣā cāyuṣaḥ puraḥ | unmānalakṣaṇaṃ cātho mānalakṣaṇameva ca || 1 || gatisaṃhatisārāṇāṃ lakṣaṇāni tataḥ param | varṇasnehasvarāṇāṃ ca tataḥ prakṛtisattvayoḥ || 2 || anūkakṣetrayoścaiva mṛjāgandhāsṛjāṃ tathā | pādapādatalāṅguṣṭhāṅgulīnāṃ lakṣaṇaṃ tataḥ || 3 || nakhasya pādapṛṣṭhasya gulphasyāpyatha lakṣaṇam | pāṣṇilakṣaṇamuktvā tu jaṅghālakṣaṇajalpanam || 4 || athoktaṃ romajānūrukaṭisthitgudalakṣaṇam | lakṣaṇaṃ vṛṣaṇasyātha proktaṃ liṅgasya lakṣaṇam || 5 || liṃgāgralakṣaṇaṃ cātho varṇitaṃ mūtralakṣaṇam śukrasya lakṣaṇaṃ cātha proktaṃ puṃstvaparīkṣaṇam || 6 || vastilakṣaṇamuktvā ca kathitaṃ nābhilakṣaṇam | kukṣilakṣaṇamākhyātaṃ tataḥ pārśvasya lakṣaṇam || 7 || lakṣaṇaṃ jaṭharasyātha proktaṃ madhyasya lakṣaṇam |

1.p3.8

trivalīlakṣaṇaṃ cātha proktaṃ hṛdayalakṣaṇam || 8 || lakṣaṇaṃ vakṣasaḥ proktaṃ stanayorlakṣaṇaṃ punaḥ | lakṣaṇaṃ cūcukasyāthaṃ kathitaṃ jatrulakṣaṇam || 9 || skandhalakṣaṇamākhyātaṃ kaṃkṣābāhvośca lakṣaṇam | maṇibandhasya karayoḥ karapṛṣṭhasya lakṣaṇam || 10 || karasya ca talaṃ rekhāṅguṣṭhāṅgulyornakhāstathā | pṛṣṭhaṃ ca lakṣitaṃ paścāllakṣitātha kṛkāṭikā || 11 || grīvācibukayoktaṃ lakṣaṇaṃ hanukrūrcayoḥ kapolamukhayoktaṃ lakṣaṇaṃ cādharoṣṭhayoḥ || 12 || śmaśruṇo daśanānāṃ ca rasanāyāśca lakṣaṇam | ghaṇṭikālakṣaṇaṃ cātho tālulakṣaṇameva ca || 13 || hāsanāsākṣutānāṃ ca netradṛṣṭayośca lakṣaṇam | pakṣmaṇaśca nimeṣasya ruditasya bhruvostathā || 14 || karṇasya ca lalāṭasya śirasaścikurasya ca | lakṣaṇaṃ maśakādeśca puṃsāmatra nirūpitam || 15 || atha strīṇāṃ svabhāvasya miśrakasya ca lakṣaṇam | āvarttalakṣaṇaṃ gandhacchādyayorlakṣaṇaṃ tataḥ || 16 || sattvasvaragatīnāṃ ca lakṣaṇāni tataḥ param | tataḥ puṃsaḥ striyāścaiva kāmaśāstroktalakṣaṇaṃm || 17 || padminyādiprabhedāśca strīṇāmatha nirūpitāḥ

1.p4.1

rājñaḥ paṭṭamahiṣyāśca mantriṇo'tha purodhasaḥ || 18 || jyotirvidaśca vaidyasya sahāyānāṃ tataḥ param | mitrasya śatroḥ sabhyānāṃ lakṣaṇaṃ ca kramoditam || 19 || paricchadaḥ pārśvavartī rakṣakastadanantaram | tāmbūladhārī kośasyādhyakṣaḥ khaḍgadharastataḥ || 20 || tataścāntaḥpurādhyakṣastataḥ puragataścaraḥ tadadhyakṣaśca sūdaśca krameṇaite'tra lakṣitāḥ || 21 || dharmādhyakṣo lekhakaśca lokāhvānakarastathā | dauvārikaḥ pratīhāraḥ śastragehasya rakṣakaḥ || 22 || śastrādhyakṣaḥ sthapatiśca sārathirdūta eva ca | cāro niyojyastadanu sevako'pyatha lakṣitaḥ || 23 || . sandhivigrahiko yuddhakartā senāpatistathā | vyūhaṃ vāsasthalaṃ durgaṃ tadadhyakṣaśca lakṣitaḥ || 24 || grāmasya rājagehasya gavāṃ ca vṛṣabhasya ca | chāgakukkurayoścaiva lakṣaṇaṃ samudāhṛtam || 25 || kukkuṭasya ca kūrmasya mārjanīśūrpayostathā | ulūkhalasya musalasyātha lakṣaṇamīritam || 26 || jaladroṇījalādhāraśayyāsananirūpaṇam | cāmaracchatrapaṭṭānāṃ ratnānāṃ lakṣaṇaṃ tataḥ || 27 || kastūrikālakṣaṇataḥ paścādāyudhalakṣaṇam | tatra cāpi dhanurbāṇaphalānāṃ lakṣaṇaṃ puraḥ || 28 || phalasya pāyanaṃ sthānaguṇamuṣṭirathoditā | cāpamuṣṭivyāpalakṣau parataśca śramakriyā || 29 || vidhiśca lakṣyāskhalane śīghrasandhānalakṣaṇam | athoktaṃ dūrapātitvaṃ dṛḍhabheditvameva ca || 30 || sāraprakṛtyoraśvāṅgamānasyāvayavasya ca || 43 || puṣpapuṇḍralatāṭhānāmāvarttasya ca lakṣaṇam | mahādoṣāsturaṅgasya lakṣitāstadanantaram || 44 || rājayogyasya cāśvasya parato lakṣaṇaṃ smṛtam | saṅgrāmāvasare'śvasya śakunānāṃ nirūpaṇam || 45 ||

1.p4.2

daśālakṣaṇamuktvā ca vayaso jñāpakaṃ smṛtam | dantasaṅkhyā vājiśālā tadadhyakṣāmca lakṣitāḥ || 46 || śālagrāmaśilācakramūrtīnāṃ lakṣaṇānyatha | atha dvāravatījātaśīlāmūrtinirūpaṇam || 47 || vistarācchivaliṅgānāṃ lakṣaṇāni tataḥ param | śivaliṅgārcchanaphalaṃ viśeṣeṇa nirūpitam || 48 || śivaliṅgasya naivedye bhakṣyābhakṣyavivecanam | atha prakīrṇake proktaṃ lakṣaṇaṃ guruśiṣyayoḥ || 49 || lakṣaṇaṃ yogapaṭṭasya kaupīnakaṭisūtrayoḥ | upavītottarīye ca lakṣite tadanantaram || 50 || rudrākṣalakṣaṇaṃ proktaṃ tanmāhātmyasamanvitam | āsanādivitānāntapūjopakaraṇānyatha || 51 || evaṃ krameṇa durlakṣyalakṣaṇānāṃ vicakṣaṇaiḥ | mitrāmiśraiḥ prakāśe'smin kṛtaṃ samyak parīkṣaṇam || 52 || nanu kimarthaṃ lakṣaṇaprakāśā''rambhaḥ lakṣaṇānāmanupayogāditi | ucyate | asti hi mahānupayogaḥ | tathāhi— atha vivāhaḥ | salakṣaṇo varo lakṣaṇavatīṃ kanyāmupayaṃccheteti | aviplutabrahmacaryo lakṣaṇyāṃ .striyamudvahet | etaireva guṇairyuktaḥ savarṇaḥ śrotriyo varaḥ || ityādivacanaiḥ strīpuṃsasāmudrikalakṣaṇānāṃ vivāhopayogāt| lāñchanairvividhākārairlāñchitaṃ yacca dṛśyate | cakrāṅkitaṃ hareścāpi śālagrāmasya lakṣaṇam || yathāyogyaṃ vicāryaiva grahītavyaṃ prayatnataḥ | ityādivacanaiḥ śālagrāmamūrttilakṣaṇānāṃ tatpūjādāvupayogāt| liṅgaṃ salakṣaṇaṃ pūjyaṃ tyajelliṅgamalakṣaṇam | tasmātsarvaprayatnena liṅgaṃ kuryātsalakṣaṇam || ityādivacanairliṅgalakṣaṇānāṃ tatpūjādāvupayogāt | ārādhanopakaraṇaṃ tasya lakṣaṇameva ca | ucyate samprati brahman śrūyatāṃ tadaśeṣataḥ ||

