Samudrikarahasya (Sāmudrikarahasya)
सामुद्रिकरहस्य
- Language
- Sanskrit
- Author
- Kālikāprasāda
- Extent
- 119 passages, 2,556 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Sachitra Samudrika Rahasyam Editor Shivadatta Mishra Shastri Author Kalika Prasad Sanskrit And Hindi… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.1
bālārkabhatanuṃ dvipendravadanaṃ vighnebha-paścānanam
guñjatṣaṭpada-puñja-meduramada-śrīmatkaṭollāsitam
rājadcāla vibhūṣaṇaṃ bhurataruṃ bhaktārthadāne sadā
vande taṃ himavatsutāṅga-januṣaṃ devaṃ gaṇeśaṃ muhuḥ
1.2
śrī 108 kāmākhyāyai namaḥ
kāmākhyāṃ kāmarūpe kanakamaṇimaye siddhapīṭhe vasantīm
vāksiddhiṃ cārubuddhiṃ smaraṇamupagatā yā prayacchatyajasram
yā mantraṃ vyāhṛtīddhaṃ nijahṛdi satataṃ dhyāyatāṃ siddhidātrī
brahmopendreśa-mukhyairmuramaragaṇaiḥ sevitā tāṃ bhajāmaḥ
1.1-2
atha keśavarṇanam—
mahākuntalayukto vai paṇḍito guṇavān bhavet
keśahīnaśca yo devi ! daridro vā'tha bhūpatiḥ
1.2-2
dīrghalomaśravā yastu dīrgha-karṇaśca yo bhavet
vaktā hi nirdayaścaiva dīrghāyurnṛpasevakaḥ
1.3
lalāṭavarṇanam—
gambhīrabhālāḥ vadha-bandha-bhāginaḥ
krūre ratāḥ karmaṇi kṛcchrabhoginaḥ
vā'pyuccabhālāḥ tritipāśca yoginaḥ
saṅkīrṇabhālāḥ kṛpaṇāśca durjanāḥ
1.4
bhrūyāṃgaikye tu dāridryaṃ bhrūhīne'pi ca bhāṣini
vakrabhrūśca nṛpā patryaḥ rasikā paṇḍito'thavā
1.5
netravarṇanam—
asite dhanavān netre pote pitṛvināśanaḥ
pāṭale hāsasṛddhī ca citra taskarato bhavet
1.6
ulūkākṣāśca kākākṣāḥ markaṭākṣāśca ye narāḥ
alpa-roma-kapolāśca te sarve pāpabuddhayaḥ
1.7
nāsikāvarṇanam—
śukanāso naro rājā paṅgunāsaśca nidhanaḥ
patrātmikā yadā nāsā ṛddhi-siddhi-pradā sadā
1.8
pummasūrikā—
nāsāyāṃ kuṭilaścaiva kapole bahuputrakaḥ
nāsāpārśve ca paśakaḥ vaṃśakṛcchakaraḥ sadā
1.6-2
śrīmasūrikā–
nāsāyāṃ kuṭilā dīnā kapole duḥkhabhāginī
adhare śaṃkhinī caiva sarvanāśakarī sadā
1.10
ekavaṃśā bhavejjātu māninī ṛṣiṇocyate
sarvatra śubhado śoeḥ kṛṣṇo'śubhaphalapradaḥ
1.11
ānanavarṇanam–
yadā bhālā''nanee syātāminduvatsuṣamāyute
dharmātmotpala-vaktraśca dhanadhānyādibhāga bhavet
1.12
ahāsyavadano martyaḥ duḥkha-dāridryavān sadā
mṛgā'khuvadanaścāpi hīnabhāgyo bhaveddhruvam
1.13
oṣṭhavarṇanam—
sthūlā'dharo naro yastu garvī caivā'vinirghṛṇaḥ
ṛjuvistopamoṣṭhābhyāṃ bhruvo bhavati niścitam
1.14
dantavarṇanam—
viṣamairdhanahīnāśca dantāḥ snigdhā ghanāḥ śubhāḥ
tīkṣṇā dantāḥ samāḥ śreṣṭhā jihvā raktā samā śubhā
1.15
ślakṣṇā dīrghā ca vijñeyā tāluḥ śveto dhanakṣayaḥ
karālā viṣamā dantāḥ kaleśāya ca bhayāya ca
1.16
pītāḥ śyāmāśca daśanāḥ sthūlā dīrghā dvipaṅktayaḥ
śuktyākārāśca viralā duḥkha-daurbhāgya-kāraṇam
1.17
adhastāddhikairdantairmātaraṃ bhakṣayet sphuṭam
patihīnā ca vikaṭaiḥ kulaṭā viralairbhavet
1.18
viralā dantā dvipahitāḥ
svaravarṇanam—
kari-vṛṣa-rathaugha-bherī-mṛdaṅga-siṃhābda-niḥsvanāḥ śūpāḥ
gardabhajarjara-ruktasvarāśca dhanasaukhyasantyaktāḥ
1.16-2
śrīvāladarpaṇam—
statrabhagrīvo yadā devi | kambukaṇṭhaśca yo naraḥ
sarvasaṃskārasampanno mantrajño vijayī bhavet
1.20
kukāṭikā-skandha-hṛdayavarṇanam—
kukāṭikā satlomā syāt pāpī caivātiduḥkhitaḥ
skandhalomā'sukhī martyaḥ lākṣaṇikāḥ vadanti vai
1.21
vṛttodaraścā'lpavaṃśaḥ hṛllomā karuṇāyutaḥ
lomahīnaśca cāṇḍālo dīrghākārastathaiva ca
1.22
bāhu varṇanam—
samāṃsau caiva sumnānyau śliṣṭau ca vipulau śubhau
ājānulambitau bāhū vṛttau pīnau nṛpeśvare
1.23
nirmāṃsau romaśau hastau bhujau dāridryadāyakau
ślomaśau tu sukhinau śreṣṭhau karikaraprabhau
1.24
hastāṅgulayo dīrghāścirāyuṣāmavakritāśca subhagānām
medhāvināṃ ca sūkṣmāścipiṭāḥ parakarmaniratānām
1.25
sthūlābhirdhanarahitā vahirnatābhiśca śastraniryāāḥ
kapi-sadṛśakarā dhanino vyāghropamapāṇaya pāpāḥ
1.26
maṇibandhanairnigūḍhairdṛḍhaiśca suśliṣṭa-sandhibhiryūpāḥ
hīnairhastacchedaḥ ślathaiḥ sa-śabdaiśca nirdravyāḥ
1.27
pitṛvittena vihīnā bhavanti niḥsnehena karatalena narāḥ
saṃvṛtanimnairdhaninaḥ uttānakarāśca dātāraḥ
1.28
nakhavarṇanam—
muṣasadṛśanakhāḥ klībāścipiṭaiḥ sphuṭitaiśca vittasannyaktāḥ
kunakhavivarṇaiḥ paratarkakāśca tāmraiśca nṛpatayaḥ
1.29
aṃguṣṭhāṅgulilakṣaṇam—
aṃguṣṭhayavairāḍhyāḥ sutavanto'ṅguṣṭhamūlataścaiva yavaiḥ
dīrghāṅguliparvāṇaḥ subhagā dīrghāyuṣaścaiva
1.30
snigdhā nimnā rekhā dhanināṃ vyatyayena niḥsvānām
viralāṅgulayo niḥsvā dhanasañcayino ghanāṅgulayaḥ
1.31
tisro rekhā maṇibandhanotthitā karataśopagā nṛpateḥ
pīnayugāṅgulipāṇiḥ nityaṃ satraprado bhavati
1.32
vajrākārā dhanināṃ vidyābhājāṃ tu mīnapucchanibhā
śaṅkhā-''tapatra-śivikā-gajā-'śva-padmopamā nṛpateḥ
1.33
kalaśa-mṛṇāla-patākā-'ṅkuśopamābhirbhavanti nidhipālāḥ
dāmanibhābhiścāḍhyāḥ svastikarūpābhiraiśvaryyam
1.34
cakrā-'si-paraśu-tomara-śakti-dhanuḥ-kuntasannibhā rekhāḥ
kurvvanti camūnāthaṃ yajvānamulūkhalākārāḥ
1.35
makaradhvajakoṣṭhāgārasannibhābhirmahādhanopetāḥ
vedīnibhena caivāgnihotriṇo brahmatīrthena
1.36
vāpī-devagṛhādyairdharmaṃ kurvvanti ca trikoṇābhiḥ
aṅguṣṭhamūlarekhāḥ putrāḥ syurdārikāḥ sūkṣmāḥ
1.37
āyūrekhāvarṇanam—
rekhāḥ pradeśinīgāḥ śatāyuṣāṃ kalpanīyasūnābhiḥ
chinnābhirdrumapatanaṃ bahurekhārekhino niḥsvāḥ
1.28-2
ekavarṣe'pi triṃśatsyāddvivarṣe dviguṇaṃ bhavet
trivarṣe caiva navatisturyavarṣe śatādhikam
1.36-2
balilakṣaṇam—
śāstrāntaṃ strībhoginamācāryaṃ bahuśrutaṃ yathāsaṃkhyam
ekadvitricaturbhirvalibhirvidyānnṛpaṃ valinam
1.40
nābhilakṣaṇam—
nābhiḥ syāddakṣiṇāvartā śubhadā cāparā'śubhā
gambhīrā sukhabhogāḍhyā pūm̐gīnābhistu mātṛhā
1.41
pṛṣṭhalakṣaṇam—
pṛṣṭharomā naro rājā dvibhāryaḥ ko'pi jāyate
bahuromāñca śirāḍhye ca sugnapṛṣṭhe daridrarāṭ
1.42
kaṭilakṣaṇam—
kaṭisthūlā satilakā nṛṇāṃ dāridryaduḥkhadā
kaṭikṣīṇo mahābhogī śobhano'tha vicakṣaṇaḥ
1.43
liṅgalakṣaṇam—
karkaśaiḥ kaṭhine pīne jārā anye daridriṇaḥ
hrasvaliṅge dhanāḍhyāḥ syuḥ sūkṣme santativarjitāḥ
1.44
sphak lakṣaṇam—
mahaikasphig naro rājā daridraḥ sthūlasphig bhavet
sphigghīnastu mahāduḥkhī paradveṣarataḥ sadā
1.45
rambhorū romahīnau cet sarpākārau suśobhanau॰1
mahatsaukhyayuto martyaḥ sukhī bhavati niścitam
1.46
romatraye daridraḥ syādūrogī nirmāṃsajānukaḥ
mahaddāridryajaṃ duḥkhaṃ bhuṅkte romacaturthake
1.47
sūrpākārau viruttau ca vakrau pādau śirālakau
saṃśuṣkau pāṇḍuranakhau niḥsvasya viralāṅgulī
1.48
asvediau mṛdutalau kamalodarasannibhau
snigdhāṅgulī tāmranakhau pādāvuṣṇau śironviṃkato
2.1
kūrmonnatau gūḍhagulphau gupāṣṇīṃ nṛpateḥ smṛtau
2.1-2
atha pramadālakṣaṇaviśeṣamāha
pūrṇacandramukhī yā ca bālasūryasamaprabhā
viśālanetrā bimboṣṭhī sā kanyā labhate sukham
2.2
yā ca kāñcanavarṇābhā raktaputtasaroruhā
sahasrāṇāṃ tu nārīṇāṃ bhavet sā'pi pativratā
2.3
vakrakeśā ca yā kanyā maṇḍalākṣī ca yā bhavet
bhartā ca mriyate tasyā niyataṃ duḥkhabhāginī
2.4
nīlotpalanibhaṃ caturnāsālagnaṃ śubhāvaham
kekare piṅgale netre śyāme lolekṣaṇā'satī
2.5
lalanālocane śaste raktānte kṛṣṇatārake
gokṣīravarṇaviśade snigdhe kṛṣṇapakṣmaṇī
2.6
unnatākṣī na dīrghāyuḥ hasvākṣī kulaṭā bhavet
meṣākṣī mahiṣākṣī ca kekarākṣā na śobhanā
2.7
kāpinīnāṃ tu nitarāṃ gopiṅgākṣī sudurbhagā
pārāvatākṣī duḥśīlā raktākṣī bhartṛghātinī
2.8
koṭarānayanā duṣṭā gajanetrā na śobhanā
puṃścalī vāmakāṇākṣī bandhyā dakṣiṇakāṇikā
2.9
madhupiṅgākṣī ramaṇī dhanadhānyasamṛddhibhāk
palambapakṣmikaṃ yasyāḥ devaraṃ hanti sā dhruvam
2.10
kṛṣṇā kapilakeśī ca militabhrūkuṭistathā
gamanaṃ satvaraṃ caiva tyaktavyā syāt sadā budhaiḥ
2.11
ciratnā daśanā yasyāḥ kṛṣṇoṣṭho kṛṣṇajihvikā
bhartāraṃ prathamaṃ hanti dvitīyaṃ caiva vindati
2.12
trīṇi yasyāḥ pralambāni lalāṭamudaraṃ bhagam
trīṇi sā bhakṣayennārī śvaśuraṃ devaraṃ patim
2.13
kaniṣṭhā'nāmikā yasyāḥ yadi madhyamikā tathā
bhūmiṃ na spṛśate sā strī vijñeyā vyabhicāriṇī
2.14
pāde pradeśinī yasyāḥ aṅguṣṭhaṃ samatikramet
na sā bhartṛgṛhe tiṣṭhet svacchandā kāmacāriṇī
2.15
yasyāḥ gamanamātreṇa bhūmau kampaḥ prajāyate
bahubhāśinīṃ lobhāśca tāṃ nārīṃ parivarjayet
2.16
rājahaṃsagatirvā'pi mattamātaṅgagāminī
siṃhaśārdūlamadhyā ca sā bhavet sukhabhāginī
2.17
gaurāṅgī vā tathā kṛṣṇā snigdhamaṅgaṃ mukhaṃ tathā
dantā stanaṃ śiro yasyāḥ sā kanyā labhate sukham
2.18
mṛdaṅgī mṛganetrāpi mṛgajānu mṛgodarī
dāsījātā'pi sā kanyā rājānaṃ patimāpnuyāt
2.19
atha pramadākarāṅguṣṭharekhādilakṣaṇaviśeṣamāha-ambhojamukulākāramaṅguṣṭhāṅgulisammukham
hastadvayaṃ mṛgākṣīṇāṃ bahubhogāya jāyate
2.20
mṛdu madhyonnataṃ raktaṃ talaṃ pāṇyorasrandhrakam
praśastaṃ śastarekhāḍhyamanyareva śubhaśriyam
2.21
vidhavā bahurekheṇa virekheṇa daridriṇī
bhikṣukī suśirāḍhyena nārī karatalena vai
2.22
viromaṃ viśiraṃ śastaṃ pāṇipṛṣṭhaṃ samunnatam
vaidhavyaheturomāḍhyaṃ nirmāṃsaṃ snāyupatryajet
2.23
raktā vyaktā gabhīrā ca snigdhā pūrṇā ca vartulā
kararekhāṅganāyāḥ syācchubhā bhāgyānusārataḥ
2.24
matsyena śubhagā nārī svastikena vasupradā
padmena bhūpateḥ patnī janayed bhūpatiṃ sutam
2.25
cakravartistriyāḥ pāṇau nandyāvartaḥ pradakṣiṇaḥ
śaṅkhātapatrakacchaṭhā nṛpamātṛtvamūcakāḥ
2.26
tulāmānākṛtī rekhā vaṇikpattinalahetukā
gajavājipṛṣākāśā kare vāme mṛgoddaśām
2.27
rekhā prasādavajrābhā sūte tīrthakaraṃ sutam
kṛṣībalasya patnī syāccakraṭena mṛgeṇa vā
2.28
cāmarāṅkuśakodaṇḍe rājapatno bhaved dhruvam
aṅguṣṭhamūlānnirgatya rekhā yāti kaniṣṭhikām
2.29
yadi sā patihantrī syāddūratastāṃ tyajed budhaḥ
triśūlāsagadāśaktidundubhyākṛtirekhayā
2.30
nitambinī kīrtimatī tyāgena pṛthivītale
