Viramitrodaya 7.p53
Vīramitrodaya 7.p53
- Language
- Sanskrit
7.p53.1
śailaprāsādasadṛśaiśchatracāmararūpibhiḥ || somasūryasamābhāsaiḥ śivikāyānamūrtibhiḥ | puṣpairdaśanaromasthairyathāyogyaṃ vinirdiśet || bahūnyanekavarṇāni phalānāṃ rajatasya ca | puṣpaṃ varāṅgasaṃsthānaṃ kṛṣṇāhisadṛśākṛti || śvakravyādanibhākāraṃ raṇe maraṇakāraṇam | dhūmābhaṃ puṣpamicchanti mṛtyave'gnibhayāya ca || kṛṣṇapuṣpodayenāpi dvipadbhūtāgamo drutam | iti | iti puṣpalakṣaṇam | atha balaparīkṣā | bārhaspatyasaṃhitāyām, ataḥ paraṃ pravakṣyāmiṃ teṣāṃ balaparīkṣaṇam | gajena balahīnena surūpeṇāpi kiṃ raṇe || guṇebhyo'pi balaṃ śreṣṭhaṃ tatparīkṣeta paṇḍitaḥ | śarīrāntargataḥ prāṇo baśabdena kīrtyate || kriyate vāraṇasyāsya tasyopāyaiḥ parīkṣaṇam | jāmbūnadasya tāmrasya phalānāṃ rajatasya ca || aṣṭādaśasahasrāṇi yuktyā saṅgṛhya vegavān | jāmbūnadaṃ suvarṇam | daśayojanamadhvānaṃ gacchati śramavarjitaḥ | yo gajo gajamadhye tu sa uttamabalaḥ smṛtaḥ || yaścaturdaśasāhasraṃ bhāramādāya gacchati | saptayojanamadhvānaṃ sa madhyamabalo mataḥ || daśasāhasrakaṃ bhāraṃ gṛhītvā pañcayojanam | adhvānaṃ yo hi saṃyāti sa hīnabala ucyate || atha vā khādiraṃ stambhaṃ śiṃśapāmayameva ca | nirgranthitaṃ ca vakratvahīnaṃ dvādaśahastakam || satribhāgadvihastena pariṇāhena saṃyutam | caturhastanikhātaṃ tu yo bhinattyuttamo hi saḥ || atha votpāṭayedvāpi balena mahatā yutaḥ | sārdhatrihastanikhātaṃ saptahastocchritaṃ tathā || pañcāśadaṅgulīkena pariṇāhena saṃyutam | bhinatti yo gajaḥ śīghraṃ kṣipatyuddhṛtya vā punaḥ || sa gajānāṃ tu sarveṣāṃ madhye madhyabalo mataḥ |
7.p53.2
hastatrayanikhātaṃ tu ṣaḍḍhastocchrayameva ca || yuktaṃ sthūlatayā caiva pūrvasaṅkhyārdhamātrayā | bhinatti helayā yastu utkhātaṃ vā karoti ca || stambhaṃ kuñjaramadhye tu sa hīnabala ucyate | iti balaparīkṣā | atha sattvaparīkṣā | bārhaspatyasaṃhitāyām, gurutvaṃ rūpataḥ śreṣṭhaṃ gurutvādadhikaṃ balam | balādapyadhikaṃ sattvaṃ tasmātsattvaṃ nirūpayet || śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ sattvaṃ hṛdi śarīriṇām | durlakṣyaṃ vidyate samyagupāyaistaddhi lakṣayet || pāṣāṇairiṣṭakābhirvā bāhyataḥ phalakairdhanaiḥ | susaṅkalpitamūlaistu kārayeccatvaraṃ dṛḍham || ucchrāyeṇa trihastaṃ syādāyāmena caturdaśa | hastaṣaṭkaṃ pṛthutvena parikhākṛtakarṇikam || bāṇapātadvayāyāmaṃ pārśve śodhitabhūtalam | mātaṅgamantrapūtena prokṣayetsalilena hi || mantraḥīśānamalasambhūta vighnanātha gaṇādhipa | gajānāṃ gajasattvajña kuru tattvavinirṇayam || supraśaste dine lagne gajau gairikamaṇḍitau | karṇacāmaraśaṅkhādimukhābharaṇabhūṣitau || pādāndolanasañjātaghaṇṭāghaṇṭālaniḥsvanau | ārohakakarāsphālakṛtotsāhonnatānanau || anyonyaṭaukayācchinnau pārśvakolāhalākulau | ṭaukā gajapṛṣṭhapaścādbhāgārūḍhanarahastagato gajapucchapradeśatāḍanasādhanaṃ kāṣṭhamayo mudgaraḥ | vegotthānakṛtāsphoṭaṃ dantasaṅghaṭṭabhedanaiḥ || kṛtāṅkau sthūlahastasya vedanāṃ yo na manyate | gajo dantakṛtāsphālaiścatvaraṃ bhettumicchati || nāpasarpati ghātena pratighātaṃ karoti ca | kaṇṭhagarjinādena paripūritadiṅmukhaḥ || nivarttyate ca duḥkhena sa bhavetsattvavān gajaḥ | padātyaśvasamūhaṃ vā gajamālātibhīṣaṇam ||
7.p53.3
vegotthānasamudbhūtaṃ gambhīrakalahākulam | utthānasamavegena roṣarañjitalocanaḥ || dantadāraṇarāgeṇa pratināgagatekṣaṇaḥ | prasāritairatistabdhairniḥśaṅkaḥ karṇapallavaiḥ || yo bhinattyativegena sa bhavetsattvavān gajaḥ | śārdūlādikasattvānāṃ trāsavarjitamānasaḥ || kṛtakaṃ ca tathā nāgaṃ yo bhinattyuttamo hi saḥ | dāvānalaśikhiśreṇīśabdasantrāsavajitaḥ | vaneṣu vicaredyastu sa sattvasahito gajaḥ || kṛtaśaṅko balādyastu na cārohaṇamīṣate | saṅkucan viraso dīno mandānmandataro bhavet || ālokayati pārśvāni cītkārakaraṇapriyaḥ | ālokayati dīnābhyāṃ locanābhyāṃ pratidvipam || padātyaśvasamūhaṃ vā jvalantamiva manyate | adhamastu sa vijñeyo gajaḥ saṅgrāmavarjitaḥ || yastu saṅkaṭe mandaṃ ghaṭitaścāpasarpati || tathopasarpavegena dantaghātaṃ prayojayet | kiñcittiryaṅmukho bhūtvā kṛtacītkāraniḥsvanaḥ | kurute dantasaṅghaṭṭaḥ samasattvastu sa dvipaḥ || evaṃvidhaiḥ prakāraistu jñātvā sattvādhikaṃ gajam | dantaghāteṣu kuśalaṃ kārayedyuddhapaṇḍitaiḥ | dhanurvedādikaiḥ śāstrairnarā yuddhaviśāradāḥ || balāśvarasahasrāṇi ghnanti saṅgrāmabhūmiṣu | evaṃ gajāstu rājendra kuśalā yuddhakarmaṇi || parānīke tu vṛndānāṃ kurvanti balanāśanam | balasattvagurutvādiguṇayukto'pi vāraṇaḥ || dantaghātānna jānāti yo raṇe niṣphalo hi saḥ | sampātaśca tathollekhaḥ parikhastathaiva ca || karttarī talaghātaśca pārśvaghātastathaiva ca | ārāghātaśca sūcī ca tāḍitaḥ sandhitastathā || ete buddhena nāgānāṃ dantaghātā daśa smṛtāḥ | anyonyamukhasaṃsphoṭaḥ sampāta iti kīrttitaḥ |
7.p53.4
ūrddhakṣepastu dantābhyāmullekha iti saṃjñitaḥ || tiryagūrdhvakṛtakṣepaḥ parilekho 'bhidhīyate | ubhayoḥ pārśvayoścaiva dantaghātastu karttarī || talaghātastu dantādhaḥ kriyate yo mukhena vā | pārśvaghātaḥ sa vijñeyo yaḥ sthūlena prayujyate || ārāghātastu vijñeyaḥ sammukho yastu lakṣyate | mukhe viṣāṇaghātānāṃ pratimānāṅgadārakaḥ | pratīkṣya pratighātastu dantenaikena yo bhavet || karamadhyapradeśe tu sūcīghātaḥ sa ucyate | anyonyadantasaṅghaṭṭajanitastāḍito mataḥ || sandhitastu sa vijñeya uparyupari yo bhavet | eteṣāṃ ca samāyoge yo bhavenmiśralakṣaṇaḥ || dantaghātastu nāgānāṃ garhitaḥ so'bhidhīyate | parivṛtya