1.p4.3

ityupakramya sarvapūjopayuktaghaṇṭābhiṣekādipātralakṣaṇānyabhidhāya— catuṣkaṃ hemadaṇḍāṃśca pūjārthaṃ parikalpayet | ityupasaṃhāravacanena ghaṇṭādhūpadīpābhiṣekādipūjopakaraṇapātralakṣaṇānāṃ devapūjopayogāt | sūtrakhaṇḍaiśca puṣpaiśca bhūṣitaṃ doṣavarjitam | yathālābhopapannaṃ vā yaḥ prayacchati dantinam || yo jagannidhaye dānaṃ prayacchati mahāmatiḥ | bhadrajātisamudbhūtaṃ padmanābhāya bhaktitaḥ || gajaṃ tu lakṣaṇopetaṃ dadyādviprāya bhaktitaḥ || iti | aśvaṃ yastu prayacchedvai hemacitraṃ sulakṣaṇam | sa tena karmaṇā caiva gāndharvaṃ lokamaśnute || sarvopakaraṇopetaṃ yuvānaṃ doṣavarjitam | yo'śvaṃ dadāti viprāya svargaloke mahīyate || ityādivacanairgajāśvādilakṣaṇānāṃ tattaddānopayogāt | sarvalakṣaṇasampūrṇo yo bhaved gaja uttamaḥ | saṅgrāmādiṣu kāryeṣu pārthivastaṃ samāruhet || sarvalakṣaṇasampūrṇamāruhedvājinaṃ nṛpaḥ | ityādivacanaiśca gajāśvādilakṣaṇānāṃ rājakārye'pyupayogāt | evamanyeṣāmapi lakṣaṇānāṃ yathāsambhavamupayogādyukta eva lakṣaṇaprakāśārambha iti | upayogaśca tattallakṣaṇaprastāve vakṣyate | tatra vakṣyamāṇagajādiśubhāśubhalakṣaṇaphalasvāmitvātpuruṣasya prādhānyātpuruṣalakṣaṇamevādāvucyate | nanu brahmacaryādyāśrameṣu yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥ | tathā gṛhasthamāśritya jīvantyāśramiṇaḥ pare || ityādivacanairgṛhasthāśramaprādhānyoktergṛhasthasya ca gṛhiṇī gṛhamucyate | ityādivacanoktagṛhaśabdārthabhūtagṛhiṇīyoge satyevopapannatavāt |

1.p4.4

asya stryadhīnatvena tatprādhānyāvagamātpuruṣalakṣaṇaprāthamye vinigamanāvirahācca strīlakṣaṇamevādau kuto nocyata iti | atra brūmaḥ | yadyapi sarveṣvāśrameṣu gṛhasthasya brahmacāryādyupajīvyatvena gṛhasthāśramasya prādhānyam | tasya ca strīmūlatvena striyāḥ prādhānyam | tathāpi puruṣaprādhānyātstriyastatpāratantryameva | tathāhisulakṣaṇā sadācārā patyurāyurvivarddhayet | tathā, varjjayetsarvathā bhūṣaṇuraśubhā lakṣaṇaiśca yāḥ | bharturāyurharantyetā ālasyādaparīkṣitāḥ || ityādivacanaiḥ strīlakṣaṇaśubhāśubhaphalasya bhartṛrthatvena | tathā, lakṣaṇāni parīkṣyādau tataḥ kanyāṃ samudvahet | ataḥ sulakṣaṇā yoṣā pariṇeyā vicakṣaṇaiḥ || ityādivacanoktasulakṣaṇānvitakanyodvāhasya, varjayetsarvathā bhūṣṇurityādivacanoktadurlakṣaṇānvitastrīvarjanasya ca puruṣādhīnatvena tatprādhānyameva | nanvevaṃ sati ṣāṣṭhanyāyavirodhaḥ syāt | tathāhi–ṣaṣṭhe darśapūrṇamāsādiṣu strīṇāmadhikāro'sti na veti saṃśayya strīṇāmadravyatvāt karmaṇāṃ ca dravyasādhyatvāt na teṣu strīṇāmadhikāra iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntitam | phalārthitvāttu svāmitvenāpi sambandha iti | tasyāyaṃ bhāvaḥ | strīpuṃsayorubhayorapi phalārthitvasāmyāt kāmaśrutivaśādastyeva strīṇāmapyadhikāraḥ | na ca dravyābhāvānadhikāra iti vācyam | dharme cārthe ca kāme ca nāticaritavyetyādivacanaiḥ patyupārjitasyāpi dravyasyobhayasādhāraṇyāvagamāt | tasmādarthitvasāmyāt dravyavattvasāmyācca strīṇāmapyastyevādhikāra iti | tadanena nyāyena ubhayoḥ sāmyāvagamāt kathamātra puruṣaḥ prādhānyena vyapadiśyate | atrocyate|

1.p4.5

na vayamanena strīṇāmadhikāraṃ karmaphalasvāmitvaṃ vā vārayāmaḥ | kintu strīṇāmasvātantryaṃ brūmaḥ | svātantryāsvātantryābhyāṃ ca pradhānāpradhānatvavyapadeśo nāṅgāṅgibhāvena | dṛṣṭaśca loke svatantre pradhānaśabdavyapadeśaḥ | yathā itarakārakeṣu samānavyāpāreṣu āgateṣvapi pradhānabhūtaḥ paṅktau devadatto nāgata iti | tathā ca tasminnevādhikaraṇe— bhāryā putraśca dāsaśca traya evādhanāḥ smṛtāḥ | itīyaṃ smṛtiritarasmṛtivirodhādasvātantryaparatayā vyākhyeyeti vadan pārthasārathimiśraḥ strīṇāmasvātantryaṃ spaṣṭamevācaṣṭa | yatta strīṇāṃ prādhānye liṅgamuktam—gṛhiṇī gṛhamucyate iti | taditarāpekṣayā strīṇāṃ prādhānyaṃ gaṇayati na bhartrapekṣayeti sarvamanavadyam | tasmātsvātantryāt, ādāveva pravakṣyāmi puruṣāṇāṃ tu lakṣaṇam | iti viṣṇudharmottaravacanācca puruṣalakṣaṇamevādāvucyata iti | tatra tāvallakṣaṇaparīkṣākāla uktaḥ— bhaviṣyapurāṇe, śubhe'hani śubhe kṣetre gṛhe saumye śubhe ravau | pūrvāhne maṅgalairyuktaḥ parīkṣeta vicakṣaṇaḥ || iti | jaganmohanasamudre'pi, śobhane hastanakṣatre grahe saumye śubhe ravau | pūrvāhne brāhmaṇairyuktaḥ parīkṣeta vicakṣaṇaḥ || iti | atra dakṣiṇabhāge puṃsāṃ vāmabhāge strīṇāṃ lakṣaṇānyavalokanīyāni | taduktam— prayogapārijāte, vāmabhāge tu nārīṇāṃ dakṣiṇaṃ puruṣasya tu | nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ tajjñaiḥ samudravacanaṃ yathā || iti | lakṣaṇaṃ śubhāśubhasūcakaṃ cihnam | skānde kāśīkhaṇḍe'pyāhanāradaḥ, vaiśvānara samabhyehi mamotsaṅge niṣīda bhoḥ | lakṣaṇāni parīkṣye'haṃ pāṇiṃ darśaya dakṣiṇam || iti |

1.p4.6

vivekavilāse'pi, akarmakaṭhinaḥ pāṇirdakṣiṇo vīkṣyate nṛṇām | vāmabhruvāṃ punarvāmo vīkṣyate cātikomalaḥ || iti | athāyuḥparīkṣā | tatra yadyapi vakṣyamāṇāvayavādilakṣaṇaiḥ kiñcidāyuḥparimāṇaṃ jñāsyata eveti tatprasaṅgāttatraiva sakalāyurlakṣaṇakathanaṃ yuktamiti ādau tatkathanānupayogaḥ | tathāpipramāṇasaṃhaticchāyāgatisarvāṅgakakṣaṇaiḥ | dantakeśanakhaśmaśrugandhavarṇasvarādibhiḥ || pūrvamāyuḥ parīkṣeta paścāllakṣaṇamādiśet | kṣīṇe tvāyuṣi martyānāṃ lakṣaṇaiḥ kiṃ prayojanam || iti bhaviṣyapurāṇādivacanairvakṣyamāṇasarvasāmudralakṣaṇakathanasyāyuṣmatāmevopayogāttajjñānasya cāyurjñānādhīnatvāttadarthamādau saṅkṣepādāyuḥparīkṣā prastūyate | pramāṇādīnāṃ lakṣaṇamagre'bhidhāsyate | tatrāyurlekhā karabhotthitā kaniṣṭhāṅgulimūlasamīpasthā jñeyā | tathā cagaruḍapurāṇe, kaniṣṭhikāṃ samāśritya āyurekhāṃ samādiśet | iti | sā ca yadi kaniṣṭhikāmūlotthā tarjanīprāntaṃ gacchati tadā śatābdamāyurjñeyam | tathā cabhaviṣyapurāṇe, yasya pāṇitale rekhā kaniṣṭhāmūlasambhavā | gatā prāntaṃ pradeśinyāḥ sa jīveccharadāṃ śatam || iti | garuḍapurāṇe viśeṣaḥ | pradeśinīgatā rekhā kaniṣṭhāmūlasambhavā | śatāyuṣaṃ ca kurute chinnayā tu tato bhayam || iti | pradeśinīgatā pradeśinīṃ vyāpya sthitā | saiva cetkaniṣṭhāpṛṣṭhotthā tarjanīpṛṣṭhamavicchinnā gacchati tadā, paramāyurjñeyam | tathā ca.skāndekāśīkhaṇḍe, acchinnā tarjjanīṃ vyāpya tathā rekhā'sya dṛśyate | kaniṣṭhāpṛṣṭhaniryātā dīrghāyuṣyaṃ yathā''pnuyāt || iti | dīrghāyuḥ paramāyuḥ | tacca viṃśatyadhikamabdaśatam |

1.p4.7

tathā ca samudraḥ, kaniṣṭhārtarjanīṃ yāvat rekhā bhavati cākṣatā | viṃśatyabdādhikaśataṃ naro jīvatyanāmayam || iti | nanu śatāyurvai puruṣa itiśrutyā śatāyurevoktam, kathamatrādhikāyuḥkathanamiti | ucyate | śatādhikasyāpi śravaṇāt | tathā ca śrutiḥ, sāgraṃ varṣaśataṃ jīveti | sāgraṃ sapādaśatam | purāṇādiṣvapi jīvedvarṣaśataṃ sāgramityādi | madhyamāntagatajīvitarekhayā aśītyāyurjñeyam | tathā ca prayogapārijāte— samudraḥ, kaniṣṭhāṅgulideśāttu rekhā gacchati madhyamam | avicchinnā tu rekhā syādaśītyasyurvinirdiśet || iti | āyurlekhāyāḥ anāmikāmāntādhikye ṣaṣṭyāyurjñeyam | tathā ca garuḍapurāṇe, kaniṣṭhikāṃ samāśritya madhyamāyāṃ hyanāgatā | ṣaṣṭivarṣāyuṣaṃ kuryādāyurlekhā tu mānavam || iti | varāhasaṃhitāyām, rekhāḥ pradeśinīgāḥ śatāyuṣāṃ kalpanīyāḥ | nyūnābhiḥ chinnābhirdumapatanamiti | rekhāḥ kaniṣṭhāmūlotthāḥ | pradeśinīgāḥ pradeśinīprāntagatāḥ śatāyuṣāṃ jñeyāḥ | ito nyūnagābhirlekhābhirnyūnamāyuḥkalpanīyam | tadyathāṃ, tarjjanīprāntātkiñcinnyūnatve navatyāyuḥ, tato'pi kiñcinnyūnatve aśītyāyuḥ, madhyamānte pañcasaptatyāyuḥ, tato'pi kiñcinnyūnatve saptatyāyurityādi kalpanīyam | tathā ca vivekavilāse, ullaṅghyante ca yāvantyo'ṅgulayo jīvitarekhayā | pañcaviṃśatayo jñeyāstāvantyaḥ śaradāṃ budhaiḥ || iti | purāṇādyavisaṃvādyativiśvasanīyam | durlabharājaviracitasāmudratilake, puṃsāmārdhurbhāgaṃ pratyekaṃ pañcaviṃśatiḥ śaracontents puṃsāmārdhurbhāgaṃ pratyekaṃ pañcaviṃśatiḥ śaraśām | kalpyā kaniṣṭhikāṅṅgulimūlādiha tarjanīparataḥ || iti |

1.p4.8

yasya cāyurlekhā anāmikāṅgulimūlādūrdhvā yāti sa dharmarato jñeyaḥ | tathā casāmudratilake, āyurlekhānāmaṅgulimūlāntargatā bhavedūrdhvā | yasya vyaktā rekhā sa dharmanirataḥ saṃtatam || iti | strīṇāṃ tubhaviṣyapurāṇe, yasyāḥ kaniṣṭhikāmūlādrekhā prāptā pradeśinīm | śatamāyurbhavettasyā hīnāyā hīnatā kramāt || iti | pradeśinīṃ prāptā pradeśinīmūlasamīpagatā | hīnatākramastu pūrvavadatrāpi kalpanīyaḥ | varāhasaṃhitāyām, kaniṣṭhikāmūlabhavā gatā yā pradeśinīmadhyamikāntarālam | karoti rekhā paramāyureṣa pramāṇahīnā tu tadūnamāyuḥ || iti | paramāyurvyākhyātam | utpale samudraḥ, kaniṣṭhāmūlasambhūtā gatā madhyamikāntaram | pradeśinyāśca sā rekhā yasyāḥ sā dīrghajīvinī || iti | atrāyurlekhāyāṃ yāvantaḥ chedāstāvanto'pamṛtyavo jñeyāḥ | taduktam – sāmudratilake, yāvanmātrāśchedā jīvitarekhāsthitā bhavanti nṛṇām | apamṛtyavo'pi tāvanmātrā niyataṃ parijñeyāḥ || pallavitāyāṃ kleśaḥ chinnāyāṃ jīvitasya sandehaḥ | viṣamāyāṃ dhananāśaḥ paruṣāyāṃ karśanaṃ tasyām || iti | viṣamā vakrā | paruṣā rūkṣā| atroparyyuparicchede rogaḥ | adhaśchede śastrabhītiḥ| tattacchedānuguṇo daśāriṣṭavadapamṛtyustarupātaḥ śastrabhītirūnāṃ gatā vā nirheiyeti sampradāyaḥ| daśāriṣṭaṃ nāma jñātāyuṣa āyurlekhāyāśca daśa bhāgāḥ kalpanīyāḥ | tatra yasmin rekhābhāge rekhācchedastaṃdāyurdaśābhāge duṣṭaṃ phalamiti kalpanīyam| athāyurjñānopāyāntaramuktam— nāradīyasaṃhitāyām, anāmikāparva yadā vilaṅghyate kaniṣṭhikāgreṇa śataṃ sa jīvati | same tvaśītiṃ viṣame tu saptatiṃ parvārdhahīne khalu ṣaṣṭimādiśet || iti |

1.p4.9

anāmikāparva madhyamam | tathā ca— gargasaṃhitāyām, anāmikāntimaṃ parva samānītā kaniṣṭhikā | āyāmaśuddhaparvāṇi yeṣāṃ te cirajīvinaḥ || iti | kaniṣṭhikā anāmikāntimaṃ parva samānītā antimaparvaspṛṣṭā | rekhāḥ pañca lalāṭe tu striyā vā puruṣasya vā | śataṃ jīvati varṣāṇāmaiśvaryaṃ cādhigacchati || rekhācatuṣṭaye'śītistisṛbhiḥ saptatistathā | dvābhyāṃ ṣaṣṭistu rekhābhyāṃ catvāriṃśattathaikayā || arekhaṇa lalāṭena. vijñeyā pañcaviṃśatiḥ | rekhācchedaistu vijñeyāḥ pāpakarmaratā narāḥ || alpāyuṣastathālpābhirvyādhibhiḥ paripīḍitāḥ | iti

1.p5

tisro rekhāḥ śatajīvināṃ lalāṭāyataḥ sthitā yadi tāḥ | catasṛbhiravanīśatvaṃ navatiścāyuḥ sapañcābdā

1.p6

vicchinnābhiścāgamyāgāmino navatirapyarekheṇa | keśāntopagatābhirlekhābhiraśītivarṣāyuḥ

1.p7

pañcabhirāyuḥ saptatirekāgrāvasthitābhirapi ṣaṣṭiḥ

1.p8

bahurekheṇa śatārdhaṃ catvāriṃśattu vakrābhiḥ | triṃśat sthūlābhirviṃśatirapi vāmavakrābhiḥ || kṣudrābhiḥ svalpāyurnyūnābhistvantare kalpyam | iti

1.p9

garuḍapurāṇe, ākarṇāntagatā rekhāstisraḥ syuśca śatāyuṣaḥ | lalāṭopasṛtāstisro rekhāḥ syuḥ śatavarṣiṇām || iti

1.p10

garuḍapurāṇe, nṛpatvaṃ syāccatasṛbhirāyuḥ pañcanavartyatha | iti

1.p11

garuḍapurāṇe, ityāyuḥparīkṣāprakaraṇaṃ samāptam | atrādau sarvasāmudralakṣaṇopayogitayā āyuḥparīkṣāmabhidhāyādhunā parīkṣākartuḥ prathamakṛtyaṃ prastūyate | varāhasaṃhitāyām, unmānamānagatisaṃhatisāravarṇasnehasvaraprakṛtisattvamanūkamādau | kṣetraṃ mṛjāṃ ca vidhivatkuśalo'valokya sāmudravidvadati yātamanāgataṃ ca

1.p12

svabhāvaḥ | sattvaṃ cittadharmo dhairyādiḥ | atha vā prakṛtirūpaṃ sattvam | anūkam atītajanmasūcikā ākṛtiḥ | kṣetraṃ śarīram | mṛjā śarīrasyojjvalatā | dehakāntiritiyāvat | yātamatītam | anāgataṃ bhāvi | athaiteṣāṃ lakṣaṇāni vistarato nirūpyante | tatrordhvaṃ mānamunmānam | tathācotpalekātyāyanaḥ, ūrdhvamānaṃ kilonmānaṃ mānaṃ tu tulayā dhṛtam | iti | tiṣṭhantaṃ puruṣamāpādatalamastakaṃ sūtreṇa māpayet | tatastadaṅgulibhireva tatsūtramānaṃ kāryam | tatrāṣṭottaraśatāṅgulaparimāṇa uttamaḥ śatāṅgulo madhyamo navatyaṅgulo nikṛṣṭa iti | tathā ca skāndekāśīkhaṇḍe, ānīya kuṅkumāraktaṃ sūtraṃ ca triguṇīkṛtam | smṛtvā śivau gaṇādhyakṣamūrdhvabhūtamudaṅmukham || muniḥ parimamau bālamāpādatalamastakam | tiryagūrdhvaṃ samo māne yo'ṣṭottaraśatāṅgulaḥ || sa bhavetpṛthivīpālo bālo'yaṃ te tathā dvija | iti | tiryaṅmānaṃ tu prasāritabhujamadhyamāgradvayāntaraṃ jñeyam | aṅgulimānaṃ tu svamadhyamāṅgulimadhyaparvamitaṃ grāhyam | nijāṅguliparvasaṅkhyayā niyataṃ teṣāṃ viboddhavyā | iti sāmudratilakokteḥ | svāṅguṣṭhodaravistāraparimitaṃ grāhyamiti hemādriḥ | bhaviṣye, jaghanyo navatiḥ prokto madhyamastu śatāṅgulaḥ | aṣṭottaraśataṃ yasya uttamaṃ tasya lakṣaṇam || pramāṇalakṣaṇaṃ proktaṃ samudreṇa śubhāśubham | iti | varāhasaṃhitāyāṃ tu viśeṣaḥ | aṣṭaśataṃ ṣaṇṇavatiḥ parimāṇaṃ caturaśīti vā puṃsām | uttamasamahīnānāmaṅgulisaṅkhyayā svamānena || iti

1.p13

ityunmānalakṣaṇam | atha mānalakṣaṇam | varāhasaṃhitāyām, bhārārddhatanuḥ sukhabhāk tulito duḥkhabhāgbhavatyūnāḥ | bhāro'tīvāḍhyānāmadhyardhaḥ sarvadharaṇīśaḥ || iti bhāralakṣaṇamuktaṃ hemādrau— nighaṇṭau, te ṣoḍaśākṣaḥ karṣo'strī palaṃ karṣacatuṣṭayam | tulā striyāṃ palaśataṃ bhāraḥ syādviṃśatistulā || iti

1.p14

iti mānalakṣaṇam

1.p15

varāhasaṃhitāyām, viṃśativarṣā nārī puruṣaḥ khalu pañcaviṃśatyā

1.p16

atha gatilakṣaṇam | bhaviṣye, haṃsabhāsaśukānāṃ ca tulyā yasya gatirbhavet | sa bhavetpārthivaśreṣṭhaḥ samudravacanaṃ yathā

1.p17

anyeṣāmāpa śastānāṃ pakṣiṇāṃ ca śubhā gatiḥ | vṛṣasiṃhagajendrāṇāṃ gatirbhāgyavivarddhinī || jalormisadṛśī yā ca kākolūkasamā ca yā | gatirdravyavihīnānāṃ duḥkhaśokabhayaṅkarī || śvānoṣṭramahiṣāṇāṃ ca kharaśūkarayostathā | gatirmeṣasamā yeṣāṃ te narā bhāgyavarjitāḥ || iti | varāhasaṃhitāyām, śārdūlasiṃhasamadadvipagopatīnāṃ tulyā bhavanti gatibhiḥ śikhināṃ ca bhūpāḥ | yeṣāṃ ca śabdarahitaṃ stimitaṃ ca yānaṃ te'pīśvarā drutapariplutagā daridrāḥ || iti

1.p18

anyeṣāmāpa śastānāṃ pakṣiṇāṃ ca śubhā gatiḥ

1.p19

gargasaṃhitāyām, haṃsasya bhāsasya śukasya caiva yeṣāṃ samānā gatayaḥ samānāḥ | te dhārmikāḥ sarvaguṇopapannā narādhipatyaṃ ciramāpnuvanti

1.p20

sāmudratilake, gatibhirbhavanti tulyā ye samadadviradanakulahaṃsānām | vṛṣabhasyāpi narāste satataṃ dharmārthakāmaparāḥ || gomāyukarabharāsabhasairabhakṛkalāsaśaśakabhekamgaiḥ | yeṣāṃ gatiḥ samānā te gatasukharājasaṃmānāḥ

1.p21

iti gatilakṣaṇam | atha saṃhatilakṣaṇam | varāhasaṃhitāyām, saṃhatatanusuśliṣṭasusandhayaḥ sukhabhujo jñeyāḥ | iti | sāmudratilake, māṃsāsthisandhivandhaḥ śithilo na kadāpi lakṣyate yasya | sa. ca saṃhatimān dhanyo dīrghāyurjāyate niyatam || iti | iti saṃhatilakṣaṇam | atha sāralakṣaṇam | varāhasaṃhitāyām, sapta bhavanti ca sārā medomajjātvagasthiśukrāṇi | rudhiraṃ māṃsaṃ ceti prāṇabhṛtāṃ tatsamāsaphalam || medaḥ asthimāṃsāntargataḥ snigdho māṃsaviśeṣaḥ | majjā asthyantargataḥ snehabhāgaḥ| tānāha— sa eva, majjāmedaḥsārāḥ suśarīrāḥ putravittayutāḥ | snigdhatvagbhirddhanino mṛdubhiḥ subhagā vicakṣaṇāstanubhiḥ || sthūlāsthisāro balavān vidyāntagaḥ surūpaśca | bahuguruśukrāḥ subhagā vidvāṃso rūpavantaśca || tālvoṣṭhadantapālījihvānetrāntapāyukaracaraṇaiḥ | raktaistu raktasārā bahusukhavanitārthaputrayutāḥ || dantapālī dantatvak | upacitadeho vidvān dhanī surūpaśca māṃsasāro yaḥ| iti | eteṣāṃ viśeṣataḥ phalaṃ tu hemādrau smaryate | śrīmān sthiramatirvaidyo medaḥsāro narottamaḥ | nityaṃ prahṛṣṭaḥ subhago mandakopo mahādhanaḥ || saṃhatā yasya dantebhyo nipatanita marīcayaḥ | śukraṃ ca guṇavadyasya majjāsāraḥ sa tādṛśaḥ || ayatnārjitavitteśo vastrabhūṣaṇabhāk sukhī | alaṅkariṣṇurmedhāvī tvaksāraḥ śīlakīrtimān || avagṛhya parāneṣa varttate nāvagṛhyate | asthisāro naraḥ saukhyaṃ dīrghamāyuśca vindati || dhanavān putravān śauṇḍaḥ prājñaḥ sāhasikaḥ sukhī | yauvanātyayamṛtyuḥ syādraktasāro naraḥ śaṭhaḥ || iti | śauṇḍaścaturaḥ | sāhasikaḥ sāhasaṃ maraṇāṅgīkāreṇa sambhāvitamaraṇahetukarmakaraṇaṃ tadvān | sampūrṇasparśasukhabhāk saṃvibhāgī bahuprajaḥ | śatāyuḥ svapraśīlaśca māṃsasāro'rthabhāgṛjuḥ || ṣaṭsu sāreṣu ye proktāḥ sāratattvārthadarśibhiḥ | guṇāste śukrasārasya narasya samudāhṛtāḥ || iti | sāmudratilake, prāyeṇa sattvasāraḥ sarvotkarṣāspadaṃ puruṣaḥ | iti | hemādriṇā tu sattvasaṃjñaḥ sāro'dhika uktaḥ | sa yathā, kṛtajño dharmajñaḥ śūraḥ śuciravasthitamaryādo'viṣādī vidvānanahaṅkārī khyātimān vyavasāyī satatamanirvedī svalpādapi dātā sapratyāśaśca kalyāṇieṣu | sattvena paripūrṇena yukto bhavati bhūmipaḥ | anyairapi guṇairhīnaḥ sattvena sa mahāguṇaḥ || iti | iti sāralakṣaṇam | atha varṇalakṣaṇam | varāhasaṃhitāyām, dyutimān varṇaḥ snigdhaḥ kṣitipānāṃ madhyamaḥ sutārthavatām | rūkṣo dhanahīnānāṃ śuddhaḥ śubhado na saṅkīrṇaḥ || iti

1.p22

sāmudratilake, gauraḥ śyāmaḥ kṛṣṇo varṇaḥ sambhavati dehināṃ tredhā | ādyau dvāvapi śastau śubho'pi śasto na saṅkīrṇaḥ || paṅkajakiñjalkanibho gauraḥ śyāmaḥ priyaṅgukusumasamaḥ | kṛṣṇastu kajjalābhaḥ snigdhaḥ śuddho'pi no śastaḥ || iti | iti varṇalakṣaṇam | atha snehlakṣaṇam | varāhasaṃhitāyām, snehaḥ pañcasu lakṣyastvagjihvādantanetranakhasaṃsthaḥ | sutadhanasaubhāgyayutāḥ snigdhaistairnirddhanā rūkṣaiḥ || iti | gargasaṃhitāyām, cakṣuḥsnehena saubhāgyaṃ dantasnehena bhojanam | tvaksnehena paraṃ saukhyaṃ nakhasnehe'dhikaṃ dhanam || tvagromanakhakeśeṣu dantoṣṭhanayaneṣu ca | sneho yeṣāṃ tu dṛśyeta kāryaṃ teṣāmakāraṇam || iti