kaḍkuḥ-jambūka-maṇḍūka-vṛka-vṛścika-bhoginaḥ
2.31
rāsabhoṣṭraviḍālāḥ syuḥ karasthā duḥkhadāḥ striyaḥ
śubhadaḥ saralo'ṅguṣṭho vṛtto vṛttanakho mṛduḥ
2.32
aṅggunyaśca supardāṇo dīrghā vṛttāḥ śubhāḥ kṛśāḥ
cipiṭāḥ sthapuṭā rūkṣā pṛṣṭharomayajo'śubhāḥ
2.33
ati hasvāḥ kṛśā vakrā viralā rogahetukāḥ
duḥkhāyāṅgulayaḥ strīṇāṃ bahuparvasamanvitāḥ
2.34
aruṇāḥ sa-śikhāḥ stuṅgāḥ karajāḥ sudaśāṃ śubhāḥ
nimnā vivarṇā śuktyābhā pītā dāridryasūcakāḥ
2.35
nakheṣu bindavaḥ śvetāḥ prāyaḥ syuḥ svairiṇīstriyaḥ
puruṣā api jāyante duḥkhinaḥ puṣpitairnakhaiḥ
2.36
atha śarīramānam—
aṣṭaśataṃ ṣaṇṇavatiḥ parimāṇaṃ caturaśītiriti puṃsām
uttamamadhyamādhamānāmaṅgulasaṃkhyā svamānena
2.37
atha viśeṣāṅgaśubhāśubhavarṇanam—
viśeṣāṅgānyaniṣṭāni śiraḥpadakarodare
nitambakaṭiguhyākhyaliṅge'piṣṭāni tāni ca
2.38
karāṅguṣṭhamūle'ṅgulī ghorapāpī
bhavetpūrvaparve prabhuḥ syānnarāṇām
yadā'ṅguṣṭhamadhye naro vaṃśaghātī
tathā'nyatra deśe bhavecchodhako'sau
2.36-2
daridro'ṅguṣṭhatarjanīmūladeśe'ṅgulī syādyadā yasya madhye'lpamāyuḥ
anāmāṅgulāvaṅgulī trāṇakartā kaniṣṭhāṅgulīmūladeśe nṛpātmajaḥ
2.40
tilavarṇanam—
aṅguṣṭhe'ṅguṣṭhapārśve ca bahugantā narastile
dveṣī syāttarjanīpārśve dhanī cā'tra na saṃśayaḥ
2.41
madhyamāpārśvabhāge tu janaḥ śāntipriyaḥ sukhī
tilastvanāmikādeśe ramā-vidyānidhirbhavet
2.42
tathā kaniṣṭhikāpārśve śrutavittasamanvitaḥ
tilaṃ karatale yasya satataśca dhanāgamaḥ
2.43
lālāṭiko lalāṭe ca netre jāraḥ pracacate
śravaṇe sarvasiddhiḥ syānnāsā duṣṭaḥ prakortitaḥ
2.44
kapole suṣamāyuktaḥ lobho syādadhare tilaḥ
kaṇṭhe bhakto manuṣyaḥ syād hṛdi saubhāgyakāraṇam
2.45
bāhau dhanaṃ vijānīyālliṅge tu pramadārataḥ
jaṅghayo śaktiko martyaḥ pāde nṛpatigrāhanam
2.46
pṛṣṭhe kaṭau nitambe ca guhye vyarthaṃ tilo bhavet
vāmāṅge ca śubhaḥ strīṇāṃ prāyaḥ puṃsāñca dakṣiṇe
3.1
girijā-śaṅkaraṃ vande kṛṣṇaṃ viṣṇuṃ sadā gurum
gaṇeśaṃ śāradāṃ durgāṃ śāvarīścārthakāriṇīm
3.1-2
atha śaśakādituryapuruṣāṇāṃ jīvanacaritrāṇi
tatrā''dau śaśakasya—
bhavanti khalu prāyaḥ komalakuntalavipulekṣaṇaśāntaśāntaśāsananiratasūkṣmaśarīrāvayavā'tipavitrapūrṇenduvadanasnigdhasamārūpadaśanāḥ, karāṅghrijānujaghanagrīvoruṣu śyāmatāṃ vibhrāṇāḥ, surabhimadanaspandāḥ sakṛdrativiratā adarśane'pi yojanavyādāsurabhayo yugādyantaprabhavāṣṭatriṃśadvarṣāvacchinnāvayavā alpātmajaprabhāvaśālino devapuruṣā śaśakāḥ
atha sādhāraṇamṛgalakṣaṇam—
mṛdula-snigdha-raktādhāra-mahāsamāna-vihāra-vihasitālāpāhvāna-samakāla
eva dṛṣṭipātāgamanotsukāḥ, khaṇḍā-khaṇḍa-trikoṇopalakṣitapāṇitalapradeśāḥ,
mañjulekṣaṇotpalaśobhanavadanāravinda-mṛdupāṇi-pādā'natisthūlakṛśā, laghuśarīrāstilāṅkita-hṛdaskugrīva-madhyāṃśakāśvañcalatamā api dhīrabuddhayo lajjānatānanā anavaratanṛtyagānavādanādipramode ratāścittākarṣakamohanamūrtayaḥ kuraṅgajātayaḥ puruṣā bhavanti
anyadapi—
prasannamūrtiḥ samudāracetāḥ vaṃśābhimāno śubhavāgvilāsaḥ
anotibhīrurgurusādhunamraḥ sāmrājyalakṣmīṃ labhate manuṣyaḥ
3.2
aparañca—
sadā vihāravārtāṃ vai vārtānte rasamuttamam
paśuṃ patriṇamālokya mṛgo modaṃ labheta ca
3.1-3.1
mṛgajātīnāṃ phalāni—
āyuṣyarekhākaniṣṭhāṅgulyormadhye samulasantyā lalanārekhayā bhavadīyā
dharmajñā mahilā sukhānyanubhūya bhavataḥ pūrvamevā'maralokaṃ gamiṣyati, dvitīyakhyāpyevam| śrīmatāṃ pañcaputrāḥ saṅkalane navaikādaśa veti teṣvekasyātmajasya
nṛpalāñchanalāñchitatvena nṛpālayogaḥ, pūrvapratipāditaputreṣu duhitaraścādhikaguṇopapannāḥ bhaviṣyanti | tāsvekā pūrṇacandrānanā bālasūryaprabhā viśālanetrā
ubhayakulānandadāyinī kaṭidaridrā haṃsagamanā cārubhāṣiṇīṃ sākṣādramaiva
sarvaguṇālaṃkṛtā bhaviṣyati | sthāsyati ca sūnurekaḥ, dve kanye ca sthāsyataḥ
pañcabhrātaraḥ saṅkalane navaikādaśa veti eko bhrātaikā bhaginī ca sthāsyati
ekatriṃśadvāyane'thavā bālye mātṛhā pitṛhā veti sūcayati| aikonaviṃśaddupari
vidyāghunnatiḥ | ekadvitritūryapañcanavavayaḥsu sutavittabhavanārāmabhūpratiṣṭhādibhirbhāgyodayaḥ | tripañcāśattriṣaṣṭitrisaptatiñyaśotivarṣeṣu kaṣṭādi śarīrapatanañca niśceyam | pitrorekasya sthitau dvau vāsau svakīyodyogena
rājagṛhāddhanādyaptiḥ bhaviṣyanti| mahāmārasaṃketinyo bahvayaḥ striyaḥ
bhujaṅgarūpā bahvayaḥ śrīmato'śituṃ samāgamiṣyanti, tatra bhavanto vainateyāḥ
sarvānchatrūnśiṣyanti | citrite prāsāde ciraṃ niṣkaṇṭakaṃ rājyaṃ kariṣyanti
bhavantaḥ | turagagajādyalaṃkṛtaṃ bhavantaṃ pratispardhino'pi paricaryāmācariṣyanti
vasantasaṃketinyā kānanodbhavayā aravindarekhayā pūrvoktakaṣṭādihāyanepūttarāyaṇe sarittaṭe'vakleśenāpavargosidhca | turagavṛṣabhetarāṇāṃ durlabhaṃ janmeti
atha viśiṣṭamṛgabhedeṣu prathamo bhedaḥ
3.1-3.2
bhavati pūrvoktamṛgalakṣmaviśiṣṭaḥ suśīlo'timanoharo bahurūpadharo vicakṣaṇaḥ prabhāvaśālī ca prathamo mṛgapuruṣaḥ
phalāni—
nivasati sarittaṭe durgābhaktiparāyaṇo'tidhanī rūpavāñchobhano'timanoṣī śuddho yuktaśca dānadharmakriyādibhirmahākulasamudbhūtaḥ sarvavidyārato vihasitavadanaśca bhavati | na bhavatyasya pitrupārjitadhanagṛhasaukhyādikamadhikam | kintvanubhavati sarvaṃ svopārjitaramyavaṭikāgṛhabhūmyādisukham | pratyakṣagocarāḥ kāraṇaṃ vināpi bahuśatravo'sya kalahāyante | bhavati prāyo mānaso pīḍā rogagrastaśca | bahubhāryo'lpaputraḥ kanyābhiḥ samanvitaśca,
prathamadvitīyāṣṭadvādaśavarṣeṣu prabalāriṣṭabhayaṃ vijñeyam, nivṛtteṣu bālāriṣṭabhayeṣu pañcadaśavarṣe samadhikaṃ saukhyam svasthaṃ ca pitṛsukham, viṃśativarṣāttriṃśadvarṣaparyantaṃ dhanamānapratiṣṭhādibhirmahatā saukhyena kālaṃ yāpayati | trayastriṃśadvāyanādārabhya catvāriṃśadvarṣaṃ yāvadduḥkhakleśādibhiryukto hāheti kṛtvā roditi cintayati ca | ata ūrdhvaṃ pūrvoktakleśādibhirnivṛttaḥ sukhaṃ
prāpsyati, tricatvāriṃśattripañcāśattriṣaṣṭivarṣeṣu triśeṣāriṣṭabhayam,
viśeṣadharmādyanuṣṭhānena dvisaptatyāyustīrthe mṛtyuśca | ariṣṭavarṣāṇi vihāyāvaśeṣavarṣeṣu dhana-māna-yaśa-grāma-vāhanādi-vividhasukhasādhanopāyairmahat saukhyam
lokapūjito bhūtvā medinīṃ vaśamāneṣyatīti
dvitīyamṛgastvelāmasarkatilaromādhikagātro'kāruṇika paradvyāpahārī lambodaro vivādī kṛpaṇaśca bhavati
sādhāraṇamṛganyūnalakṣopalakṣitaḥ śākhāmṛgasvabhāvo'tirucirālāpo
tṛtīyo mṛgaḥ
phalāni–
3.1-3.3
etajjātiviśiṣṭo martyaḥ dharmātmā'tipavitro vidvānāḍhyo dakṣaḥ suśīlabhūṣaṇo vaiśyakāryarataśca, bhavantyasya tīrthaprayāṇasamaye bahuvighnāni| nā''yaṃ
kasyacinmitraṃ dveṣī vā| tisro bhāryāḥ samakanyakā || pañcaputrāścāsyaḥ
kintvekasmātputrāt samadhikaṃ sukham| pṛthaṅnivāsinau dvau bhrātarāvekastvanucaro vidyayā nṛpagṛhāddhanārjiḥ| muhurmuhuḥ śarīrātmanoḥ pīḍā samudbhavatītyudvijate kiṃ karomi ka gacchāmīti, pitrormātṛsukhamadhikaṃ triśadvarṣātpañcāśadvarṣaparyantaṃ rājayogaṃ, bhavane dravyasañcayañca svayamarjayati bhūgṛhabahumānādikamante satkarmadevapūjanayajanādyanuṣṭhānadvārā'śītivarṣe puṇyapradeśe mṛtyuriti
atha caturthamṛgalakṣaṇam
svarūpasādhāraṇamṛgalakṣaṇāñcito'tidurbalo rūpahīno bahusaukhyadhanāmbarādyālasyayuktaḥ sarvavidyārataścaturthamṛgaḥ
bhavatyayaṃ satkulaprasūto bhāgyavānalasagātro'dhyayanādhyāpanādikāryaparavaśādviśeṣadevārcanādyanuṣṭhānādvirahitaḥ sampatnidhāno bahuputrabhrātṛyuto
rataśca goṣṭhyāṃ vāṭikādikāryeṣvaikyakarmaṇi ekāvalī yogaviśiṣṭo
madhyamāyuriti
prathamādicaturthāntamṛgalakṣaṇāṃ viśeṣalakṣamaphalānyuktāni, śeṣaṃ
sādhāraṇamṛgalakṣmavajñeyam || iti
atha turagavṛṣabhaprakṛtilakṣaṇacihnāni
śucisnigdhaśolaguṇarāgavihārarahitau . mṛgadveṣistyartharūpabahuśokasampālitau turagavṛṣabhau jagadhulau staḥ
tatrādau turagasāmānyabhedaḥ
bhavantīme darpavadativivādikuṭilapitṛpratikūladharmavirahitahiṃsakākāruṇika-niṣnoccatakalevara-pariśramilolupanirbhayāḥ kāmukahaṭhaśīlamaladūṣitasvabhāvakāyapoṣakādhārapālavikaṃṭakabahuprajāyuktāḥ, kiñca sūkarapālitāḥ
3.1-3.4
kokaśgālasārameyānanāḥ gṛddhīkaṇṭhasotkaṇṭhacañcalāṃ dīrghasthūladantaraṅgaviraṅgāśvopalabhante | turagavṛṣabhapuruṣāḥ bālye mātṛhāḥ | bhaviṣyantyeṣāṃ prāyaḥ ṣaṭ
pālakāḥ jananījanakodārakadārikābhrātṛbhaginīsambalitāḥ saṃkalanena ṣoḍaśasahajaśāvakāḥ | kintu jātavedasi yajanahūtakāyāsteṣāmekasyāvasāne
sthitiriti
aparañca-dhanavasukṛtā sarve turaṅgā rūpasaṃsthitāḥ
sammānādarasaṃyuktāḥ dvābhyāmekasya saṃsthitiḥ
3.1-4.1
vasuyukte tvekapañcāśajjanyāḥ vasuhīne tvekapañcaśaddharṣeṃ janakasya
viyogo'thavā dvidvādaśa-dvāviṃśati-dvātriṃśaddhicatvāriṃśaddhāyane pituḥ | tritrayodaśa-trayoviṃśati-trayastriṃśattricatvāriṃśaccharatsu yathāsaṃbhavam bhāgyodaya
iti | ṣoḍaśa-ṣaṭtriṃśat-ṣaṭcatvāriṃśat-ṣaṭpañcāśat-ṣaṭṣaṣṭivarṣeṣu
patnīviyogoca taruvāhanapatanakārāgāravāsarājaśatrucaurabhayahiṃsādyanekadurgeyarogaśokadhananāśaśarīraparivartanādīnāṃ prāptiḥ saṃskāravaśāditi
atha vṛṣabhasāmānyabhedaḥ:bṛhanmaulisādhāraṇekṣaṇanimnabhālapradeśasthūlakeśakliṣṭaprakṛtikāyāyāsiḥ
sadyaḥ pratikāryapravṛttāḥ vigatajātyabhimānātibhogābhilāṣukaśravaṇalobha-viśālavakṣasthalakṣapitadantasthūlakararekhāṅghrayo gauravarṇāśca vṛṣabhāḥ| upārjayanti, kuṭumbabharaṇāya sadasadupāyairvasūni| nirdinavasucintānimagnāḥ vañcako-cchapravādyadhikodaradāmpatyayutasthūlamahilāsvakāyāḥ bahuprajasaśca saṃkalane ṣaṭdvādaśaṣoḍaśārbhakāḥ sukhantu jñāninā paṇḍitena pitṛbhaktainaikena sutena| bhavantyeṣāṃ pitṛvadbahupālakāḥ| aśītyadhikamāyuśceti śeṣaṃ, turagavajjñeyamiti
atha prathamaturagabhedaḥ:prathamaturagāstvāḍhyakulotpanna-pūrvajanmadebārcana-virahitatvādbhūrikleśāgvitāḥ kuṣṭhādivyādhiyutāśca bhaviṣyanti | nā'ghikā matireṣāṃ dharmeṣu,
