Viramitrodaya 1.p297
Vīramitrodaya 1.p297
- Language
- Sanskrit
1.p297.1
mahābhārate, kulīnaḥ śīlasampanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ | yathoktavādī dyutimān dūtaḥ syātsaptabhirguṇaiḥ || iti | viṣṇudharmottare, yathoktavādī dūtaḥ syāddeśabhāṣāviśāradaḥ | śabdakleśasaho vāgmī deśakālavibhājakaḥ || vijñāya deśaṃ kālaṃ ca hitaṃ yatsyānmahīkṣitaḥ | vaktāpi tasya yaḥ kāle sa dūto nṛpaterbhavet || iti | iti dūtalakṣaṇam | atha cāralakṣaṇam | viṣṇudharmottare, puṣkara uvāca | pararājagṛhātprāptān janasaṅgrahakāmyayā | duṣṭān vāpyatha vā'duṣṭān saṃśrayeta prayatnataḥ || duṣṭān vijñāya viśvāsaṃ na kuryāttatra bhūmipaḥ | vṛttiṃ tasyāpi varteta janasaṅgrahakāmyayā || rājā deśāntaraprāptaṃ puruṣaṃ pūjayedbhṛśam | mamāyaṃ deśasamprāpto bahumānena cintayet || kāmaṃ bhṛtyārjanaṃ rājā naiva kuryādbhṛgūttama | na tvevāsaṃvibhaktaṃ tu bhṛtyaṃ kuryātkathañcana || śatravo'gniviṣaṃ sarpā nistriṃśamapi caikataḥ | bhṛtyā manujaśārdūla kubhṛtyāśca tathaikataḥ || teṣāṃ cāreṇa vijñānaṃ rājā vijñāya nityaśaḥ | guṇināṃ pūjanaṃ kuryānnirguṇānāṃ ca śāsanam || kathitāḥ satataṃ rāma rājānaścāracakṣuṣaḥ | svadeśe paradeśe ca jñānaśīlān vicakṣaṇān || anāhāryān kleśasahānniyuñjīta sadā carān | janasyāviditān saumyāṃstathā'jñātān parasparam || vaṇijo mantrakuśalān sāṃvatsaracikitsakān | tathā pravrajitākārān cārān rājā niyojayet || naikasya rājā śraddadhyāccārasyāpi ca bhāṣitam | dvayoḥ saṃvādamājñāya ādadhyānnṛpatistataḥ || parasparaṃ suviditau yadi syātāṃ na tāvubhau | tasmādrājā prayatnena gūḍhāṃścārān prayojayet || rājyasya mūlametāvadyā rājñaścāradṛṣṭitā |
1.p297.2
cārāṇāmapi yatnena rājñā kāryaṃ parīkṣaṇam || rāgāparāgau bhṛtyānāṃ janasya ca guṇāguṇān | śubhānāmaśubhānāṃ ca vijñānaṃ rāma karmaṇām || sarvaṃ rājñāṃ carāyattaṃ teṣu yatnaḥ sadā bhavet | karmaṇā kena me loke janaḥ sarvo'nurajyate || virajyate tathā kena vijñeyaṃ tanmahīkṣitā | anurāgakaraṃ loke karma kāryaṃ mahīkṣitā || virāgajananaṃ sarvaṃ varjanīyaṃ prayatnataḥ | janānurāgaprabhavā hi lakṣmyo rājñāṃ yato bhārgavavaṃśacandra | tasmātprayatnena narendramukhyaiḥ kāryo'nurāgo bhuvi mānaveṣu || iti | iti cāralakṣaṇam | atha niyojyasāmānyalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, karmāṇyaparimeyāṇi rājñāṃ bhṛgukulodvaha | uttamādhamamadhyāni buddhvā kāryāṇi pārthivaiḥ || uttamādhamamadhyāṃstu puruṣān viniyojayet | narakarmaviparyāsādrājā nāśamavāpnuyāt || niyojyaṃ puruṣaṃ bhaktiṃ śrutaṃ śauryaṃ kulaṃ balam | jñātvā vṛttirvidhātavyā puruṣāṇāṃ mahīkṣitā || puruṣāntaravijñānatattvamātranibandhanā | narendralakṣmīrdharmajña tatrāyatto bhavennṛpa || iti | iti niyojyasāmānyalakṣaṇam | atha rājasevakalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, puṣkara uvāca | yathānuvarttitavyaṃ syādrāma rājopajīvibhiḥ | tathā te kathayiṣyāmi nibodha gadato mama || ājñā sarvātmanā kāryā svaśaktyā bhṛgusattama | ākṣipya vacanaṃ tasya na vaktavyaṃ tathā vacaḥ || anukūlaṃ priyaṃ tasya vaktavyaṃ janasannidhau | rahogatasya vaktavyamapriyaṃ yaddhitaṃ bhavet || parārthamasya vaktavyaṃ svasthe cetasi bhārgava | svārthaṃ suhṛdbhirvaktavyaṃ na svayaṃ tu kathañcana || kālātipātaḥ kāryeṣu rakṣitavyaḥ prayatnataḥ |