1.p23

tvacaḥ snehena śayyā syātpādasnehena vāhanam | iti | sāmudratilake, priyabhāṣittvaṃ rasanāsnigdhaśca subhojanaṃ radasnigdhaḥ | atisaukhyaṃ tvaksnigdho niyataṃ bhajate bhujiṣyo'pi

1.p24

janasaubhāgyaṃ nayanasnigdhaḥ samadhikaṃ dhanaṃ nakhasnigdhaḥ | keśasnigdho bahuvidhasugandhamālyaṃ naro labhate || iti iti snehlakṣaṇam | atha svaralakṣaṇam | bhaviṣye, haṃsasvarā narā dhanyā meghagambhīranisvanāḥ | krauñcasvarāśca rājāno bhāgyavanto mahādhanāḥ || cakravākasvarā dhanyā rājāno dharmavatsalāḥ | kumbhasvaro narapatirdundubhisvara eva ca || kharadīrghasvarāḥ krūrāḥ śiśūnāṃ sadṛśena tu

1.p25

kurarasvarasaṃyuktāḥ puruṣāḥ kleśabhāginaḥ

1.p26

cāṣasvarāḥ kākarutā bhinnakāṃsyasvarāśca ye

1.p27

kṣīṇabhinnasvarā ye tu adhamāste prakīrtitāḥ || iti | varāhasaṃhitāyām, karivṛṣarathaughabherīmṛdaṅgasiṃhābdanisvanā bhūpāḥ | gardabhajarjararūkṣasvarāstu dhanasaukhyasantyaktāḥ || iti

1.p28

gargasaṃhitāyām, gambhīro dundubhiḥ snigdho mahāṃścaivānunādavān | iti svaraguṇāḥ pañca samudraḥ prāha tattvavit || iti

1.p29

ebhirāyuryaśo vidyā mānaṃ saukhyaṃ dhanāgamaḥ | vāhanāni sutā nāryo rājyaṃ bhogāgamo mahān || aiśvaryaṃ vyavasāyaśca tribhirmedhā sarasvatī | bhogānāṃ caiva bhoktṛtvaṃ dānaṃ yajñāgamastathā || iti

1.p30

visvaro'tisvaro bhagnaḥ kṣāro rūkṣastu bhairavaḥ | ativṛttastu paruṣo viśīrṇaḥ svalpa eva ca || nimno jarjaritaścaivānirmalo gadgadaḥ svaraḥ

1.p31

svarairetaiḥ kaliḥ krodho lobhamohamanorujaḥ | nairghṛṇyamavamānaśca pāruṣyaṃ śāṭhyameva ca || iti

1.p32

vacasā manasā yastu dṛśyate kāryatatparaḥ | karmaṇā viparītaśca sa śaṭhaḥ saddbhiriṣyate || iti

1.p33

vṛkabakakākolūkaplavagoṣṭrakroṣṭurāsabhavarāhaiḥ | tulyaḥ svaro na śasto viśeṣato visvaro duṣṭaḥ || iti

1.p34

iti svaralakṣaṇam | atha prakṛtisattvayorlakṣaṇam

1.p35

mahīsvabhāvaḥ śubhapuṣpagandhaḥ sambhogavān suśvasanaḥ sthiraśca

1.p36

toyasvabhāvo bahutoyapāyī priyābhibhāṣī rasabhājanaśca

1.p37

agniprakṛtyā capalo'titīkṣṇaścaṇḍaḥ kṣudhālurbahubhojanaśca

1.p38

vāyusvabhāvena calaḥ kṛśaśca kṣipraṃ ca kopasya vaśaṃ prayāti|| khaprakṛtirviguṇo vivṛtāsyaḥ śabdagatau kuśalaḥ sukhitāṅgaḥ

1.p39

tyāgayutaḥ puruṣo mṛdukopaḥ snehayutaśca bhavetsurasattvaḥ|| martyasattvasaṃyuto gītabhūṣaṇapriyaḥ | saṃvibhāgaśīlavānnityameva mānuṣaḥ || tīkṣṇaprakopaḥ khalaceṣṭitaśca pāpaśca sattvena niśācarāṇām| piśācasattvaścapalo malākto bahupralāpī ca samulbaṇāṅgaḥ

1.p40

bhīruḥ kṣudhālurbahubhukca yaḥ syāt jñeyaḥ sa sattvena narastiraścām | evaṃ narāṇāṃ prakṛtiḥ pradiṣṭā yallakṣaṇajñāḥ pravadanti sattvam || iti | gargasaṃhitāyāṃ tu anyadevoktam | nanu tatsattvamityāhuryanmaukhyācca phalaṃ bhavet | gataṃ na dhairyamāpatsu yasya tatsattvamucyate || iti | tatpraśaṃsā ca tatraivoktā | gaterdhanyataro varṇo varṇāddhanyataraḥ svaraḥ | svarāddhanyataraṃ sattvaṃ sarvaṃ sattve pratiṣṭhitam || asthiṣvarthāḥ sukhaṃ māṃse tvaci bhogāḥ striyo'kṣiṣu | gatau yānaṃ svare cājñā sarvaṃ sattve pratiṣṭhitam || iti

1.p41

vivekvilāse'pi, gateḥ praśasyate varṇastataḥ snehastataḥ svaraḥ | tatastejastataḥ sattvamidaṃ dvātriṃśato'dhikam || iti | sāmudratilake'pi, ekamapi sattvametaiḥ sarvaiḥ śaṃsanti lakṣaṇaistulyam | yasmin sati manujānāṃ na kadācana durlabhā lakṣmīḥ || saubhāgyamiva strīṇāṃ puruṣāṇāṃ bhavati bhūṣaṇaṃ sattvam | tena vihīnā bhuvane bhajanti paribhavapadaṃ prāyaḥ || vaktrānugataṃ rūpaṃ rūpānugataṃ nṛṇāṃ bhavati cittam | cittānugataṃ sattvaṃ sattvānugatā guṇāḥ prāyaḥ || iha sattvameva mukhyaṃ nikhileṣvapi lakṣaṇeṣu manujānām | tadabhāve te'pi punaścintāsvāmyaṃ samupayānti || nanu yeṣāṃ na manāgapi mano vikāraṃ kathañcanābhyeti | āpadyapi sampadyapi te sattvavibhūṣitāḥ puruṣāḥ || śubhalakṣaṇamapyekaṃ bāhyaṃ na vilokyate sphuṭaṃ yasya | atha dṛśyate punaḥ śrīstasya tadasti dhruvaṃ sattvam || iti | iti prakṛtisattvalakṣaṇam | athānūkalakṣaṇam | sāmudratilake, pūrvaṃ bhave hyanavarataṃ sattvasvararūpagatibhirabhyastam | punariha yadanukriyate tadanūkaṃ kathyate sadbhiḥ || anūkamanukāraḥ | sa ca vakrādisādṛśyātkalpanīyaḥ | tathācavarāhasaṃhitāyām, sābhyamanūkaṃ vakrādvovṛṣaśārdūlasiṃhagaruḍamukhāḥ | apratihatapratāpā jitaripavo mānavendrāśca || vānaramahiśavarāhājatulyavadanāḥ sutārthasukhabhājaḥ | gardabhakarabhapratimarmukhaiḥ śarīraiśca niḥsvasukhāḥ || iti | devadaityagandharvayakṣarākṣasoragavidyādharapiśācanaramṛgatiryaksattvāstattulyaceṣṭābhirjñeyāḥ | tathācoktamgargasaṃhitāyām, pūrvayoniryathākāmo mānuṣāṇāṃ pravarttate

1.p42

devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ || vidyādharapiśācaiśca mānuṣairmṛgapakṣibhiḥ | cyutirjanmopapattiśca mānuṣeṣu prakīrttitā || tānahaṃ sampravakṣyāmi sāmudravacanaṃ yathā

1.p43

sragvī suveṣaḥ suyaśāḥ priyasnānānulepanaḥ | dhanī jayaparo dātā satyavrataparāyaṇaḥ || śīlavān kṣamayā yukto ghṛṇī manāsi lajjitaḥ

1.p44

devasattvo naro jñeyo gobrāhmaṇahite rataḥ || vṛthābhimānastvadhikakrodho lobhasamanvitaḥ | udyukto mṛgayāyuktastvāmuro nara ucyate || suśarīro mahābhāgo dātā mānī priyaṃvadaḥ | strīsaṅgatatparo nūnaṃ snānalāsyaratirnaraḥ

1.p45

gandhagāndharvamālyānāṃ śayanāsanayoṣitām

1.p46

vividhānāṃ copabhoktā ratimān mitravatsalaḥ

1.p47

tantrīdvimukhavāditrayānodyānavanapriyaḥ | gandharvasattvo vijñeyo gajāśvarathatatparaḥ

1.p48

ugrakarmā durādharṣo balī mālyānulepanaḥ || dakṣathorveṇuvīṇābhiḥ śaṅkhaiḥ paṇavaḍiṇḍimaiḥ || vāditrairhṛṣyate bhoktā bhakṣyamāṃsāsavapriyaḥ | tejasvī nirghṛṇaḥ śūro yakṣasattvo naraḥ smṛtaḥ || nirghṛṇo vikṛtaḥ śūrastejasvī śarvarīpriyaḥ | uddese vasate māṃsabhoktā pānaparāyaṇaḥ || devagobrāhmaṇadveṣī vadhabandhananiścayaḥ | nirghṛṇaśca tathā strīṣu rākṣaso nara ucyate || jalapāṃśuratiḥ śūraḥ krodhanaḥ śaṅkitaḥ śaṭhaḥ | rataśca rathamālyeṣu gatijño bhūṣaṇapriyaḥ || dravyārjanaparaḥ sragvī devatānāṃ ca pūjakaḥ | bhujaṅgasattvo vijñeyo jihmago yuvatipriyaḥ || dānto mahādhanaḥ sragvī devāyatanapūjakaḥ | mālyabhojanagandhānāṃ vidyānāṃ cābhisādhakaḥ || rūpavān subhagaḥ śrīmānnetā vidyādharānvayaḥ | krūro'pi vikṛto rūkṣo nirghṛṇaḥ pāpatparaḥ || malino'pyaśucirbhīto gobrāhmaṇajugupsakaḥ | niṣādasainikastrīṣu nīcapravrajitāsu ca || rajyate vikṛtāhāro naraḥ paiśāca ucyate

1.p49

akṣobhyaḥ subhago dātā mānī madhurabhāṣaṇaḥ | ācārayukto madhuraḥ svakarmanirataḥ śuciḥ

1.p50

āstikaḥ śraddadhānaśca santuṣṭo'mṛtyuvatsalaḥ

1.p51

manuṣyasattvo vijñeyo gandhamālyaratipriyaḥ || parvatārāmavāditranadītīrāśrameṣu ca | rājitairvividhairgītairbhīrurākramya udyataḥ

1.p52

na ratiṃ labhate janturdurgandho mṛgasattvajaḥ | cañcalo'sumanā bhīruḥ sarvasaṃśayaviścitaḥ || strīvijeyo durācāra icchāvānannavatsalaḥ | tiryaksattvo naro jñeyaḥ kṛpaṇo'varayonijaḥ || iti

1.p53

devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām | tulyaceṣṭā narāḥ śreṣṭhāḥ piśācānāṃ narādhamāḥ || iti

1.p54

saddharmmaḥ subhago nīruk susvapnaḥ sunayaḥ kaviḥ | stavayatyātmanaḥ śrīmān naraḥ svargagamāgamau || nirdambhassadayo dātā dānto dakṣaḥ sadā ṛjuḥ | martyayoneḥ samudbhūto bhāvī cātra naraḥ punaḥ || māyālobhakṣudhālasyabahvāhārādiceṣṭitaiḥ | tiryagyonisamutpattiṃ khyāpayatyātmanaḥ pumān || 'sarogaḥ svajanadveṣī kuṭumbī mūrkhasaṅgakṛt | śāsti svayaṃ gatāyātaṃ naro narakavartmani || iti | ityanūkalakṣaṇam | atha kṣetralakṣaṇam | atra śarīre daśa kṣetrāṇi | tathā ca— varāhasaṃhitāyām, pādau sagulaphau prathamaṃ pradiṣṭaṃ jaṅghe dvitīyaṃ ca sajānucakre | meḍhrorumuṣkāśca tatastṛtīyaṃ nābhiḥ kaṭiścaiva caturthamāhuḥ || udaraṃ kathayanti pañcamaṃ hṛdayaṃ ṣaṣṭhamataḥ stanānvitam | atha saptamamaṃsajatruṇī kathayantyaṣṭamamoṣṭhakandhare || jatruṇī skadhasandhī | navamaṃ nayane ca sabhruṇī salalāṭe daśamaṃ śirastathā | iti | eteṣu daśasu kṣetreṣu jñātāyurdaśabhāgakalpanayā śubhāśubhaphalaṃ kalpanīyamiti | etaduktaṃ bhavati | uktāyuḥparīkṣayā jñātā''yuṣo daśa bhāgāḥ kalpanīyāḥ | tatra— yadyadgātraṃ rūkṣaṃ māṃsavihīnaṃ śirāvanaddhaṃ ca | tattadaniṣṭaṃ proktaṃ viparītamattaḥ śubhaṃ sarvam || ityādivakṣyamāṇaprakāreṇa yadaṅgamaśubhalakṣaṇopetaṃ yatkṣetrāntargataṃ tatkṣetrasaṅkhyayā tadāyurbhāgo'śubhaphaladaḥ, yadaṅgaṃ śubhaṃ tadāyurbhāgaḥ śubhaḥ, yanmadhyamaṃ tadbhāgo madhyama iti | tathāca— sāmudratilake, kṣetravaśājjāyante manujānāṃ jagati daśa daśāḥ kramaśaḥ | kṣetreṣvaśubheṣvasubhā daśā śubheṣu ca śubhā prāyaḥ || iti kṣetralakṣaṇam | atha mṛjālakṣaṇam

1.p55

varāhasaṃhitāyām, chāyā śubhāśubhaphalāni nivedayantī lakṣyā manuṣyapaśupakṣiṣu lakṣaṇajñaiḥ | tejoguṇān bahirapi pravikāśayantī dīpaprabhā sphaṭikaratnaghaṭasthiteva || snigdhadvijatvaṅnakharomakeśā chāyā sugandhā ca mahīsamutthā puṣṭyarthalābhābhyudayān karoti dharmasya vā'hanyahani pravṛddhim snigdhā sitā ca haritā nayanābhirāmā saubhāgyamārddavasukhā'bhyudayān karoti | sarvārthasiddhijananī jananīva cāḍhyā chāyā phalaṃ tanubhṛtāṃ śubhamādadhāti || caṇḍā'dhṛṣyā padmahemāgnivarṇā yuktā tejovikramaiḥ sapratāpaiḥ | āgneyīti prāṇināṃ syājjayāya kṣipraṃ siddhiṃ vāñchitārthasya dhatte

1.p56

malinaparuṣaqṛṣṇā pāpagandhā'nilotthā janayati vadhaśokau putranāśārthanāśau | sphaṭikasadṛśarūpā bhāgyayuktāpyudārā nidhiriva gaganotthā śreyasāṃ svacchavarṇā || chāyāḥ krameṇa kujalāgnyanilāmbarotthāḥ

1.p57

kecidvadanti daśa tāśca yathānupūrvyā | sūryābjanābhapuruhūtayamoḍapānāṃ tulyāstu lakṣaṇaphalairiti tatsamāsaḥ || iti

1.p58

gargasaṃhitāyām, sūryendumaṇisaṅkāśā vividhasnehasaṃyutā | kāntā dīptā prasannā ca prabhā nṝṇāṃ praśasyate || vivarṇā paruṣā rūkṣā bhasmavarṇā tathā''kulā | śyāmā dagdholmukābhāsā prabhā nṝṇāṃ na śasyate || bhūmyagnyambaravāyvambhaḥsambhūtāḥ pañca kīrtitāḥ | chāyā viṣṇvindracandrārkayamānāṃ ca tathā parā || iti | hemādrāvapi smaryate | raktā tejobhavā chāyā nabhonīlā tu nābhasī | vaiḍūryābhāmbhasī śvetā chāyā śyāmā ca pārthivī || bhasmābhā bahurūkṣā ca vāyavī sā na pūjitā | asamagrairasakalaṃ samagraiḥ sakalaṃ phalam || pūrvoktairlakṣaṇaisteṣāṃ nṝṇāṃ chāyāḥ sunirddiśet | iti | iti chāyālakṣaṇam | atha gandhalakṣaṇam

1.p59

gargasaṃhitāyām, āmlo vā kaṭuko hyanyaḥ palāṇḍulaśunopamaḥ | meḍoraktavasāmajjāviṇmūtrāṇāṃ tathā khalu || syādgandhaḥ sadṛśo yeṣāṃ na ca śastāḥ kadācana | narā bhayaṅkarā nityaṃ samudreṇātininditāḥ || vasā māṃsasnehabhāgaviśeṣaḥ | śuddhamāṃsabhavaḥ sneho vasā saṅkīrtyate budhaiḥ | iti vāgbhaṭe'bhidhānāt | kaṣāyo madhuro hṛdyaḥ surabhiḥ kusumāśrayaḥ | syādgandhaḥ sadṛśo yeṣāṃ te saumyāḥ śucayo narāḥ || satyadharmatapoyuktā dānavrataparāyaṇāḥ | iti | sāmudratilake, gandho vapuṣi narāṇāṃ prajāyate nāsikendriyagrāhyaḥ | śvāsasvedādibhavo jñeyaḥ sa śubhāśubho dvividhaḥ || karpūrāgarumalayājamṛgamadajātītamāladalagandhāḥ | dvijamadanabhūmigandhāḥ puruṣāḥ syurbhoginaḥ prāyaḥ || matsyāṇḍapūyaśoṇitanimbavasākākanīḍavakagandhāḥ | durgandhāśca narāste durbhagatāniḥsvatābhājaḥ || iti | iti gandhalakṣaṇam | atha rudhiralakṣaṇam | bhaviṣye, padmavarṇaṃ bhavedraktaṃ sa naro dhanavān bhavet | padmavarṇaṃ raktotpalaninabham | kiñcidraktaṃ tathā kṛṣṇaṃ bhavedyasya tu śoṇitam | adhamaḥ sa tu vijñeyaḥ pāpakarmarataḥ sadā || kiñcidraktaṃ tathā pītaṃ bhavedyasya tu śoṇitam | madhyamaḥ sa tu vijñeyaḥ sukhaduḥkhasya bhājanam || pravālasadṛśaṃ snigdhaṃ bhavedyasya ca śoṇitam | rājānaṃ taṃ vijānīyātsaptadvīpādhipaṃ guha || iti utpale samudraḥ, alaktasadṛśaṃ raktaṃ jāyate yasya śoṇitam | dhanavān bhogavāṃścaiva sa naraḥ parikīrtitaḥ || padmapatranibhaṃ yasya dehe bhavati śoṇitam | janayet bahudhā kanyā duḥkhitaśca sadā bhavet || iti | padmaṃ sitotpalaṃ nīlotpalaṃ vā | iti rudhiralakṣaṇam

1.p60

pādau samāṃsalau snigdhau raktau saumyau suśobhanau | asvedanau mṛdutalau kamalodarasannibhau || śliṣṭāṅgulī ca sunakhau supāṇī vyomakeśaja | uṣṇau śirāvirahitau gūḍhagulphau ca bhīmaja

1.p61

kūrmonnatau ca caraṇau prakhyātau pārthivasya tu | yasya pādatale rekhā sāṅkuśeva prakāśate || satataṃ hi sukhaṃ tasya puruṣasya na saṃśayaḥ | śūrpākṛtī mahābāho śvetarūkṣanakhau tathā || vakrau śirāsantatau ca saṃśuṣkau viralāṅgulī | dāridyraduḥkhadau jñeyau caraṇau bhīmanandana || brahmaghnau devaśārdūla paṅkamṛtsadṛśau ca tau | pītāvagamyāniratau kṛṣṇau yānaratau sadā

1.p62

abhakṣyabhakṣaṇau śvetau jñeyau senādhipottama | iti

1.p63

pādau samāṃsalau raktau samau sūkṣmau suśobhanau | samagulphau svedahīnau snigdhāvaiśvaryyasūcakau || iti

1.p64

gargasaṃhitāyām, padmaraktotpalanibhaistathā kṣatajasannibhaiḥ | nṛpāḥ pādatalerjñeyā ye cānye sukhabhāginaḥ || iti | sāmudratilake, rekhāhīnaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ duḥkhāya visphuṭitam | talamantaḥsaṃkṣiptaṃ strīkārye mṛtyumādiśati puṃsām || roġāya vigatamāṃsaṃ mārgāya jñeyamutkaṭa kam | utkaṭakamasakalabhūmispṛk | rekhāḥ śaṅkhacchatrāṅkuśakuliśāsidhvajādisaṃsthānāḥ | acchinnā gambhīrāḥ sphuṭāstale bhāgadheyavatām

1.p65

tāḥ śaṅkhādyākṛtayaḥ paripūrṇā madhyabheditā yeṣām | strībhogabhājanaṃ te jāyante paścime vayasi || sedhosairibhajambukamūṣakaśukakākakaṅkasamāḥ | rekhāḥ syuryasya tale tasya na dūre'sti dāridryam || iti

1.p66

iti pādatallakṣaṇam | athā'ṅguṣṭhalakṣaṇam

1.p67

bhaviṣye, vṛttaistāmranakhai raktairaṅguṣṭhai rājyabhāginaḥ |. aṅguṣṭhāḥ pṛthulā yeṣāṃ te narā bhāgyavarjitāḥ || kliśyante vikṛtāṅguṣṭhāste narā vanagāminaḥ | cipiṭairvikṣatairbhagnairaṅguṣṭhairatininditāḥ || vakrai rūkṣaistathā hrasvairaṅguṣṭhaiḥ kleśabhāginaḥ | iti | sāmudratilake, vṛtto bhujagaphaṇākṛtiruttaṅgo māṃsalaḥ śubho'ṅguṣṭhaḥ | saśiro hrasvaścipiṭo vakro vipulaḥ sa punaraśubhaḥ || iti | ityaṅguṣṭhalakṣaṇam | athāṅgulilakṣaṇam | bhaviṣye, mṛduvṛttaghanasnigdhāstūnatāṅgulayaḥ samāḥ | yeṣāṃ pradakṣiṇāvarttā pārthivāste na saṃśayaḥ || yasya pradeśinī dīrghā aṅguṣṭhaṃ samatikramet | strībhogaṃ labhate nityaṃ puruṣo nātra saṃśayaḥ || kaniṣṭhāyāṃ tu dīrghāyāṃ suvarṇasya tu bhāginaḥ | cipiṭā viralāḥ śuṣkā yasyāṅgulyo bhavanti vai || sa bhavet duḥkhito nityaṃ dhanahīnaśca jāyate | iti | jaganmohane samudraḥ, yasya pradeśinī dīrghā aṅguṣṭhañca vyatikramet | strībhogaṃ labhate so'pi puruṣo nātra saṃśayaḥ || bhāryā ca mriyate tasya putro vā prathamo'pi vā | sā ca hrasvā bhavedyasya taṃ vidyātkalahapriyam || madhyamāyāṃ tu dīrghāyāṃ vidyābhogī bhavennaraḥ | sā ca hrasvā bhavedyasya bhāryāhānimavāpnuyāt || aṅgulī madhyamā yasya samā śliṣṭā ca śobhanā | putrāṃśca janayetso'pi alpāyuścaiva jāyate

1.p68

sa̱matvaṃ pradeśinyā saha | evamagre'pi draṣṭavyam | anāmikāyāṃ dīrghāyāṃ svarṇabhāgī bhavennaraḥ | 'sā ca hrasvā bhavedyasya taṃ vidyātparadāragam || yasya pradeśinī sthūlā tathā caiva kaniṣṭhikā | bālye ca mriyate mātā samudravacanaṃ yathā || asaṅgatābhirhasvābhiraṅgulībhistu mānavaḥ | dāso vā dāsakarmā vā bhavenmartyo na saṃśayaḥ || ityaṅgulilakṣaṇam

1.p69

atha nakhalakṣaṇam | bhaviṣye, indragopakasaṅkāśairnakhairnṛpatayaḥ smṛtāḥ | śaṅkhāvarttapratīkāśairnakhairbhavati pārthivaḥ || tāmrairnakhaistathaiśvaryaṃ vandyāḥ padmaṇakhā narāḥ | ślakṣṇairnakhaistathaiśvaryaṃ puṣpitaiḥ subhago bhavet || puṣpitaiḥ puṣpakuṅ‌malākārairiti kecit | śubhrabinduyutairityanye | sūkṣmaiḥ kūrmmonnataiḥ snigdhairvimalaiḥ saukhyabhāg bhavet | śvetairnakhairvirūkṣaiśca puruṣā duḥkhajīvinaḥ || kuśīlāḥ kunakhairjñeyāḥ kāmabhogavivarjitāḥ | vikṛtaiḥ sphuṭitaiḥ sthūlairnakhairdāridryabhāginaḥ || brahmahatyāṃ ca kurvanti puruṣā haritairnakhaiḥ | bandhubhirviprayujyante kulakṣayakarāśca te || iti | sāmudratilake, sthūlairnakhairvidīrṇaiḥ śūrpākāraiḥ kharāśvanakhadīrghaiḥ | asitaiḥ sitairdaridrā bhavanti tejomṛjārahitaiḥ || iti | iti nakhalakṣaṇam | atha pādapṛṣṭhalakṣaṇam | sāmudratilake, māṃsopacitaṃ snigdhaṃ gūḍhaśiraṃ komalaṃ caraṇapṛṣṭham | romasvedavirahitaṃ pṛthulaṃ kamaṭhonnataṃ śastam || iti | kamaṭhaḥ kacchapaḥ | iti pādapṛṣṭhalakṣaṇam | atha gulphalakṣaṇam | jaganmohane samudraḥ, narāḥ śūkaragulphāstu nityaṃ bandhanabhāginaḥ | samairbhavanti gulphaistu puruṣāḥ sukhabhāginaḥ || gulphaistu mahiṣākārairvadhabandhanabhāginaḥ | vakaistu duḥkhitā nityaṃ romairnirāpatyatā || iti | iti gulphalakṣaṇam | atha pārṣṇi lakṣaṇam | jaganmohane samudraḥ, mahāpārṣṇistu dīrghāyuḥ samairduḥkhasukhāni ca | alpapārṣṇirdaridraśca pronnataiścaiva durjayaḥ || iti | bhavatīti śeṣaḥ | iti pārṣṇilakṣaṇam | atha jaṅghālakṣaṇam | jaṅghā tu gulphajānvormadhyadeśaḥ | bhaviṣye,. varddhanaṃ vāśvajaṅghānāmaiśvaryaṃ caiva nirdiśet | mṛgajaṅghāśca rājāno jāyante nātra saṃśayaḥ || mīnajaṅghāstathaiśvaryaṃ prāpnuvanti na saṃśayaḥ | siṃhavyāghrasamā jaṅghā dhaninaḥ parikīrtitāḥ || romaśaiśca tathā jaṅghairduḥkhadāridryabhāginaḥ | śṛgālajaṅghāḥ puruṣā nityaṃ bhāgyavivarjitāḥ || kākajaṅghā narā ye tu te vai duḥkhasya bhāginaḥ | dīrghajaṅghāḥ sthūlajaṅghā nityaṃ bhāgyavivarjitāḥ || iti | gāruḍe, jaṅghā viralaromikā | mṛduromā samā jaṅghā tathā karikaraprabhā || iti

1.p70

utpale samudraḥ, jaṅghābhirativṛttābhiraiśvaryamabhinirdiśet | śṛgālajaṅghā duḥkhārttāḥ śvajaṅghā nityamadhvagāḥ || iti | sāmudratilake, jaṅghā ṛkṣasadṛkṣā vadhabandhau niḥsvatāṃ prāyaḥ | sthūlāṃ dīrghā mārgaṃ vitaratyudvṛddhapiṇḍikā jaṅghā

1.p71

śvaśṛgālakarabharāsabhavāyasajaṅgopamā tvaśubhā | iti | iti jaṅghālakṣaṇam

1.p72

bhaviṣyagaruḍapurāṇayoḥ, pārthivānāṃ bhavedromamekaikaṃ romakūpake | paṇḍitaśrotriyāṇāṃ ca dve dve jñeye mahāmate || tribhistribhistathā niḥsvā mānavā duḥkhabhāginaḥ | keśāścaivaṃ mahābāho ninditāḥ pūjitāstathā || iti | sāmudratilake, lalitāni snigdhāni bhramaraśyāmāni deharomāṇi | jāyante bhūmibhujāṃ mṛdūni bisatantusūkṣmāṇi || subhago romayutaḥ syādvidvān ghanaromasaṃyuto manujaḥ | romaikaikaṃ nṛpaterdve dve śrotriyadhanāḍhyabuddhimatām || ādīnyetāni punarnirvinyāt mūrddhajeṣvevam | romarahitaḥ parivrāṭ syādadhamaḥ sthūlarūkṣakhararomā || pāpaḥ piṅgalaromā niḥsvaḥ sphuṭitāgraromāpi | iti | iti romalakṣaṇam | atha jānulakṣaṇam | jānurjaṅgorumadhyagranthiḥ | bhaviṣye, nimnaiḥ sajānurmriyate pravāse bhīmanandana | saubhāgyamalpaiḥ kathitaṃ dāridryaṃ vikaṭaistathā || nimnaistu strījitā jñeyāḥ samāṃsai rājyabhāginaḥ | iti | vikaṭaiḥ vikarālaiḥ | utpale samudraḥ, atisthūlaiściraṃ kālaṃ jīvedaiśvaryasaṃyutaḥ | iti jānubhirityanuṣaṅgaḥ | sāmudratilake, kuñjarajānurmanujo bhogayutaḥ pīnajānuravanīśaḥ | saṃśliṣṭasandhijānurvarṣaśatāyurbhavetprāyaḥ || kumbhanibhaṃ durgatatāṃ tālaphalābhaṃ tu bahuduḥkham | jānudvitayaṃ hīnaṃ yasya sadā sevate sa vadhavandhau || idameva yasya viṣamaṃ sa punaḥ prāpnoti dāridryam | iti | viṣamam ekatra māṃsalaṃ mahat anyatra kṛśaṃ svalpamiti | iti jānulakṣaṇam | athorulakṣaṇam | jaganmohane samudraḥ, vṛttorurhasitoruśca naraḥ sarvaguṇānvitaḥ | ūrubhyāṃ vikaṭābhyāṃ ca sa bhavet strīṣu vallabhaḥ || sthūlāgramadhyanimnena te naro'dhvani gāminaḥ | iti | sāmudratilake, ūrū yasya samāṃse rambhāstambhabhramaṃ vitanvāte | komalatanuromacite sa jāyate bhūpatiḥ prāyaḥ || snigdhāvūrū mṛdulau krameṇa pīnau prayacchato lakṣmīm | vikaṭau strīvallabhatāṃ guṇavattāṃ saṃhatau vṛttau || sthūlāgre madhyanate syātāṃ mārgānusandhinau puṃsām | kaṭhine cipiṭe vipule nirmāṃse durbhagatvyāya || iti | ityūrulakṣaṇam | atha kaṭilakṣaṇam | varāhasaṃhitāyām, siṃhakaṭirmanujendraḥ kapikarabhakaṭirdhanaiḥ parityaktaḥ | iti | jaganmohane samudraḥ, siṃhavyāghrasamā yeṣāṃ kaṭiste daṇḍanāyakāḥ | ṛkṣavānaratulyābhā kaṭiryeṣāṃ na te śubhāḥ || iti | utpale samudraḥ,

1.p73

siṃhatulyā kaṭiryasya sa narendro na saṃśayaḥ | śvaśṛgālagajendrāṇāṃ tulyā yasya sa nirdhanaḥ || iti | sāmudratilake, yasya kaṭiḥ syāt dīrghā pīnā pṛthulā bhavetsa vittāḍhyaḥ | romaśakaṭirdaridro hrasvakaṭirdurbhago manujaḥ || iti || iti kaṭilakṣaṇam | atha sphigalakṣaṇam | sphicau kaṭyadhastanamāṃsapiṇḍau | bhaviṣyapurāṇe, sthūlasphiṅmaṇḍalo yaśca niḥsvo bhavati mānavaḥ | vyāghrasphiṅmaṇḍalo rājā maṇḍūkasphik narādhipaḥ || bhūmaṇḍale mahābāho siṃhasphik sārvabhaumatām | uṣṭravānarayoryasya sadṛśau bhavataḥ sphicau dhanadhānyavihīno'sau vijñeyo bhīmanandana || iti | skānde, vistīrṇau māṃsalau snigdhau sphicāvasya sukhocitau | iti | utpale samudraḥ, arddhasphiṅmanujo yastu vyāghrāntaḥ sa tu kīrtitaḥ | iti | vyāghradanto mṛtyuryasyeti | iti sphigalakṣaṇam | atha gudalakṣaṇam | sāmudratilake, yattamāṃso gambhīraḥ sukumāraḥ saṃvṛtaḥ samaḥ śoṇaḥ | pāyuḥ śubho narāṇāṃ punaraśubhe bhavati viparītān || iti | iti gudalakṣaṇam | atha vṛṣaṇalakṣaṇam | bhaviṣye, 'yastvekavṛṣaṇastāta jale prāṇān sa muñcati | strīcañcalastu viṣamaiḥ samai rājā praśasyate || strīcañcalaḥ paradāralampaṭaḥ | udvṛttaiścāpi hrasvāyuḥ śatajīvī pralambakaiḥ | maṇibhiścāpi raktaistu dhanavanto bhavanti vai || udvṛttairalambaiḥ | maṇibhirvartulaiḥ | sāmudratilake, śuṣkāḥ svayaṃ vā satataṃ jāyante supratiṣṭhitā yasya | sa bhavati bharttā nūnaṃ bhūmeḥ saptābdhivalayāyāḥ || jalamaraṇamadvitīyairmanujānāṃ kulavināśo'pi | strīlolatvaṃ viṣamaiḥ prāk putro dakṣiṇonnatairvṛṣaṇaiḥ || vāmonnataiśca tairapi duḥkhena samaṃ bhavati duhitā | nisvāḥ śuṣkasthūlairagamyaramaṇīratāsturaṅgasamaiḥ || punararddhāddairvṛṣaṇairbhavanti na cirāyuṣaḥ puruṣāḥ | iti | garuḍapurāṇe viśeṣaḥ | pralambābhyāṃ ca dhīmattā | udvṛddhābhyāṃ bahusvāmī | iti | vṛṣaṇābhyāṃ bhavatīti, śeṣaḥ | iti vṛṣaṇalakṣaṇam | atha liṅgalakṣaṇam | bhaviṣye, dakṣiṇāvarttaliṅgastu naro vai putravān bhavet | vāmāvartte tathā liṅge naraḥ kanyāṃ prasūyate || siṃhavyāghrasamo yasya hrasvo bhavati mehanaḥ

1.p74

bhogavān sa tu vijñeyo naro yo hrasvamehanaḥ || bhūmau pādopaviṣṭasya gulphau spṛśati mehanaḥ | īśvaraṃ taṃ vijānīyātpramadānāṃ ca vallabham || ṛjubhirvartulākāraiḥ puruṣāḥ putrabhāginaḥ | sthūlaiḥ śirālairviṣamairliṅgairdāridyramādiśet || nimnapādopaviṣṭasya bhūmiṃ spṛśati mehanaḥ | duḥkhitaṃ taṃ vijānīyātpuruṣaṃ nātra saṃśayaḥ || iti | skānde kāśikhaṇḍe, liṅgena kṛśahrasvena rājarājo bhaviṣyati | iti | varāhasaṃhitāyām, liṅge'lpe dhanavānapatyarahitaḥ sthūle vihīno dhanairmer̤he vāmanate sutārtharahito vakre'nyathā putravān | dāridyraṃ vinate tvadho'lpatanayo liṅge śirāsantate sthūlagranthiyute sukhī mṛdu karotyantaṃ pramehādibhiḥ

First 89 of 452 passages. Read on

Commentaries (2)

Linked texts (31)