dāmpatya-sneha-vihīnāśca | prathama-tṛtīya-navama-dvādaśa-ṣoḍaśavarṣaṇyariṣṭakarāṇyeṣāmeṣu bhautikakleśāgnibhayordhvapatanaplihikā vraṇādyanekavyādhayo mṛtyusamakaṣṭakarāḥ bhaviṣyanti | pitrorekasya sthitiśca | drāviṃśativarṣe tu
3.1-4.2
bandhanamapamānaṃ vā niścitam, triṃśadvarṣāccatvāriṃśadvarṣaparyantamṛṇaputrārthadāranivāsakṣitikalahādibhirduḥkhaṃ bhaviṣyatyata ūrdhvaṃ puruṣārthe pravṛttiśca
yamālyamsthitānāṃ bahuputradārakāṇāṃ dvayoḥ putrayorekātmajāyāśca sthitiḥ
tricatvāriṃśadvayane nairujyabalapuṣṭiputradāradhanādisarvasaukhyāni ca | ebhyaḥ
pūrvamevaiṣāṃ gṛhiṇyo'maralokaṃ prayāsyanti | dvau bhātarāveṣāṃ tayorekaḥ sukhānvito'parastu prāyaḥ kleśākulitaḥ | prathamaturagāṇāṃ paramāyuḥ saptativarṣāṇi
śeṣaṃ sāmānyaturagavaditi
turagadvitīyabhedaḥ:-bhavanti dhanāḍhyāhaṅkārivivādinaḥ svajātito'nādṛtāḥ parato'pamānitāśca, dvitīyaturagajātayaḥ puruṣāḥ| rājakāntike vāsinastatsaṃsargiṇaścāta eva na gacchanti, kecidapi tadaṅgaṇaṃ na bhāṣante ca| lābhastu naiṣāṃ dṛśyate kintu yatra tatra dhanakṣatireva| svajanaiḥ saha kalahātirekāt palāyanamicchanti kiṃ kurmaḥ, ka gacchāma iti vyathante ca| tri-ṣaṭ-dvādaśa-viṃśati-pañcaviṃśati-ṣaṭviṃśativarṣeṣu śītalā-netrārcijvaramahākeśāṅganākeśādayo bhaviṣyanti| saptaviṃśativarṣaṃ sukhasantānādiyogaḥ, dvicatvāriṃśadvāyane putradvārā dhanamānādyāsiśca| catvāraḥ putrāḥ kanyāḥ vā suśīlā mahilā kariṣyanti ca dvitristhāne tīrthe vā vāsaḥ| bhavanti sampattiyuktāḥ| tripravāśadvarṣe daṇḍadharo bhūtvā deśāntaraṃ vrajantīti kecit| sāmānyaturagotkāriṣṭavarṣeṣu vātacchardikāsarogādayo bhaviṣyanti| ekonāśītivarṣe sa-sukhaṃ mṛtyuriti śeṣaṃ sāmānyaturagavat
turagatṛtīyabhedaḥ:—
bhavanti śreṣṭhakulotpannadhanāḍhyasundarapuṇyakṣetrāntikanivāsirājasevakāḥ
3.1-4.3
dyūtadautyabandhakīgṛhamadyapānaratāstṛtīyaturagapuruṣāḥ, bandhakībhyo pitrarjitadhanavasanābharaṇādīni pradāyānte varāṭakāḥ mahāduḥkhaprabhoktāro hāheti
rudantaḥ sarvatastiraskṛtāḥ svairiṇīsaṅgadoṣeṇa ṛṇārtivātakinaḥ putradārāditaḥ
kleśitāśca | bahunāśāt kiṃ kurmaḥ, ka gacchāma iti muhurmuhurdhyintayanti
trivāsastūryavāsī vā | pitrorekasya cirakālaṃ sthitiḥ, pañcaputrāṇāñca tattulyāḥ
jñātṛbhaginyaḥ | bahubhāryāḥ | dīrghāyuṣo'vasāne devapadapadmaratāstīrthe nidhanaṃ
prāpyante | śeṣaṃ sāmānyaturagavat
turagacaturthabhedaḥ—
jāyante sarittaṭanivāsino jñānakīrtimanto'tilobhinaḥ satkulaprasūtāśca caturthaturaṅgāḥ | nāpitasakhitvāducitānucita-karmakarā
bahūdyogalabdhadhanā ekāvalīyogayutāśca | ( yathaika-dāraka-dārikā-dārabhrātṛ-bhaginīsahitaḥ, kvacidekākī cetyekāvalīyogaḥ ) śeṣaṃ sāmānyaturagavat
evaṃ sandhivaśāt prathamadvitīyatṛtīyacaturthavṛṣabhapuruṣāṇāmapi turagavatphalāni jñeyānīti
atha padminyādituryamahilānāṃ jīvanacaritrāṇi
tatrā''dau padminyāḥ
vibhrājate'tisuśīlā dharmaparāyaṇā pitṛsevinī sundarasuvṛttāravindasurabhitāyataśarīrā komalakuntalā madhurabhāṣiṇī
drutamākarṣiṇī devarūpā viśālalanayanā paripūrṇacandrānanā patibhaktiparāyaṇā sūkṣmanāsākarṇādharoṣṭhakarāṅguliśālinī kambukaṇṭhī prasannānanā satyapriyeśvarārādhanatatparā svalpabhogecchāvatī
lajjāvatī māninīśyāmā pativratā kāryatatparā haṃsavadhūgamanā
padminīti
granthāntare ca—
nidrā cā''lpasubuddhicandravadanā brahmāmarā'śvanā
tanvī haṃsavadhūgatiḥ sulalitaṃ veṣaṃ sadā bibhratī
3.1-4.4
madhyaścāpi balitrayāṅkitamasau raktāmbarākāṃciṇī
sugrīvā śubhanāsiketi gaditā nāryuttamā padminī
3.1-5
kramād paśyatīyamadhikasamānyavayaskān pitṛbhrātṛputravat
bhavati ca devatā-gandharva-nara-mohinī sadhavānpātpajāsādhvīsuputrajananī janapālikā raktāmbarākāṃciṇī naraloke'pi
līlayā surabhidānārthamevāgatā yugādyantaprabhavā padminī durlabhaikaivānyasthitimatī bhavatīti
atha citriṇī sāmānyabhedaḥ:—
jāyante hi pativratāḥ praṇayavatyo bhojane śīghrakāriṇyo'nyabhogecchāvatyo hāvabhāvādi-śṛṅgārādiṣu nimagnāḥ, kṣipraṃ
kāryakāriṇyo'nyapaścapavatyo buddhimatyo viduṣyaḥ saṅgīte citrakarmaṇi ca ratāḥ, śṛṅgārānavasare tīrthavratasādhusevinyo'pi surūpavṛttaālavatyastanvaṅgayaścapalettathāḥ nātidīrghahrasvāṅgāḥ gajagāminyo mayūrasvanāḥ pīnaśroṇi-payodharāḥ bhṛṅgīśyāmakuntalācārukuśajaṅghānvitāḥ bahurūpadhārieyaṅgapānvitāḥ sukupārāṅgacaścitriṇo somaninyaḥ
yathoktaṃ granthāntare-tanvaṅgī gajagāminī capaladak saṃgīta-śilpānvitā
no hrasvā na pṛthūttarā ca sukuśāmadhye mayūrasvarā
pīnaśroṇipayodhare sulalite jaṃghe vahantī kuśe
kāmāmbhopadhugandhayathauṣṭhamapi sā tucchonnataṃ vatsalā
3.1-6
phalāni-citracitrakārieyaścitrieyaḥ ṣaḍsasvādu-svajanapadakāryajñāḥ
śuciśucismitāḥ bālikāḥ sādhusadhavāpyatarāḥ jagaddurlabhāḥ
