Upapattishekhara 45
Upapattiśekhara 45
- Language
- Sanskrit
Contents
- 45.30 — 6 parts
45.1
1.8 | +3.10 | daṃ 5
45.30.1
54.9 | -19.2
yadantaraṃ bhadhruvayoḥ kilālpaṃ
tatkoṭijīvā śarakoṭijābhyām
jyābhyāṃ hatā'dyaḥ śarayośca maurvyorhatistribhajyāguṇitā paraḥ syāt
tayoryutirmārgaṇatulyadiktve
vibhinnadiktve viyutirvidheyā
tasyā yadāptaṃ triguṇasya kṛtyā
taccāpakoṭirbhayugāntaraṃ syāt
cedādya eva viyutau hi parādviśuddhayedāttasya cāpamiha khāṅgayugantaraṃ syāt
yadyantaraṃ dhruvakayoradhikaṃ navatyā
yoge'ntaraṃ ca vidadhīta sudhīrvilomam
viṣuvāṃśasphuṭakrāntīrapi pratyekamṛkṣayoḥ
avalokya sudhīrevaṃ jānīyādantaraṃ tayoḥ
agastyodayasādhanārthaṃ gaṇeśadaivajñāḥ‘palabhāṣṭavadhonasaṃyutā
gajaśailā vasukhecarā lavāḥ
iha tāvati bhāskare kramād
ghaṭajo'staṃ hyudayaṃ ca gacchati ||’
tkṣitije nīyate tāvatsthānaṃ pratyagavalambate-vimbāt sthānaṃ pṛṣṭhata eva bhavatītyarthaḥ
ataḥ prākkuje bhadhruvādudayalagnamudayalagnādudayārko'dhiko bhavati | evaṃ pratyakkuje
yadā bhasthānaṃ syāttadā yāmyaśaratvād bimbaṃ kṣitijādadha eva bhavati, tadyāvatkuje
nīyate tāvadagrata eva sthānaṃ syāt, astārkastu vimbātpṛṣṭhata eva syāt | ataḥ
pratyukkuje yāmyaśare, bhadhruvādastalagnamūnamastalagnādastārko nyūno bhavati | ato'tra
bhardhuvakādudayārko'dhikaḥ, astārkastu nyūnaḥ, tena kathaṃcidapi udayārkādastārko'dhiko na bhaviṣyati | ata upapadyate-yāmyaśarasya mahattve'pi sadoditaṃ bhaṃ na
syāditi | atra hi palodbhavāsūnāṃ paṭhiteṣṭakālānmahatve śarasya mahattvamucyate
atha saumyaśare-kalpyatāṃ palodbhāvāsavaḥ paṭhitabheṣṭakālānyūnāḥ-tadā
45.30.2
prākkuje yadā bhamya sthānaṃ syāttadā bimbaṃ kṣitijāduparyeva bhavati | tadvimbaṃ yāvatkuje nīyate tāvadudayalagnād bhadhruvo bhadhruvādudayārko'dhika eva syāt, palodbhāvāsūnāṃ paṭhiteṣṭakālāpekṣayā nyūnatvāt | evamastalagnād bhadhruvo bhadhruvādastārko
nyūno bhaviṣyati
atha palodbhāvāsavaḥ paṭhiteṣṭakālatulyāḥ kalpyante cettadā prākkuje nakṣatrabhogasthānaṃ, tathā kujādupari bimbaṃ kila vartate-tadbimbaṃ yāvatkuje nīyate tāvadudayalagnādudayārko'dhika eva syāt | bhadhruvakastu udayārkatulya eva | grahavimbe
nāmodayalagnaṃ, tasmātpalāsutulye'ntare bhadhruvo vartate, tatraivodayārko'pi, palāsrapaṭhiteṣṭakālayostulyatvāt tathā bimbādeva palāsriṣṭakālayoḥ pravṛttitvācca | tena
bhadhruvaka tulyo hudayārkaḥ prākkuje bhavatīti siddham
atha pratyakkuje śarāgrasthavimbaṃ kuje yāvannīyate tāvannakṣatrasya bhogasthānaṃ
bhadhruvakasaṃjñaṃ bimvātpṛṣṭhadeśe kujādadha eva gacchati, tenāstalagnād bhaṃrdhruvakodūnaḥ (1|)
astārkastu bimbātpṛṣṭhata eva paṭhiteṣṭakālatulye'ntare vartate, iṣṭakālatulyā eva palāsavaḥ kalpitāḥ | ato bimbātpṛṣṭhatastulye'ntare bhadhruvakohyastārkaśca vartate, ato
bhadhruvakatulyohyastārka iti siddham
bhadhru=udarka ∵ bhadhru=astārka;
∴ udayārka=astārka
'trijyākukhaṇḍena guṇoddhṛtā yatkarṇena kucchannaguṇaḥ sa tasya
cāpaṃ tu kucchannamitiḥ svagarbhapṛṣṭhāntare dṛgvṛtijā lavāste
dyujyāguṇāptā triguṇena kakṣā
spaṣṭā tayā'ptaṃ guṇitaṃ sukhārtham
gajāṣṭanetrairyutaṃ palāni
pratyagbhramāt garbhakujāt svabhūjam ||”
‘kucchannacāponapalāṃśato'lpā
45.30.3
yasya sphuṭādyāpamahonakhāṅkāḥ
tadbhaṃ sadaivoditamūhyamāryai–
rnṛdṛṣṭicihne svakupṛṣṭhasaṃsthe ||’
‘kukhaṇḍakheṭaśravaṇau tu yaustastadvargayorantaramūlabhaktā
tayorhatiścāvanikhaṇḍahīnā
syādyojanaiḥ pṛṣṭhadṛgodyamānam
taiairyojanasyāvayavaiḥ susūkṣmaiḥ
svabhūmipṛṣṭhordhvagatairbhavecca
yad dṛṣṭacinhaṃ kila tadvaśena
dṛśyaḥ kugarbhakṣitijasthito'rkaḥ
yathāyathordhvaṃ ca tato'pi tad dṛkcinhaṃ kugarbhakṣitijāt svagole
tathā tathā'dhaḥ sthitadeśago'rko'dṛśyo bhaveccordhvagadṛgvaśena ||'
'vadāmi tatrānayanaṃ ca yāḥ syurliptāśca kucchannabhavā inasya
tadyuksvadṛśyāṃśajakoṭimaurvyohṛtaṃ tribhajyāguṇitaṃ kukhaṇḍam
kukhaṇḍakonaṃ ca kupṛṣṭhajordhvaṃ
tadyojanaiḥ syānnijadṛṣṭicinham
dṛśyāṃśakajñānamato'pi garbhabhūjādadhaḥ syācca vilomarītyā
dṛśyāṃśasādhanārthaṃ kṣetram (81)
'jināḍhyakucchannalavādhikākṣe
lambāṃśasiddhāṃśakayogatulyaiḥ
dṛśyāṃśakairūktavadeva yatsyāt
dṛkcinhakaṃ svakṣitipṛṣṭhacinhāt
yairyojanaistaddṛśato'pi tatra
sadodito'rko bhavatīti citram|'
svadṛkcinhānyathānupapattyā kucchannakoṭacalpakā eva dṛśyāṃśāḥ svadṛkcinhārhā
netarā | jināḍhyakucchannalavākṣadeśe lambāṃśasiddhāṃśayogaḥ kucchannakoṭitulyastadadhikadeśe tu tadalpa iti yathoktamupapannam | yadā dṛśyāṃśāḥ kujordhvaṃ pṛṣṭhakujādhastadā tadantarato yathoktyā pṛṣṭhodhrvaṃ garbhakujīyahakcinhādhastad dṛkcinhaṃ syāt
dṛkcinhajñānādṛśyāṃśakajñānaṃ vilomagaṇitena subodham ||”
45.30.4
