Brihajjataka 3.1
Daśādhyāyī 3.1
- Language
- Sanskrit
3.1
atha viyonijanmādhyāya ucyate| vividhayonīnāṃ tiryaksthāvarādīnāṃ janma tat viyonijanmā| kālātmā vidhāteva vyañjayati| tathā ca sārāvalyām - 'samabhivyanakti horā sthāvarajaṅgamaṃ yathā loke| kālanimittākārairdeśena ca tat pravakṣyeha'|| iti|| atha 'krūragrahai'rityādi| krūragrahairbalayutaiḥ balahīnauḥ saumyaiḥ klībagraheṣu kendragateṣu teṣāṃ darśane vā candropagatadvādaśabhāgasamānaṃ sattvaṃ vadet sa dvādaśāṃśo viyoniścedevaṃ viyonijanma vaktavyam| na narabhāgenetyarthaḥ| kīdṛśo'sau sattvaḥ| candradvādaśāṃśasamānam| etaduktaṃ bhavati vadedityuktatvāt pṛṣṭaṃ vā muṣṭigataṃ naṣṭaṃ vā vadedityuktaṃ bhavati| janmādhānayoḥ praśne caitadupayujyate iti siddhaṃ bhavati| tathā ca sārāvalyām - 'ādhāne janmani vā praśne vā dvādaśāṃśake candraḥ| yasminnavasthitaḥ syāt lagnaṃ vā tatsamaṃ sattvam'|| iti|| 'lagna'mityuttaraślokagatamatrāpyādeyaṃ, athavā sa lagnarāśirrviyonisaṃjñaścet iti| budhe mande vā kendragate tadavekṣaṇādvā tayoḥ budhamandayoḥ lagnarāśāvavekṣaṇāditi| lagnarāśerisiddhatvāt| 'sa' iti lagnarāśirapyabhipretaḥ| tathā ca sārāvalyām - 'krūraissubalasametairitarairvibalairviyonilagne vā| saumyākirbhyāṃ kendre dṛṣṭe vābhyāṃ viyoniḥ syāt'|| iti|| 'vibalaiśca saumyai'rityuktatvāt arthāt sabalaiḥ saumyaiḥ manuṣyajātayo'pyūhyāḥ| tathā ca kṛṣṇīye - 'prāyeṇa śubhā balino mānuṣacintāntadāśraye kuryāt| devānāmuccagatau traye tu nīce tu nārakīyāṇām'|| iti|| 'tadāśraye' manuṣyarāśyāśraye ityarthaḥ| arthāntaraṃ - 'candropagadvirasabhāgasamānarūpaṃ' rasabhāgaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ dvau rasabhāgau ṣaṣṭhāṃśau rāśestryaṃśa ityarthaḥ drekkāṇa iti siddhaṃ bhavati| tena samānarūpaṃ candropagatadrekkāṇasamānarūpam| uttaraśloke 'lagnañca viyonisambhavaṃ' ityuktatvāt lagnadrekkāṇa samānarūpaṃ vā vadet| etat corādyākṛticintāyāṃ corākṛtiṃ, bhojanapraśne bhokturākṛtiñca vadet| tathā ca kṛṣṇīye - 'yādṛgbhavati vilagne drekkāṇo bhavati tādṛśaścoraḥ| kendragato vā yādṛggrahastu tādṛgvinirdeśyaḥ'|| iti|| arthāntaram| candropagatadrekkāṇasadṛśarūpaṃ sattvaṃ vadediti corāhṛtadravyaṃ vāntargatadravyaṃ vā vadedityarthaḥ| dhātumūlajīveṣu yadravyadhārī drekkāṇaḥ taddravyaṃ naṣṭaṃ cintitaṃ bhavati| tathā ca kṛṣṇīye - 'daṇḍāmiṣayaṣṭidharāśśākhāphalamūladhāriṇaśca tathā| drekkāṇādhānyakarā vṛkṣasamīpāśritāścaiva'|| iti|| 'tadavekṣaṇādvā' ityatrāpyarthāntaramasti| 'tadi'ti krūrasaumyaviṣayaḥ tacchabdaḥ| krūrasaumyavīkṣaṇāt taduktadhātumūlajīvāḥ naṣṭamuṣṭicintādiṣvavagantavyāḥ|
tathā ca kṛṣṇīye - 'candrāroragasaurairdhāturmūlaṃ kilārkaśukrābhyām| jīvo jīvabudhābhyāṃ horācāryā vadantyevam|| 'dvipadacatuṣpadavihagārasaṅgakulapādapaśca cintitā jñeyāḥ| drekkāṇasadṛśarūpā grahairupāhyā balaṃ jñātvā'|| iti|| 'candropagadvirasabhāgasamānarūpa'mityatra candropagadvirasabhāgarūpamiti vaktavye 'samāna' śabdaprayogeṇa tadarthassūcitaḥ| meṣadvādaśāṃśe drekkāṇe vā meṣasamānacatuṣpadamapi vadediti| bhakṣyāhatākārarutādibhiḥ duṣṭaśrutaissamānatvamūhyam| nagarāraṇyajalasthalama Capable text seems split or unclear in print but clearly reads: sthalamanuṣyacatuṣpadavihaṅgasarīsṛparāśigrahavaśānnirūpya vadediti sūcitaṃ 'samāna' śabdena|
Linked texts (1)
- Bṛhajjātaka — Varāhamihira, Sanskrit