bhavanti ca sugūḍhakūṭatvārtivijñānarniratāḥ ajātaprasavecchāḥ stanamaeḍalagopikāḥ patisvajanasnehādhikāḥ nṛtyotsavādidarśanecchāvatyo varāṭakasaṃstyāye'pi khalu mahiṣyo bhaveyuḥ | bahusaṃkhyāyuktānāṃ śāvakānāṃ trayastiṣṭhantyekasya ca nṛpālayogaḥ | santatisamāḥ modarāḥ na jīvanti prāyaścitrayuktāścitrieyo jīvanti
cettadā'ṣṭacatvāriṃśadvarṣaṃ paramāyuḥ | aṣṭau ṣoḍaśacaturviṃśatidvātriṃśacatvāriṃśadvarṣeṣvagninyathā-traeṇḍavaraśokādyariṣṭabhayam | saptacaturdaśaikaviṃśativarṣeṣu bhrātṛbhartṛputravasu-patilabdhapratiṣṭhādyanekarājatulyasukhāni ca bhavantīti
prathamā citriṇī yathā–
pūrvoktā'khilasāmānyacitriṇīlakṣaṇāṅkitāḥ suśīlāḥ ati manoharāḥ
prabhāvavatyo vicakṣaṇā anekarūpadharāḥ prathama-citriṇī sīmantinyaḥ
satkulotpannā imāḥ sāmānyapitṛgṛhācchreṣṭhapatigṛhamāpnuvanti| bālya
eva pitrorekasya ghātinyo'ta eva parataḥ poṣitāḥ vivāhitāśca bhavantyāsāmpatayaḥ saundaryapraṇayavidyādisadguṇaviśiṣṭāḥ bhāgyavantaḥ| kanyādvayaikaputrasya ca sukhamāsām| vivāhottaraṃ prati saptavarṣeṣu patyurbhāgyodayaḥ
satyaṣṭavarṣeṣu patiśarīrakaṣṭaghanaripukaṣṭādibhayaśca bhavati| saddharmānuṣṭhānenā'riṣṭaśāntiḥ| aṣṭacatvāriṃśatṣaṣṭivarṣaṃ vā yāvat paramāyuḥ| sutīrthe patyuḥ
purato mṛtyuśceti
prathama citriṇī—
dvitīyā citriṇī—
dvitīyāścitrieyaścaivāpasakatilādiyuktāḥ yatkiñcitsāmānyacitriṇīlakṣaṇāścitāḥ dānavrataśīlāḥ suśīlāstīrthakārieyo devabhaktiratāḥ dāmpatyapremayuktāḥ sadhavāścāḍhyāḥ sattvarṇībhūṣaṇāḥ saddharmaparāyaṇāḥ kīrtimatyaḥ svaśrusvasurānpasukhaṅgāḥ
bhavanti, gacchanti pitṛgṛhāpettyā viśiṣṭapatibhavaneṣu, bhavanti ca
pitroḥ priyāḥ sabhrātṛ-bhaginyaḥ pāgjanmani devārcanādisaddharmavirahitatvādbandhyā mṛtavatsāyogayuktāḥ vāsata eva putrārthaṃ muhurmuhuḥ
hāheti rudanti | jāmātṛ-dauhitra-duhitṝṇāṃ saṃjñā'pi na jñāyate
patibhāgyodayāriṣṭaṃ svakīyaśca sāmānyacitriṇīvadityasāro'yaṃ
khalu saṃsāraḥ, dṛśyante ca prāyaḥ vasumatī guṇavatī lokātipātinī dharmaparāyaṇā suśīlā lajjanāḥ putrahīnāḥ sundaryo
gramaprayaḥ patisaukhyavihīnāḥ aśuci-dharmaparāṅmukhyaḥ madāḥ
putrādiyuktāḥ bhavantīti daivī vicitrā gatiḥ
tṛtīyā citriṇī—
tṛtīyāścañcalasvabhāvāḥ rucirāttāpinyo vārtānte hyuttamarasadāyinyo bhavantīti śeṣaṃ dvitoyācitriṇīvaditi
tṛtīyā citriṇī—
caturtha citriṇī yathā—
caturthacitrieyastu lakṣaṇe tṛtīyāto'pi nyūnataralakṣaṇāḥ
atidurbalakhinnāvayavāḥ ananukūlarūpaguṇādiyuktapatitvātprāyaḥstatpatikūlāḥ bhavanti| satkulaprasūtāḥ sūpakārye koṣakārye ca
nipuṇāḥ sadhavāḥ, kintu samudvignamanasa ata eva nīcamahilāsaṅgaprabhāvānyantramantrādiṣu vyarthaṃ kṣīṇabahudhanāḥ viphalaprayāse
viditavṛttāntā atiduḥkhitāścintitāśca bhavanti | bhrātarastu
pañca bhaginyaśca samā jāyante | vivāhasamaye pitrorekasya
sthitiborderāsām | prasavavandhyādoṣeṇa muhurmuhuḥ rudanti | kanyāśca
samāḥ bhavanti | śāntitaḥ putraikasya sthitiḥ | patipurataḥ
sutīrthe maraṇañceti
atha hastinyāḥ prathamo bhedaḥ—
hastinī-pramadāstu kṣaṇabhaṅgurasvabhāvāḥ prati-puruṣānurūpāḥ
hāsapriyāḥ bahubhogecchāvatyo'tibhoktryaḥ sthūlāyataśarīrāḥ
ślathāṅgyastrapāsaddharmavirahitāḥ pīnorojakapolaghrāṇakarṇagrīvādharā: hasvapiṅgalanayanā: sthūlapralamboṣṭhāśca unnatabhālapradeśā:
gajagamanā: gaurāṅgyo mahācaraṇḍya: krūrā: gambhīrasvanā:
bahuprajāvatya: kuṭilāṅgulīcaraṇā: du:sādhyasuravā: rogābhāce'pi rugṇā: santānavibhīṣikā: jagadvyāpikā: bhavanti
api ca—
sthūlā piṅgalakuntalā ca bahusuk krūrā trapā varjitā
gaurāṅgī kuṭilāṅgulīkacaraṇā hasvā napatkandharā
vibhratyaibhamadāmbugandhiratijaṃ toyaṃ bhṛśaṃ mandagā
du:sādhyā surate'tigadgadaravā sthūlauṣṭhikā hastino
3.1-7
(10-20-30-40) varṣeṣu svaśarīra-putra-bhartṛ-bhrātṛ-dhanādikaṣṭam | aṣṭacatvāriṃśadaṣṭapañcāśadvarṣāmyantare vā mṛtiścet
sadhavā, anyathā vidhavāḥ bhavanti, paramāyuḥ trisaptati 73 varṣāṇi yāvat | bahubhrātṛbhaginīnāmekabhrātṛ-bhaginī-dvayasukham
uktapratidaśavarṣeṣu mahaddhyam, śāntyā sukham | vivāhottaraṃ 4-812-16 varṣeṣu patyurbhāgyodayaḥ, prāyaḥ duḥkhamayaṃ jīvanamāsāmiti| mūrtipūjane kathāśravaṇe ca mahatīvyathā bhavatyataḥ hastinīśaṅkhinīrūpakrūrakāminīsamāgamādrājtulyamapi sukhaṃ vyarthaṃ citriṇīsamāgamād duḥkhamayamapi jīvanaṃ sukhamayaṃ pratibhātīti
hastinī-citriṇyoḥ jātavedo'mbuvanmahadantaram, hastinī-śaṅkhinyormṛdambuvatpūrvasandhiriti vijñairanubhūtam
hastinyāḥ dvitīyo bhedaḥ—
dvitīyahastinyastu prathamato nyūnalakṣaṇalakṣitāḥ bhautikabādhāviśiṣṭāḥ karkaśāḥ duḥkharūpāḥ bhavanti
sādhāraṇa-pitṛgṛhāt sāmānyapatigṛhaṃ samāgacchanti | paścādnekarogapīḍitāḥ svāminā niṣiddhā api bhautikācaraṇayuktāḥ
bhautikīṃ vārtāṃ muhurmuhuḥ pralapanti, prerayanti ca svāminaṃ mantrayantrādikarmaṇi | tadājñayoktopacārauṣadhādinā nairujyamavāpya
kālaṃ yāpayanti | puṇya-tīrthavratārcanādiṣu nādhikā matiriti
bhavanti navādhikāḥ santatayaḥ kintvavattarajñānaparyantaṃ sukhadāḥ
śāntyādiyatnena ṣaṭsantānasukhaṃ teṣu videśasthāyinau dvau śeṣaṃ
kanye bālakau caikatra sthāyinau bhavataḥ | bhavanti ca svayaṃ devaravihīnāstathā bhaginyaḥ ṣaṭ bhrātarau ca dvau nidhanasamaye tvekasya
sthitiḥ, vātatraṇamahārogādi-yuktāḥ 60 varṣaṃgate gṛha eva
pañcatvamavāpnuvanti aṣṭacatvāriṃśadvarṣā 48 dārabhya 50 pañca| śadvarṣābhyantare patyuḥ śarīre'pi mṛtyutulyaṃ kaṣṭaṃ bodhyam| śeṣaṃ prathamahastinīvaditi
atha hastinyāstṛtīyo bhedaḥ:—
dvitīyāto'pi nyūnalakṣaṇāḥ kintu cañcalāḥ devapūjanādi-karmaniratāḥ sundaryaḥ sthūlabuddhayastrapāvirahitāḥ svodarapoṣiṇayo bhavanti tṛtīyā hastinyaḥ
sthāsyatśvāsāṃ svasārau bhrātarau ca, pariṇayanaṃ tu 13-14 varṣābhyantare bhavati | santatayastu dvādaśa, teṣu pañcasantānasthāyiyogastatrāpi dvābhyāṃ viśeṣasukham | gṛhe śvaśra-śvasura-devarādibhirnityaṃ kalahaṃ kurvantyanubhavanti cātmakāyikīṃ pīr̤āṃ patiśarīrapīr̤āśca, dravyārthaṃ cintayanti krandati ca | śāntyā pūrvoktasarvāriṣṭanivṛttiranekasukhādilābhaśca | śeṣaṃ prathamahastinīvaditi
atha hastinyāścaturtho bhedaḥ:—
caturthahastinyastu tṛtīyāto'pi nyūnataralakṣaṇonvitāḥ
vilakṣaṇarūpāśca ( rūpahīnāḥ ) bhavanti| satkulaprasūtāḥ dhanaputraviśiṣṭāḥ sadhavāḥ kintvekāvalīyogayuktāśca| ekāvalīyogaścaikabhrātrā bhaginyā vā yuktā, kacidekāko ceti piturgṛhe patigṛhe tvekaputro putro veti| śeṣaṃ prathamahastinīvaditi
hastinīkā caturtha bheda-śaṅkhinyāḥ jīvanacaritrāṇi-dīrghāṅgāyataśarīrāḥ mahāśabdotpāditagamanāḥ pṛthuṃ kuśaṃ vā
kāyaṃ vahantyo'dbhutagamanāḥ pṛthunāsikāgrāḥ kuṭilagambhīrekṣaṇāḥ nimnonnataśarīrā satatamaprasannavadanāḥ krodhasantaptavigrahā
ahorātramavicāryaiva pratikṣaṇaṃ bhogatatparāḥ patyurmāninyaḥ svātantryamabhilaṣyamāṇāḥ parānavicintya svodarapoṣaṇābhiprāyāḥ
vigatānukampā: duṣṭacetasaḥ ghargharasvarāḥ bhītiṃ sahiṣṇutāścātikramyā'khilamādakapadārthānumodinyaḥ īśvarapūjanasadārādhanastutipāṭhādīn vyarthaṃ manyamānāḥ śaṅkhinīpramadāḥ jagadvacāpikāḥ
bhavanti | dṛśyate cā''sāṃ karakamaleṣu kambucinhaṃ chinnabhinnarekhāśca | bhavanti ca raktasajāmbarapriyā: prāyo'tturvantyevaṃvidhā
eva vanitāḥ paeyavīthikām
yathoktaṃ granthāntare-dīrghaskandhaśiraḥ kṛśaṃ pṛthumatho dehaṃ vahantī tathā
pādau dīrghakarau kaṭiṃ ca bṛhatī svanpastano kopinī
śuṣkaṃ cāravinandhinīsmara jale nāmpenasāndraiḥ kacairānimnaṃ kuṭilekṣaṇādbhutagatiḥ santaptagātrā bhṛśam
3.1-8
jāyante ca pittalā: viśunā atimukharā śiśutāḍinyaḥ,
cārtānte raudrūpāḥ dharmānte sakhivigrahakārieyaḥ, sruratānte bhojanaspṛhāḥ bhavanti, dīrghajīvinyaḥ prāyaḥ vidhavāśca | kuladvaye
ā''sāṃ purataḥ bahupāṇināśo bhavati, anubhavanti cā''nekakleśamabhilapanti, duḥkhāvasare cādhikamṛtyuṃ kintu na mriyante
bhavanti cāsāṃ bhrātaro bhaginyaḥ dārikāḥ dārakāśca bahavaḥ,
kintveko bhrātā bhaginī dārikā dārakaśca tiṣṭhati, mriyante
cā'nye tatpurataḥ | śeṣamariṣṭādikaṃ prathamahastinīvat
evaṃ dvitīya-tṛtīya-caturthaśaḍvinīnāmapi jīvana-caritrāṇi kramaśaḥ ekaikaśo nyūnatayā dvitīyatṛtīyacaturthahastinīvadbudhairanubhūyata iti
citriṇī viralā devi ! padminī cātidurlabhā
śomavaddhastinī jñeyā viśvarūpā ca śaṃkhinī
3.1-9
athodvāhe melāpakavicāraḥ
padminī-śaśayoryogaścitriṇīmṛgayoḥ śubhaḥ
hastinyāḥ vṛṣabhasyaivaṃ śaṅkhinīvājinorapi
3.2-2
citriṇīnāṃ catasṛṇāṃ caturbhistu mṛgaiḥ saha
sapramaḥ kramaśo bodhyaḥ sudhībhiḥ paramottamaḥ
3.3
dampatyoruktaśaṅkūttaraṃ kramabhede ca madhyamam
hastinī-śaṅkhinīnāśca vṛṣabhaisturagaiḥ saha
3.4
pūrvavat sukhasantānadhanadhānyādikaṃ bhavet
jātisambandhabhinnatve neṣṭo yogo budhaiḥ smṛtaḥ
3.1-10
iti śaśakāditūryapuruṣāṇāṃ padminyāditūryamahilānāñca
jīvanacaritraphalaṃ samāptam
atha śreyaskaraduṣkarāṇāṃ bālakānāṃ sāmudrikacihnāni
apatanātār̤anārtirahita-dinabhaṣaṇākāraṇarodanaparāḥ prabodhāvodhabālakāstathā ḍamarūlūkhala-daṇḍamandirasamāḥ mandāmalayuktāḥ
patanaśīlaśleṣmanāsābharaṇāḥ samadvikāḥ bālakāḥ varāṭakāḥ
bhavanti
patanatārr̤anārtidarśanāvakrānanahasitavihasitā agalitaśleṣmanirmalāānanasvarakaṇṭhabhūṣaṇairaviṣṭabāhulatikā madhurādharagandharvabhāṣaṇāśca bālakāḥ śāradāpālakāḥ vasumanto bhavanti
pītadurgamanādhikāṅgulyāsthilakṣitasārameyasamānāḥ saṃśodhakāḥ | cañcalacapalāvakrāṅgasaralahāsyanāsikā | lalāṭāṛvaramālikendukāntikāntāḥ sampālakāḥ | pitṛsandhisamaśīlahitapaḍutarāḥ jhaṭiti sodarotpādakāḥ | duḥkhapitṛsamaśolapantarābālakā'sodarotpādakāḥ bhavantoti
atha bālāriṣṭavicāraḥ
pūrvamāyuḥ parīkṣeta paścāllakṣaṇamādiśet
nirāyuṣaḥ kumārasya lakṣaṇaiḥ kiṃ prayojanam?
3.1-10.p1
atha sadhavālakṣaṇam
yasyāḥ kamalamukulākārau laghu-sāndra-puṣṭāṅgulīkau komalau
rucirottamāmbarekhānvitābaṅguṣṭhāṅgulisammukhau karau tathā raktakarāmbhoruhau raktarekhāvilāsinau syātāmapi ca ślakṣṇavyaktagambhīrapūrṇa-snigdhavartula-rekhāmanoharau matsya-padma-kānanajayantī-svastikāvicchinnaśobhanabhāgyarekhāyuktau yavāścitāvatha
ca karamadhyaṃ samunnataṃ samagrayavaparandhrakaścāṅgulīyakaṃ svavarṇavatpāṇipādam, keśāśca sūkṣmāḥ bhravau cāsaṃgate dantāścāviralā
aromake vṛtte ca jaṅghe vṛttasnigdhanakhāni viśirāsaromakaśca
pāṇipṛṣṭhaṃ syātsā sadhavāvasthāyāmeva nidhanaṃ prayātīti
yasyāḥ vāmapāṇau tisraḥ ṣaḍ vā rekhāḥ syustathā raktāḥsthūlā
trikoṇāntarāpararekhā vistṛtā sitā'sitā viralā'śobhanābhūrirekhā chinnā bhāgyarekhā daṇḍarekhānvitā vā tathā pītakeśamukhī pīnakarṇā pralambānanā vṛṣaskandhā sthūlakaṇṭhā durbalā
pāṇḍutā pralambodarapayodharā śabdotpannagamanā karkaśā cipiṭavivarṇanakhā bahuparvāṅgutiyuktā saromanimnapāṇipṛṣṭhā pum̐keśavapurekhābhāṣiṇī sthūlāvayavā chinna-bhinnarekhāṅkitā pramadā vidhaveti
atha puṃścalīlakṣaṇam
yasyāḥ bhāle prakṛṣṭo'pi binduḥ malinaḥ pratibhāti yā
hāvabhāvakaṭākṣaratā trapāvirahitā |sindūrāṅkitāvayavā
śrīphalakapolā śubhravarṇā'tidīrghā sūryacihnāṅkitā militavistṛtabhrayugā'ṣṭattāṅgacandratāṅgī prasiddhāṅgahonā sthūlāvayavā
viśālekṣaṇā hrasvakaracaraṇā tīvrasvarā vivādinī navarekhikā
siddharekhāvihīnā raktarekhānvitā ṛcodarī bhavati, api ca
yasyāḥ kare puruṣarekhā chinnā bhavet samīpasthamatsyā vā tathā
chinnā bhāgyarekhā daṇḍarekhāyutā vā mātṛpitṛsamopasthamatsyā vā
śvāṅgacihnadvayaṃ, nāsikā ca tilayuktā syāt, yā ca dvādaśavarṣabhyantare yauvanacihnāṅkitā'nurūpasundarī pūrṇacandrānanā bālā
bhavet sā saddharmaparāyaṇā śatopavāsaniratā'pi parāṅmukhāyinī
puṃścalī bhavati| yā śobhanarekhānvitā cedekapatikā'śobhanarekhāyuktā cedbahupatiketi vijñairvivecyā| "ekādaśābde
samprāpte yā trapābhūṣaṇā bhavet| sā budhairgṛhiṇī jñeyā ḍākinī
'nyathā'śubhā||"
yā khalu māninī ccaṇe ruṣṭā tuṣṭā cā'nyakrodhinī
parāśanayantrakāriṇī pratyūṣajāgaraṇaśīlā devabhaktiratā sā devarūpā, trapāvirahitā puruṣāntarasaṃlāpinī pramadā'vaśyaṃ pāṃśuleti
strīṇāṃ ṣoḍaśavarṣaṃ yāvadbālā saṃjñā tatastriṃśadvarṣāvadhi taruṇī
tataḥ pañcāśadvarṣaparyantaṃ maur̤hā'ta ūrdhvaṃ vṛddheti dik
puṃścalī strī kā lakṣaṇa
atha nara-nārīṇāṃ paiśācikacihyāni
bhayasampreṣitāḥ malinamanoṣāḥ jāgratasvapne'pi paśyanti
mānavān na tu pratyakṣabhūtā piśācikā sandhikāriṇo bhavet,
vigatāṅgabhūtāḥ gajapadāḥ prabhañjanavelakāḥ samalavāsahṛtkārpaṇyāḥ·
daurgandhyabhūtikāḥ bhaveyurnaranāryaḥ | smarasnutaghātinyo'mārjitāḥ
kuntalā agharṣitadantāḥ nityaikavāsāṅgayuktāḥ sandhyayośśayanaśīlāḥ nirdayāḥ puruṣāstu mahilā pārśvaśāyinaśceti viśeṣaḥ
daṇḍa, khaṇḍa, rakta, kuṭhāra, dīrgha, trirekhāyuktāśca te strīpuruṣāḥ
bhūtayoginyādyāviṣṭāstatparavaśā anekotpātakautūhalaniratāḥ
kaṣṭādiyuktāḥ mūḍhāḥ bhavanti | mocanopāyastu yoginītantre
draṣṭavya iti
atha devacihvāni
ye surabhisaṅkutanāḥ vigatacchāyā bhrukampāṅgaromarahitā
acalitapiṅgūṣāḥ bāla-modaprada-pītaprabhaṅganākārarekhāyuktāḥ
netrakuntalā'patanāvalokanāḥ nīlanoradasāndradṛṣṭyahimakarakarābhrukampārdracetasaḥ dānaśīlābyakopanaparopakārisadguṇaviśiṣṭā
prabhāvaśālinaḥ karāravindollasita-jakāra-pradhāna-jāhnavyādi
paścarekhāyuktāste devāḥ punantu māmiti
atha devī-cihvāni
yā abaddhakuntalāḥ prakrīḍanaparā bālikāḥ dvibhujā'ṣṭapyaaṣṭabhujāsaṃraktikāḥ surekhikāḥ satatapayāṇotsukāḥ bhūmaeḍatsthāpi lokatrayapālikāḥ karasthābhyudayāḥ kālasandhipayāṇasampretrikāḥ hṛdānandadāyinyo devacchāyāviśiṣṭāḥ devyo
rṣāṃ punanti| sāmbasadāśivārpaṇamastu
3.1-10.p2
iti śrīsāmudrikarahasye pūrvārddhaṃ samāptam