Viramitrodaya 9.p36
Vīramitrodaya 9.p36
- Language
- Sanskrit
9.p36
atha sāralakṣaṇam | śālihotre, yasya tvak snehasampannā snigdhā romāvalī tathā | śobhanairguhyadeśaiśca śubhāvartaśca yo bhavet || medhāvī javano dakṣaḥ śuklaḥ prājanaveditā | tvaksāraḥ sa tu vijñeyaḥ suśliṣṭatvak hayo bhavet || prājanaṃ keśaḥ | mānonmānavibhaktāṅgaḥ sarvagātrasamāhitaḥ | śoṇaḥ śoṇānuvarṇo vā raktākṣaścārudarśanaḥ || tejasvī ca manasvī ca medhāsmṛtiguṇānvitaḥ | raktasāro bhavetso'śvastāmrāmeḍhrāṇḍatālukaḥ || snigdhadantāśrunayanaḥ snigdhavālatanūruhaḥ | mṛdusnigdhāyataiḥ kaiściralpadīrghaśaphastathā || jihvā mṛdvī ghanā caiva padmapatranibhā punaḥ | susaṃhatairghanairmāṃsai raktasūnākṣitālukaḥ || māṃsasāraḥ śucirjñeyo balavān rūpavāṃstathā | lodhrapuṣpapratīkāśo vṛttamehraghanastathā || dṛḍhāṅgasaṃyuto vāho māṃsairvṛttaiḥ sumeduraiḥ | susaṃhatairvibhaktaiśca snigdhavarṇākṣitālukaḥ || medaḥsāraṃ tu turagaṃ vidyāttaṃ snigdhavarṇinam | śuklā vā kṣaudravarṇā vā sampūrṇāśca ghanāḥ samāḥ || dantāḥ syuryasya daṃṣṭrāstu suśaphāśca viśeṣataḥ | sughanāni vibhaktāni dṛḍhānyasthīni yasya tu || na ca tāmyati bhāreṇa so'sthisārasturaṅgamaḥ | ghṛtamaṇḍanibhā majjā sthirā gurvī śubhapradā || susnigdhāni ca māṃsāni sabāhyābhyantarāṇi ca | suprabhe ca site netre snigdharomatvameva ca || majjāsāraḥ sa vijñeyo balatejoguṇānvitaḥ | snigdhaṃ ghanamadurgandhi vaṭakṣīropamaṃ ca yat || syācchukraṃ yasya tatsāraṃ śṛṇu kīrttayato mama | sāravān balavān dṛpto hṛṣṭodagro jabānvitaḥ || sukhuraścārusarvāṅgo meghagambhīraheṣitaḥ | subaddhaḥ sarvagātreṣu susandhiḥ sarvakarmakṛt || snāyusāro bhavatyeṣa sattvasāramimaṃ śṛṇu | śūro'viṣādī samare medhāsmṛtiguṇānvitaḥ || snigdhavarṇo yavākṣo yaḥ ślakṣṇaḥ prājanaveditā | āyāmotsedhanāhena yuktaḥ sarvaguṇānvitaḥ || sattvasāraḥ sa turago jabasāraghanopamaḥ | sarvabhūmiṣu śaktaśca sarvakarmasu pūjitaḥ || kopito darpito vāpi na kupyati na hṛṣyati | evaṃ sārāḥ samākhyātāḥ śṛṇu teṣāṃ guṇānimān || ślakṣṇaḥ prājanasaṃjñaśca syāttvaksāro javānvitaḥ | raktasārastu tejasvī manasvī balavāṃstathā || māṃsasārastu balavān rūpavāṃśca turaṅgamaḥ | syānmedasārasturago bhāre'dhvani ca pāragaḥ || asthisārastu balavān harṣavān sarvakṛttathā | majjāsārastu vijñeyo balatejojavānvitaḥ || śukrasārastu bhagavān syāt sthirātmā bahuprajāḥ | bhavati snāyusāro'śvo jitanidro jitaśramaḥ || sthirātmā ca jitātmā ca sattvasārastu sarvakṛt | iti | iti sāralakṣaṇam | atha prakṛtilakṣaṇam | gaṇakṛte aśvāryurvede, śrīmān bhadraḥ sukhabhāgāyuṣmān sāttviko vājī | hrasvāyuṣaḥ sutīkṣṇā matsariṇo rājasā hayā jñeyāḥ || durmedhaso'lasā ye hyāste tāmasāḥ proktāḥ | alasā mandāḥ | snigdhatvagromatanuḥ sukhasañcāraḥ suvigrahaḥ śūraḥ | nai trāsī na viṣādī subuddhimāneṣa bhadro'śvaḥ || tanukoṣṭhikāntarogtvak śīghrasvāmī ca śīghravegī ca | trasto nirīkṣate yaḥ paritastīkṣṇo bhavetso'śvaḥ || atrāsinaṃ vimūḍhaṃ sthūlatvakvālakoṣṭhikaṃ caiva | dīnaṃ mṛduprayāṇaṃ mandaṃ turagaṃ vijānīyāt || iti | iti prakṛtilakṣaṇam | athāṅgamānalakṣaṇam | kilhaṇakṛtasārasamuccaye, ṣaṣṭyadhikaṃ śatamāha munīndrastvāyatimānamathāṅgulamānaiḥ | ucchrayamekaśataṃ pariṇāhaṃ sattamavājiṣu tatparimeyam || ekaṃ śataṃ viṃśatiyuktamevamāyāmamaśveṣu kanīyaseṣu | ucchrāyanāhau punaraṅgulānāmaśītirevaṃ kathitaṃ munīndraiḥ|| iti| nakulakṛte aśvaśāstre, saptaviṃśatpramāṇen mukhamaśvasya śasyate | aṅgulānāmiti śeṣaḥ | karṇau ṣaḍaṅgulau proktau tālukaṃ caturaṅgulam || catvāriṃśacca saptātho skandhaśca parikīrtitaḥ
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit