Upapattishekhara 25.35
Upapattiśekhara 25.35
- Language
- Sanskrit
25.35.1
saṃskārānmadhyamo grahaḥ sphuṭo bhavatītyuktam | tatra madhyamabhedād vā saṃskārabhedād vā prakriyābhedād vā graho'nyānyathā saṃpadyate | tatra samānatāaivābhīṣṭetyācāryāḥ | yalliṅgam-'sphuṭagaṇitavidaḥ kālaḥ kathaṃcidapi nānyathā bhavati' ityevamādi | etenāṣṭādaśasiddhāntānāmaṣṭādaśadhā gaṇitabhedasaṃpādanāya naiva pravṛttirityapyatirohitam | bhagaṇabhedaprayukto grahabhedastu dīrghakālanibandhanaḥ svalpakāle na
jāyate | saṃskārāstu sauratantrādiṣu samānāśayā eva | tatra sūryyacandrayostu
viśeṣataḥ saṃskārasāmyam | tatrāpi sūryyasya bhagaṇādinā sutarāmekateti prasiddham
etena sūryyavaśādayanāṃśasādhanapaddhatistārādhruvakādyapekṣayā sādhvīti sphuṭam | pañcatārāsphuṭīkaraṇe tu brāhmasauratantrayoḥ prakriyābheda upalabhyamāno'pyupasaṃhartuṃ śakyate
yato brāhmatantre yā prakriyā-'syāt saṃskṛto mandaphalena madhya-' ityādinā
sauratantre yā ca prakriyā—‘madhyeśīghraphalasyārdham—’ ityādinā pradarśitā
sā nātyantaṃ vibhinnā | yataścobhayatrāsakṛtkarmaṇi tātparyamavadhāryate tatra brāhmamataṃ
saureṇopasaṃhartuṃ yujyate | tatraiva—
‘prāṅmadhyame calaphalasya dalaṃ vidadhyāt
tasmācca māndamakhilaṃ vidadhīta madhye
drākkendrake'pi ca vilomamataśca śīghraṃ
sarvaṃ ca tatra vidadhīta bhavet sphuṭo'sau ||’
iti gaṇeśadaivajñoktirapi dhāvati | iha spaṣṭīkaraṇe sakṛtprakriyayā nirvāhe'pi
vṛttākāragrahakakṣānurodhena kakṣāvṛttamandaprativṛttaśīghraprativṛttasaṃśliṣṭācchedyakādasakṛtprakriyaiva pariṇamatīti yathāyathaṃ vicāraṇīyam
miśrabhaṅgiviśeṣaḥ (7)
25.35.2
api ceha sphuṭīkṛteṣu graheṣu sūryo bhamaṇḍale candrādayaḥ svasvavimaṇḍale bhavantīti
tattvaviveke nirṇītaṃ tadaśuddhamanākaraṃ ca | yāvadgrahāṇāṃ bhamaṇḍala eva bhoganirṇayāt | sati prayojane bhamaṇḍalagā grahā vimaṇḍalagā kriyanta ityanyat | tattvavivekavākyaṃ tvevam—
itthaṃ siddhāḥ sphuṭāḥ kiṃ te bhavṝtte vā vimaṇḍale
saṃśayagrastaviduṣāṃ nirṇayaṃ taṃ vadāmyaham
bhavṛttasaṃsthapratimaṇḍalasya bhrameṇa tatsthaṃ ravimaṇḍalaṃ hi
bhavṛttagaṃ satprakarotyajādergṛhāṃśaliptāvikalādibhogam
vimaṇḍalasthapratimaṇḍalasya bhrameṇa caivaṃ vidhupūrvavimbam
vivṛttagaṃ satprakarotyajādergṛhāṃśaliptāvikalādibhogam
vivṛttagāt tatpratimaṇḍalācca vimbasya bhogo bhavṛttau na tadvat
bhavṛttagāt tatpratimaṇḍalād vā vimbaṃ vivṛtte na bhavet kathaṃcit
“trijyāhatā grahagatirmṛduvarṇahṛd vā
mandasphuṭā bhavati tadrahitā''śubhuktiḥ
trijyāhatā svacalakarṇahṛtā''śucāpabhogyajyayā viguṇitā vihṛtā''dyamaurvyā
labdhaṃ tyajet svacalatuṅgagateḥ sadaiva
śeṣaṃ sphuṭā bhavati ca grahabhuktirevam
labdhaṃ bhaved yadadhikaṃ calatuṅgabhuktervyastaṃ bhunakti khacaraḥ prativāsaraṃ tat ||”
=(bhokhaṃ. maṃdeṃga)/225 | idaṃ lallācāryeṇa phalānayanārthaṃ spaṣṭaguṇakena guṇyate aśītyā
hriyate (bhokhaṃ·maṃdeṃga)/225·spagu/80 ataḥ 'jyākhaṇḍakena guṇitā-' ityādi tadīyaṃ
mandaspaṣṭagatisādhane saṃgacchate | evaṃ śīghrakendragatyā jyāntaraṃ tatra karṇānupātaśca