dhruvavakṣepau prakriyāvartena sthirīkṛtau tadānīṃ vedhāgataśaradhruvakābhyāmanyāhaktvaparīkṣārthaṃ paryāptau | apicātra siddhāntadarpaṇe“ rāśitrayamagastyasya dhruvaḥ sauroditaḥ purā
saptanāgāṃ 87 śakaḥ proktaḥ sasiddhāntaśiromaṇau
bhūśarākṣikṛtā 4251 bdeṣu kalerbhāskaradhīmatā
svoktāditi (7) dhruvā 93 tpaścādbhāgaṣaṭkāntare
87 yataḥ
dṛṣṭo'sau sāṃprataṃ sārddhaghanāṃ 8
45.30.p1
śāntara īkṣyate
yugmasya viśva (13) bhāgānte tadabdai rgokuparvataiḥ (719)
tasya sthānāntaraṃ siddhaṃ sārddharudrāyanāṃśajam (11|30)|| ”
iti sphuṭaṃ pratipāditam
atredamapi na vismaraṇīyam-adho nirdiṣṭakṣetre ‘na’ nakṣatrabimbagate kadambadhruvaprotavṛtte kārye te hi krāntivṛtte krameṇa ‘ma’ ‘ca’ sthāne saṃpātaṃ kurutaḥ
tadā ‘na’ nakṣatrasya ‘aca’ dhruvābhimukho bhogastathā ‘na ca’ dhruvābhimukhaḥ
śaraḥ | evaṃ ‘ama’ kadambābhimukho bhogastathā ‘mana’ kadambābhimukhaḥ śaraḥ
‘a’ aśvinyādibinduḥ, ‘saṃ’ saṃpātabinduḥ
bhoga-śarajñānārthaṃ kṣetram (83)
ācāryai rgrahacchāyādhikāre graheṣvāyanākṣadṛkkarmaṇoḥ saṃskāraḥ pratipādita
eva | atra tu nakṣatrāṇāṃ dhruvakāḥ kṣepakāścāyanadṛkkarmasaṃskṛtā eva paṭhitā iti
kevalamākṣadṛkkarma evāvaśyakamiti nirvyūḍham | ataeva sūryasiddhānte, nakṣatragrahayutyadhikāre'pi ‘grahavaddyuniśe bhānāṃ kuryād dṛkkarma pūrvavat’ ityādinā nakṣatradhruvakeṣu kevalamākṣakarmoddiṣṭam | itthaṃ saṃpātabinducalanānnakṣatrāṇāṃ dhruvakāḥ śarāśca
kālāntare sāntarā bhavanto dṛśyante | kiṃ cātra ‘na ma ca’ golīyacāpajātye
trikoṇamityā lāghavena spṛṣṭaśarātkadambaprotavṛttīyaśarasādhanamapi suśakam
api ca prācīnai rohiṇyāstārāpañcakasya sthitirākāśe śakaṭākārā'vagatā | tatra pañcasu tārāsūttarasthāyāḥ krāntivṛttāsannāyā dakṣiṇaḥ śaraḥ 2|36'
tathā yogatārāyā dakṣiṇaḥ śaraḥ 5|32' tena yasya grahasya dakṣiṇaḥ śaro yadā
nirdiṣṭaśarayorantarāle syāttadā sa rohiṇīśakaṭaṃ bhindyāt | yadi candraśaro dakṣiṇaḥ
2|35' kalāto'dhikastathā 5|32' kalāto nyūnaḥsyāttadā yadi candro rohiṇīsaṃgato bhavati tadā śakaṭabhedaḥ syādeva | evamiha budhaśukrayorapi | itaragrahāṇāṃ
tu nedānīṃ saṃbhāvyate, kālāntare rohiṇīśakaṭabhede'pi vyatyāso bhavati, tathā
ca gaṇeśadaivajñaḥ—
‘ gavi nagakulave 17 khago'sya cedyamadigiṣuḥ khaśarāṅgulādhikaḥ
kabhaśakaṭamasau bhinattyasṛk
śaniruḍupo yadi cejjanakṣayaḥ
svarbhānāvaditibhato'ṣṭa-ṛkṣa saṃsthe
śītāṃśuḥ kabhaśakaṭaṃ sadā bhinatti
bhaumārkyauḥ śakaṭabhidā yugāntare syāt
sedānīṃ na hi bhavatīdṛśi svapāte ||’ iti
evaṃ saptarṣi viṣaye'pi tatra saṃhitākārairyā saptarṣīṇāṃ gatirākalitā
sā taduktottarāyaṇa-dakṣiṇāyanagaṇanāt kalitābhiprāyā dṛśyate | tārakāntaravat kālāntareṣu pratīyamānāpi tadgatirbhagaṇabhogakalanāyāṃ naivopayuktā | ataeva
parāśaramatamupaskurvāṇena dvitīyāryabhaṭena marīcikākārodibhirlaghvāryabhaṭanāmnā
vyapadiṣṭena mahāsiddhānte saptarṣiviṣaye yaduktaṃ tatsarvamapyanupayuktamiti maduktaṃ
bhṛśaṃ parīkṣaṇīyam | evameva tatrāyanagrahaviṣaye'pi bhrāntivilasitaṃ vicāraṇīyam
iha siddhāntadarpaṇakārāstu gaṇitagolavicārasahaṃ sādhūpapādayanti | tathā ca—
prāgdhruvoḍhayā bhavantīṣṭamunikāntagṛhāṃśakāḥ
saptarṣimaṇḍalāyāmastyabdhi 43 kālāṃśako'pi yat
sāyanāṃśatulākaṃnyāsthityāṅgābdhyaṃśa 46 īkṣyate
krāntyantārtsaumyabāṇāṃśā likhyante'ṅkaśarāḥ 56 kratoḥ
pulahasyaikapañcāśat 51 pulastyasyāgnisāyakāḥ 53
aṅgapatriṇa 59 evātreḥ ṣaṣṭi 60 raṅgiraso matā
dvāṣaṣṭyaṃśā vasiṣṭhasya 62 marīceḥ ṣaṣṭi 60 rīkṣitā
sarvadāyaṃ śaraḥ krānteryadi tulyobhavettadā
yugmāntasya vasiṣṭhaḥ syāccaturbhāgāntaro dhruvāt
sphuṭakrāntermaharṣīṇāṃ tulyatā yadi sarvadā
tadā rāśyantaraprāptauvikṣepo bhinnatāṃ vrajet
yamāgastyasphuṭakrānteryathā sāmyaṃ sadekṣyate
dastrādīnāṃ ca vaiṣamyaṃ tathaiṣāṃ nekṣito'pamaḥ
pratyabdaṃ prāggatiḥ proktā purāṇaiṣṭaliptikā
teṣāṃ no niścitā pūrvānubhavā darśanamayānā ||” iti
evaṃ kālāntare saptarṣimaṇḍalasannidhibhāji dhruvatārāyāmapi sthitibhedo'vadhāryate | tatra sambandhākalanāya varāhamihira sūktiriyam—
‘ saikāvalīva rājati sasitotpalamālinīsahāseva
nāthavatīva ca digdyaiḥ kauverī saptabhirmunibhiḥ
dhruvanāyakopadeśānnirittīṃveottarā bhramadbhiśca -'
ihedamapi vaijñānikaiḥ samyagālocanīyaṃ yad grahagativiśeṣajñānavat bhacakra'
calanajñānamapi bhāratīyānāṃ prāthamikamiti | tatra vaidikamantravarṇadṛṣṭisatve'pi
spaṣṭapratipattyarthaṃ divyāñjanaśalāke ivādipatañjaliyogasūtre uddhriyete‘candre tārakāvyūhajñānam |’ ‘dhruve tadgatijñānam |’
45.30.p2
yoga sū. pā. 3 sū. 29-30
Linked texts (3)
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit
- Grahalāghava — Gaṇeśa Daivajña 1520, Sanskrit
- Siddhāntadarpaṇa — Nīlakaṇṭha Somayājī, Sanskrit