1.p297.3
na ca hiṃsyaṃ dhanaṃ kiñcinniyuktena ca karmaṇi || nopekṣyaṃ naśyamānaṃ ca tathā rājñaḥ priyo bhavet | rājñaśca na tathā kāryaṃ viṣabhāṣitaceṣṭitam || rājalīlā na karttavyā tasya ceṣṭāṃ vivarjayet | rājñaḥ samadhiko veṣo na tu kāryo vijānatā || dyūtādiṣu tathaivāsya kauśalaṃ tu pradarśayet | pradarśya kauśalaṃ cāsya rājānaṃ na viśeṣayet || antaḥpuradhanādhyakṣavaidyadyūtairnirākṛtaiḥ | saṃsargaṃ na vrajedvāma vinā pārthivaśāsanāt || niḥsnehatāṃ cāvamānaṃ tatprayuktaṃ ca gopayet | yacca guhyaṃ bhavedrājñastanna loke prakāśayet || nṛpeṇa śrāvitaṃ yatsyādguhyādguhyaṃ bhṛgūttama | na tatsaṃśrāvayelloke tathā rājñaḥ priyo bhavet || ājñāpyamāne cānyasmin samutthāya tvarānvitaḥ | ahaṃ kiṃ karavāṇīti vācyo rājā vijānatā || kāryāvasthāṃ ca vijñāya kāryametattathā bhavet | satataṃ kriyamāṇe'smim̐llāghavaṃ tu vrajeddhruvam || rājñaḥ priyāṇi vācyāni na cātyarthaṃ punaḥpunaḥ | na hāsyaśīlaśca bhavenna cāpi bhṛkuṭīmukhaḥ || nātivaktā na nirvaktā na ca matsarikastathā | ātmasambhāvitaścaiva na bhaveddhi kathañcana || duṣkṛtāni narendrasya na ca saṅkīrttayetkvacit | vastraṃ patramalaṅkāraṃ rājñā dattaṃ tu dhārayet || audāryeṇa na taddeyamanyasmai bhūtimicchatā | na caivābhyasanaṃ rājñaḥ svapanaṃ cāpi kārayet || nānirdiṣṭe tathā dvāre praviśeta kathañcana | na ca paśyeta rājānamayogyāsu ca bhūmiṣu || rājñastu dakṣiṇe pārśve vāme vopaviśettathā | purastāttu tathā paścādāsanaṃ tu vigarhitam || jṛmbhāniṣṭhīvanaṃ kāmaṃ kopaṃ paryaṅkikāśrayam | bhrukuṭiṃ vātamudgāraṃ tatsamīpe vivarjayet ||
1.p297.4
svayaṃ tathā na kurvīta svaguṇakhyāpanaṃ budhaḥ | svaguṇakhyāpane nūnaṃ parāneva prayojayet || hṛdayaṃ nirmalaṃ kṛtvā parāṃ bhaktimupāśritaiḥ | anujīvigaṇairbhāvyaṃ nityaṃ rājñāmatandritaiḥ || śāṭhyaṃ laulyaṃ ca paiśunyaṃ nāstikyaṃ kṣudratā tathā | cāpalyaṃ ca parityājyaṃ nityaṃ rājānujīvinā || śruteṣu vidyāśilpeṣu saṃyojyātmānamātmanā | rājasevāṃ tataḥ kuryādbhūtaye bhūtivardhanaḥ || namaskāryāḥ sadā cāsya putravallabhamantriṇaḥ | sacivaiścāsya viśvāsaṃ na tu kāryaṃ kathañcana || apṛṣṭaścāsya na brūyātkāmaṃ brūyāttathā''padi | hitaṃ dharmyaṃ ca vacanaṃ hitaiḥ saha viniścitam
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (7)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Rājanītiprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Sūktiratnahāra — Kāliṅgarāya Sūrya, Sanskrit
- Subhāṣitasudhānidhi — Sāyaṇa, Sanskrit