=(bhokhaṃ·śīkeṃga)/225·spagu/80·tri/śīka ataḥ 'tadvarjitā svacalatuṅgagatiḥ--' iti tadīyaṃ
25.35.3
spaṣṭagatisādhanaṃ ca | atraiva mandakarṇena madhyamā grahagatistadā trijyayā kimiti
mandaspaṣṭagatiḥ śīghrakendragatiṃ vijñāya yathoktajyāntarasādhanādinā spaṣṭakendragatimānīya tayonā śīghroccagatiḥ spaṣṭagrahagatiḥ syāt | ataḥ 'trijyāhatā grahagatiḥ-'
ityapi taduktaṃ yujyate || evaṃ brahmaguptaśrīpatī api | bhāskarācāryastu dināntaraspaṣṭakhagāntaraṃ tatsamayāntarāle sphuṭā gatiḥ sthūleti vijñātavān, pratikṣaṇaṃ
candrakendrakoṭiphalasyāpi bhinnabhinnatvena tadgaterapi bhinnabhinnabhāvaucityāt
atastātkālikabhogyakhaṇḍena sūkṣmāṃ candragatiṃ sādhitavān | evameva 'phalāṃśakhāṅkā90ntarāśaśinotrī drākkendrabhuktiḥ śrutihṛd viśodhyā | svaśīghramukteḥ sphuṭakheṭabhuktiḥ śeṣaṃ ca vakrā viparītaśuddhau ||' ityatrāpi | paramayaṃ prakāraḥ-phalakoṭijyānighnīṃ calakendragatiṃ vibhājayecchrutyā
phalahīnā calabhuktiḥ spaṣṭā, vakrā vilomaśuddhau syāt ||"
iti laghvāryabhaṭīya eveti draṣṭavyam
athātra lalloktaṃ mandagatiphalasvarūpam
tatra tātkālikabhogyakhaṇḍam =(225 kojyāmaṃpha)/tri
(स्पगु)/८०=(मन्दप)/३६० ।
ākarṣaṇotsāraṇākhye dve tāvacchaktī | yābhyāṃ niyamyamānaṃ khasthaṃ vastu bhramad
vṛttapathānusāri bhavati | bhramaṇavirāme tu tad vastu sparśarekhāpathena gacchati
tatrākarṣaṇaśakterapagame utsāraṇaśaktereva sattvāt | evaṃ spaṣṭabhogyakhaṇḍakaraṇe tattvāśvimitadhanuḥkhaṇḍe sparśarekhātmakaṃ bhavet
tātkālika-bhogyakhaṇḍārthaṃ kṣetram (8)
bhujajyā bhujastatkoṭijyā koṭitrijyā karṇa ityekaṃ jātyatryasram
koṭijyākhaṇḍaṃ bhujo vardhitamiṣṭabhogyakhaṇḍaṃ koṭiḥ sparśarekhā karṇa iti dvitīyaṃ
25.35.4
jātyatryasraṃ kṣetramityā sajātīyam | trijyayā koṭijyā labhyate tadā sparśarekhayā
kimiti phalaṃ vardhitamiṣṭabhogyakhaṇḍam | gaṇitena tattvāśvi 225 mitaṃ dhanuḥ
tasya sparśarekhā cetidvayaṃ tulyamāgacchati | ato bhāskarīyatātkālikabhogyakhaṇḍakaraṇānupātaḥ pratiphalati
evaṃ ca 'trijyoddhṛte ca yadidantyaphalajyakāghnyau' iti bhāskaroktyā
antyaphalajyāvyāsārdhe mandaphalajyā = (jyāmaṃke · jyāaṃ)/tri | tato nirūpitarītyā
trijyayā mandaphalakoṭijyā labhyate tadā mandaphalagatvā kimiti mandaphalasya
tātkālikaṃ jyāntaram = (kojyāmaṃpha · maṃphaga)/tri | punaḥ prakārāntareṇa tātkālikaṃ
jyāntaram = (kojyāmaṃkeṃ · maṃkeṃga)/tri (idameva vāsanābhāṣye jyākaraṇatātkālikabhogyakhaṇḍakaraṇānupātābhyāṃ pratipāditam) mandaphalakaraṇārtham = (kojyāmaṃkeṃ · maṃkeṃga)/tri •
sādhitamandaphalajyāntareṇa saha samīkaraṇamchedagamādinā labdhaṃ mandagatiphalamānam
( iha samacchedādau kriyamāṇe pūrvaparibhāṣayaiva
(kaujyāsphuśīkeṃ . jyāśīaṃ)/tri = ± śīghrakoṭiphalaviśeṣaḥ
śīphaga=sphuśīkeṃga \backsim maṃdaśīkeṃga ) ata utthāpane śīkopha vi. sphuśīkeṃga
= kojyāśīpha . sphuśīkeṃga \backsim kojyāśīpha . maṃdaśīkeṃga sphuśīkeṃga (kojyāśīpha
± śīkophavi ) = kojyāśīpha maṃdaśīkeṃga - sphuśīkeṃga
= (kojyāśīpha . maṃdaśīkeṃga)/(kojyāśīpha ± śīkopha vi) = (kojyāśīpha . maṃdaśīkeṃga)/śīka
25.35.5
ato'pi yathoktaṃ bhāskarīya sphuṭagrahagatisādhanamupapannam | tadidaṃ tātkālikagatīrītyā bhāskarīyekṣetrabhaṅgacālambanenāpi nirupayituṃ suśakam | tātkālikagativijñānaṃ na kevalaṃ bhāskarācāryasyaiva pūrvaṃ hṛdayapathamārūḍham, kiṃtu ladhvārthabhaṭasyāpīti sphuṭagatiprakārasāmyena pratyakṣameva | tattvavivekakāroktayastu sauratatvamanā storeḍhā eva bhāskarīyatātkālikāriṣṭabhogyakhaṇḍakhaṇḍane pravṛttāḥ | ata ucyate‘satyapyāryaṭābhadīnāmuktau tātkālikī gatiḥ
saṃpradāyasya vicchedānna jñātā jñānadurbalaiḥ ||' iti
yaccatra calanakalanākhye calagaṇittānuvāde sudhākarapaṇḍitaiḥ bhaskaroktīrudāhṛtya tatra calagaṇitaprakriyāṃ manyamānairapi tatratyāmūpapattiṣu vaikalyaṃ nirūpitaṃ tanna vastuto vicārasaham | yādṛśyā golasaṃsthayā viṣayapratipādanamupakrāntaṃ tādṛśyaiva prasaṅgāgatatātkālikagatipratipādanasyāpyucitatvāt | na hīdānīmiva tadānīṃ calagaṇitasya viśadīkaraṇamabhūditi nirṇāyakairnipuṇaṃ nirṇetavyam
(11) atra saṃśodhakoktaṃ karṇanirapekṣaṃ sphuṭagatisādhanamtrijyā drākkendrabhuktighnī dvighnadrākphaladorjyayā
kṣuṇṇāntyaphalajīvāghnyā cchinyā drākkendradorjyayā
bhaktā labdhe svaśīghroccagataiḥ śuddhe'vaśeṣakam
spaṣṭā kheṭagatirvyastaśuddhau vakragatirbhavet
"vegaḥ svakendravṛtte yaḥ, kakṣāmaṇḍale so'pi
madhyaiva gatiḥ spaṣṭā vṛttadvayayogage dyucare ||"
śīghrakarṇa iti pratyakṣam | atha śīghroccanīcasame grahe sphuṭakoṭisamaḥ karṇo grahaphalābhāvaśca | tadānīṃ trijyāntyaphalajyāsaṃskārajanyayā sphuṭakoṭyā sama eva
25.35.6
‘svakoṭijovāntyaphalajyayoḥ-’ ityādiprakāracatuṣṭayānītaḥ karṇa jñāta yāvat
prativṛttapadāntagate grahe bhujajyā bhujo'ntyaphalajyā koṭistadutthaḥ karṇo grahakarṇa
iti jātyatribhujamutpadyate | tatra koṇajyānupātaḥ | grahakarṇena tatsaṃmukhī \angle 90
trijyā labhyate tadāntyaphalajyayā kimiti grahagatakoṇajyā phalajyā | iha prāg
darśitaṃ lallācāryoktaṃ spaṣṭakendragatisvarūpam
idaṃ gaṇite kriyamāṇe vṛttapadānte bhogyakhaṇḍābhāvācchūnyaṃ jāyate | ataḥ
‘kendre tribhe ca navabhe ca phalasya nāśāt’ iti dūṣitam | api ca kakṣāvṛttaprativṛttayogagate grahe prativṛttasya dvitīyapadagāminī bhujajyā bhujastatkoṭijyayā chinnā
antyaphalajyā koṭistrijyā grahakarṇa iti jātyam | ihāpi pūrvānupātāt phalenāvaśyaṃ bhavitavyam
lalloktyāpi śīkeṃga · (bhokhaṃ tri)/(225 śīka) trijyāśīghrakarṇayoḥ sāmye'pi phalamāgacchati tarhi madhyayaiva gatyā spaṣṭayā kathamiva bhavitavyam
atra vāsanābhāṣye | ‘dhūlīkarmaṇā pratītirutpādyā | tadyathā’ saṃśodhakairupadiśyatebhaumasya śīghrakendrāṃśā 135 bhujaḥ 45 bhujajyā 2431 bhogyakhaṇḍam 154
koṭijyā 2431 dvidvīndudvikubhirityādinā jātaḥ spaṣṭo guṇaḥ 51
Linked texts (8)
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit
- Tattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Siddhāntatattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Gaṇitādhyāya (Bhāskara) — Bhāskara, Sanskrit
- Śiṣyadhīvṛddhidatantra — Lalla, Sanskrit
- Śiṣyadhīvṛddhida Mahātantra — Lalla, Sanskrit
- Grahalāghava — Gaṇeśa Daivajña 1520, Sanskrit
- Siddhāntaśiromaṇi — Bhāskara II, Sanskrit