gajo vegātpārśvayoḥ kurute dṛḍham | dantaghātaṃ dvipasthāya parivṛttaḥ sa ucyate || ārdradrumakṛte stambhe śucau deśe saropite | nirjane prāṅmukhaṃ kṛtvā nāgaṃ baddhā samāhitaḥ || dṛḍhāsano dṛḍhakarmā savyāsavyorupīḍanāt | aṅkuśollekhanācāpi dantaghātān prayojayet || evaṃ saṃsaktadantastu stambhahaḥ kriyate gajaḥ | ṭaukayā ca kṛtotsāho parivṛtya punaḥ punaḥ || evamabhyastaghātasya kuñjarasya mahāraṇe | madaklinnakapolasya pratirokaṃ karoti kaḥ || iti | atra viśeṣaḥ | dviṣyādhamasattvānāṃ lakṣaṇamatha sāmprataṃ vakṣye | nihatadvipadacatuṣpadakuṇapānna spṛśati yo na gṛhṇāti || na ca jighrati mūtrādīn sa vāraṇo divyasattvastu | hatvā ca yo'tti māṃsaṃ sattvānāṃ sarvagataṃ ca lobhena || jighrati mūtrapurīṣān piśācasattvaḥ sa vijñeyaḥ | evaṃ sattvaparīkṣā kriyate naranātha vāraṇendrāṇām || iti | iti sattvaparīkṣā | athānūkalakṣaṇam |
7.p53.5
hṛdayaprabandhe, yatpūrvasambhave'bhyastaṃ sattvaṃ rūpaṃ gatiḥ svaraḥ | tasyānukaraṇāduktamanūkamiti kovidaiḥ || sattvarūpajavārāvaiḥ śubhairanukṛtā gajāḥ | devarṣinaragandharvanāgānūkā matāḥ śubhāḥ || evameva ca sattvādyairduṣṭairanukṛtairyutāḥ | daityarakṣaḥpiśācānāmanūkaiḥ parivarjitāḥ || vṛṣasiṃhaturaṅgādisamānūkā matā dvipāḥ | neṣṭāśca kharagṛdhrādisamānāṇūkayoginaḥ || iti | ityanūkalakṣaṇam | atha veditalakṣaṇam | bārhaspatyasaṃhitāyām, sattvasya sambhavaṃ jñātvā nahuṣastaṃ mahāmunim | gajānāṃ veditaṃ kopaṃ vegaṃ guṇān sma pṛcchati || ūce surādhipaguruḥ prahṛṣṭahṛdayastadā | rājan pañcavidhaṃ caiva gajānāṃ veditaṃ matam || atyarthaṃ prathamaṃ jñeyaṃ pratyarthaṃ ca tathā'param | anvarthaṃ caiva gambhīramuttānaṃ pañcamaṃ bhavet || pratodāṅkuśadaṇḍādyairdūrādudvijate tu yaḥ | tīvrasaṅkucitaḥ spṛṣṭaḥ sa syādatyarthaveditaḥ || yacca stokaṃ bahu tathā yaḥ kṛtaṃ manyate gajaḥ | vāgaṅkuśādibhirnityaṃ so hi pratyarthaveditaḥ || jānātyaṅkuśanodādyairyadyathā tattathaiva hi | kṛtaṃ, kopabhayairmukto yo'nvarthajñastvasau bhavet || aṅkuśādikṛtān yastu cireṇaivāvagacchati | tīvvānapi sa gambhīravedī bhavati vāraṇaḥ || romṇāmagraṃ tṛṇenāpi spṛṣṭaṃ vetti tathā guruḥ | uttānaveditaṃ taṃ tu gajaṃ viddhi mahābhuja || sarvāṇi veditavyāni bhadrādīnāṃ bhavanti vai | prakṛtisthā'sya satataṃ bhadrasyānvarthaveditā | gambhīraveditā cāpi mandasyaiva prakīrttitā || uttānaveditā nityaṃ mṛgasyaiva bhavennṛpa | veditvamevaṃjātīnāṃ tisṛṇāmapi jāyate || iti |
7.p53.6
hṛdayaprabandhe, veditāni ca vedyāni vāraṇānāṃ viśeṣataḥ | ajñātaveditenaiva nāgamāroḍhumarhati || pañcadhā veditaṃ caiva vijñeyaṃ sāmajanmanām
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (2)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit