Pramāṇa · Search · About · API

Viramitrodaya 8.p9

Vīramitrodaya 8.p9

Language
Sanskrit

8.p9.1

prāyaśaḥ suprasannākṣāḥ sānunādā mahāsvanāḥ | pānamālyasugandhāste na ca nirhāragandhinaḥ || 'suptapramādinaḥ śāntā jñeyā hi badhirā hayāḥ | brāhmaṇyāṃ tu yadā vaiśyo janayenmāgadhastu saḥ || bhārakṣamāḥ sattvahīnā mṛjāhīnā na heṣaṇāḥ | anavasthitaśīlāśca na jugupsanti kasya cit || suprajñāhīnasadṛśāścaṇḍavegā hyanirvṛtāḥ | nirvarṇavarṇāḥ prāyeṇa paiśācaṃ sattvamāsthitāḥ || pāpābhijaninaḥ krūrā vasākuṇapagandhinaḥ | anācārapravaṇāśca māgadhā dīnadarśinaḥ || brāhmaṇyāṃ tu yadāśvāyāṃ śūdra utpādayetsutam | sa cāṇḍāla iti jñeyaḥ pāpābhijanagocaraḥ || nābhijānanti karmāṇi pramattāḥ kharaniḥsvanāḥ | rūkṣabhinnanakhāḥ krūrā apraśastā durāsadaḥ || upadgdhāḥ praśastaistu vyañjanāvarttalakṣaṇaiḥ | puṣpaiḥ puṇḍraiśca vividhairninditaiḥ parimaṇḍitāḥ || puṣpaiḥ śarīroparitanabindubhiḥ | puṇḍraistilakaiḥ | purīṣaṃ mūtramutkṛṣṭaṃ khādanti na jugupsitāḥ || bhinnāgāreṣvaśuciṣu śūnyāgāreṣu modanāḥ | śṛgālavṛkavarṇāśca dhūmavarṇā vivarṇinaḥ || krūrasvarā yūpagandhāḥ priyamāṃsasuraudanāḥ | piśācarakṣobhijanāścāṇḍālāśca durāsadaḥ || ebhirvyañjanaliṅgaistu cāturvarṇyaṃ vinirṇayet || iti | kilhaṇakṛtasārasamuccaye, śilānvito bhārasahaḥ sugandhaḥ śuddhaikavarṇaḥ sumanoharaśca | gambhīraheṣaḥ śucisattvayukto grāsāturo brāhmaṇajātiraśvaḥ || śūraḥ sutīkṣṇastvabhimānayuktaḥ krodhānvito vātabhavaḥ suheṣī | sudīrghakāyaḥ sulaghukramaḥ syāt sa kṣatriyo'śvo dyutisattvayuktaḥ || meghapriyo mānavivarjitaśca kṣudvedanābhārasahaḥ susattvaḥ | vegānvitaḥ śauryakulābhimānī piṅgekṣaṇo vaiśyahayaḥ pradiṣṭaḥ |

8.p9.2

chidraprahāro hyaśucipriyaśca syātkrūradṛṣṭirlaghukāyavāṃśca | krodhābhimānātiśayena yuktaḥ śūdrasturaṅgo'tijaḍaḥ prasiddhaḥ || iti | nakulakṛte aśvacikitsite, vājino jalajāḥ kecidvanhijātāstathā pare | samīraprabhavāścānye ulūkāmṛgajāstathā || jalodbhavā dvijā jñeyāḥ kṣatriyā vahnisambhavāḥ | prabhañjanabhavā vaiśyā eṇolūkāśca śūdrakāḥ || puṣpagandhaḥ sadā vipraḥ kṣatriyo'gurugandhakaḥ | ghṛtagandhodbhavo vaiśyo mīnādīnāṃ ca śūdrakaḥ || vivekī saghṛṇo viprastejasvī kṣatriyaḥ smṛtaḥ | duṣṭabhāvastathā vaiśyaḥ śūdro niḥsattvakātaraḥ || viprasya vāhanāḥ sarve trayo bhūmipateḥ sadā | dvau vaiśyasya ca śūdrasya eka eva sukhāvahaḥ || kecidicchanti bhūpānāṃ sarve'śvā vāhanocitāḥ | tadarthe bhūtale yasmācchāālihotreṇa nirmitāḥ || brāhmaṇāḥ kṣemakṛtyeṣu siddhiṃ gacchanti vājinaḥ | kṣatriyā yuddhakāryeṣu vaiśyā bhṛtyārjane sadā || śūdrāścānyeṣu kāryeṣu jñātvaivaṃ vājinaḥ sadā | āruhetsarvakṛtyeṣu ya icchecchāśvatīṃ śriyam || iti | ityaśvajātivibhāgaḥ | athāśvotpattideśāḥ | nakulakṛte'śvacikitsite, caturdhā vājino bhūmau jāyante deśasaṃśrayāt | tājikāḥ khurasāṇāśca tuṣāṇāścottamā hayāḥ || gojikāṇāśca kekāṇāḥ poṭāhārāśca madhyamāḥ | gāhurāḥ sāhurāṇāśca sindhuvārāḥ kanīyasaḥ || anyadeśodbhavā ye ca nīcanīcāstathā pare || iti | jayadevakṛte'śvāyurvede, aśvānāṃ janmadeśāṃstu pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ | uttamānāṃ ca madhyānāmadhamānāṃ ca tattvataḥ || uttamāstvadhikāḥ proktāstathā pārasikāśca ye | kekāṇāścaiva ye vāhāḥ pṛṣṭajā ye ca kīrtitāḥ || ūrujātāsturuṣkāśca sapṛṣṭhā māṇḍalāśca ye |

8.p9.3

paṭṭajāḥ saindhavā madhyāstathā sārasvatā hayāḥ || sambhalāścākulāścaiva jaṭādeśodbhavāśca ye | adhamā dakṣiṇaiḥ sārdhaṃ ye ca prāgdakṣiṇā hayāḥ || vṛttadīrghāñcitagrīvahrasvakarṇā mahāhayāḥ | mahākāyā mahoraskā niśvāsāste'dhikā matāḥ || atyantaṃ vinataṃ yeṣāṃ nirmāṃsaṃ ca mukhaṃ bhavet | pīnena kaṭideśena mukharāśca bhavanti ye || adhvanyāśca mahāsvānāḥ saṅgrāme cābhipūjitāḥ | api śastrahatāṅgāśca naiva muñcanti sādinam || pārasīkādhikāḥ proktāḥ kekāṇāḥ kiñcidūnakāḥ | sthūlāḥ sthūlaśarīrāśca pṛṣṭajā dīrghapṛṣṭhakāḥ || kekāṇadeśajātānāmadhamānāṃ ca vājinām | nāvikaiḥ sadṛśaṃ vaktraṃ bāhulyena vinirdiśet || suvṛttadehastīkṣṇaśca svapramāṇene madhyamaḥ | ūrujātaḥ samuddiṣṭaḥ kiñcitsthūlo manāgjavaḥ || atisthūlo'titīkṣṇaśca hrasvagrīvatanustathā | turuṣkaḥ kīrttito vājī sthūlavakramukhaśca yaḥ || kekāṇākāradehastu bhavenmāṇḍaliko hayaḥ | śāntyā caiva pramāṇena kevalaṃ naiva tatsamaḥ || sindhudeśodbhavo vājī sapṛṣṭhāśvānukārakaḥ | ānanaṃ cāpi dīrghaṃ ca tatsapṛṣṭhaṃ ca kīrttitam || sattvenaiva javenāpi raṇaśūratvaghātanaḥ | sādibhaktodyataścāpi tājikādadhikastathā || parimaṇḍaladehāstu tīkṣṇakarṇamukhā hayāḥ | paṭṭadeśodbhavā hṛṣṭāstathā sārasvatāśca ye || lambakarṇajaṭaścaivamanyālaḥ parikīrttitaḥ | sambhale śliṣṭajānuśca padā paścādgalopamaḥ || varttulaścāpi hrasvaśca ṭaṅko nāma sa kīrtitaḥ | dākṣiṇātyo bhaveddhoṭo yo dhanyaḥ sarvavājinām || javahīnā mahāduṣṭāḥ pūrvadeśasamudbhavāḥ | 'vājibaddhesarāṇāṃ ca deśaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ || iti

Commentaries (2)

Linked texts (1)