Upapattishekhara 46
Upapattiśekhara 46
- Language
- Sanskrit
Contents
46.1.1
kiṃca dhruvabhramākhyayantraṭīkāyām “.....parito dvādaśatārākābhimatsyākāramaṇḍalamupalakṣyate | tasya dhruvamatsyasaṃjñā nirmitā | tanmukhapucche sthūlatārakādvayaṃ dūrāt dṛśyate | tanmadhye yā mukhasthā sā dhruvatārāyāḥ tribhiraṃśairantaritā, yā tu pucchasthā sā dhruvatārāyā navabhiraṃśairantaritā | ubhe parasparaṃ ṣaḍaṃśāntarite staḥ | te dhruvatimimukhapucchādhiṣṭhite tārake vedhavivaramadhye samakālamāgacchataḥ ||” iti
saiṣā dhruvatārāpi kālāntare svasthānaṃ tyajati | tathā ca siddhāntatattvaviveke—
‘evaṃ bhagolake vṛttaṃ kadambādyajjināṃśakaiḥ
dhruvavṛttaṃ tu tajjñeyaṃ bhagolacalanāccalam
athatadvṛttagaṃ yadyadbhavedvaṃ svavṛttibhramāt
dhruvasthānasthitaṃ tattad dhruvabhaṃ svasvakālajam |’
siddhāntadarpaṇe tu saviśeṣamuktam—
‘liptā tithyaṃ 15 śamānaḥ 4 khe yatra rājatyudagdhruvaḥ
na tanmadhyadhruvasthānaṃ sūtrapātārhamiṣyate
kṛtāṣṭa 84 liptāntarito nijakendrād yato dhruvaḥ
meṣādistho bhramatyasmāt pauṣṇabhe (27) gaganāṅgage ||’
evaṃ pāścātyānāṃ mate'pi dhruvacalanaṃ parīkṣitaṃ draṣṭavyam | athātra tārakāṇāṃ
sanniveśaviśeṣeṇa prācīnasaṃjñāntarāṇi tārāvilāsādau vilokyāni | tadetad
vistarabhayānna prapañcitam | yattu katipaye navīnā grahatārakāṇāṃ navanavāṃ saṃjñāṃ vyavaharanti tadetatprācīnasaṃjñāsaṃnipāte bhramotpādakatvād bahuvirodhācca sarvathā śuddhamārgapravṛttairnādaraṇīyamiti
' triskandhavidyākuśalaikamallo
lallo'pi yatrāpratibho babhūva
jāte'pi kiñcidgaṇitādhikāre
pātādhikāre khalu nādhikāraḥ ||' iti
candragolāyanasaṃdhyarthaṃ kṣetram (84)
46.1.2
atha kamalākaroktaḥ sādhanaprakāraḥ'athāyanāṃśakramasaṃskṛtasya
rāhorbhujajyāpamaśiñjinī ca
taddyujyakātha tribhajadyumaurvyā
nighnī bhujajyā vihṛtā dyumaurvyā
labdhasya cāpaṃ viṣuvāṃśakākhyāstathāyanākhyaṃ valanaṃ lavādyam
susaṃskṛtāt rāhuta eva tasya
koṭyaṃśakāścandrapareṣubhāgaiḥ
mṛgādikarkādigatottarāhau
hīnānvitā syātsa paro'tha tajjyā
dyujyāguṇā sā tribhajīvayāptā
taccāpakoṭyaṃśaguṇo haraḥ syāt
trijyāparajye tvapamajyayāghnyau
haroddhṛte taddhanuṣī bhavetām
lavādikau karṇabhujau bhujāṃśatadvaiṣuvāṃśāntarakoṭijīvā
trijyāguṇā bhājya ihātha karṇapareṣumauryornihatistrimauryā
bhaktāptacāpāṃśajakoṭimauryā
bhājyo hataścāpamato'sya koṭeḥ
lavādi yanmeṣabhaṣaṭkarāhnau
sūryasya golāyanayośca sandhī
tenānvitau tau bhavatau sudhāṃśostulādiṣaṭke rahitau tu tau staḥ
pareṣukarṇajyakayorhṛtiryā
jinajyayāptā phalacāpabhāgāḥ
khāṅkacyutāstajjyakayā vinighno
trijyā'thavā bhājyamitiḥ puroktā ||' iti
atra kamalākaroktaṃ kṣetram (85)
aui viṣamatribhujam | nāḍīvṛtta-vimaṇḍalasaṃpāte kadambasūtraṃ nītaṃ,
tadedaṃ krāntivṛttopari lambarūpaṃ syāt | evaṃ ca, a u i viṣamatribhuje ia bhujopari uga lambo jātaḥ | tadā tu—
au = karṇaḥ
uga = ekabhujaḥ
gaa = dvitīyabhujaḥ | idaṃ prathamaṃ cāpajātyam
ui = karṇaḥ
uga = ekabhujaḥ
gai = dvitīyabhujaḥ | idaṃ dvitīyaṃ cāpajātyam
krāntivṛtta-vimaṇḍala saṃpāte dhruvasūtraṃ nītaṃ tadā tu—
cai = dhruvasūtragatā pātakrāntiḥ = ekabhujaḥ
ai = krāntivṛttagatāḥ pātāṃśāḥ = karṇaḥ
aca = nāḍīvṛttagatāḥ pātaviṣuvāṃśāḥ = anyabhujaḥ
idaṃ tṛtīyaṃ cāpajātyam
46.1.3
cai = pātakrāntiḥ = ekabhujaḥ
iu = vimaṇḍalagrataḥ karṇaḥ
uca = nāḍīvṛttagato'nyabhujaḥ | idaṃ caturthaṃ cāpajātyam
acai tṛtīyakṣetre pātadhruvasūtra-krāntivṛttāntaraṃ yaṣṭicāparūpaṃ aica koṇamānīya iuga dvitīyakṣetre krāntivṛtta-vimaṇḍalāntaraṃ paramaśararūpaṃ i u ga koṇaṃ
sādhayitvā tayoḥ saṃlagnakoṇayorvargāntaravaśāccaturthakṣetre vimaṇḍala-pātadhruvasūtrāntararūpaḥ ca i u koṇaḥ syāt
ca i u koṇasya tallagnapātakrāntirūpasya ca i bhujasya jñāne caui
koṇajñānaṃ yathā—
caiu koṇajyā = pa2:
ca i bhujakoṭijyā = dyujyā | tadā golatrikoṇamiteḥ ṣaṣṭhapratijñā
prakāreṇa—
kṣetram (86)
athātra saṃśodhakoktaḥ kriyopasaṃhāraḥ—
‘himāṃśugolāyanasandhiyugmajñānārthamanyairvidhayo ya uktāḥ
te'bhyo'tisūkṣmaṃ sula̱bhaṃ prakāraṃ
vicārya pūrṇaṃ vada vijña tūrṇam ||’
‘pareṣujīvā vyayanāṃśapāta—
koṭijyakāghnī triguṇena bhaktā
phalāt parāpakramamaurvikāghnāt
tribhajyayāptaṃ khalu labhyate yat
tribhayumaurvyāḥ parameṣukoṭijyāghnyāstrimaurvyā yadavāpyate ca
tadantaraikyaṃ vidadhīta nakrakaryādiyāte vyayanāṃśapāte
taccāpakoṭī rajanīśvarasya
tātkālikaḥ spaṣṭaparāpamaḥ syāt
tasya jyayāptā vyayanāṃśapātadorjyā pareṣujyakayā vinighnī
phalaṃ kherādyapadīyadojyāṃ
prakalpya tasyā viṣuvākhyabhāgān
prasādhya caitairvyayanāṃśapāte
meṣādiṣaḍrāśigate vihīnau
tulādiṣaḍrāśigate tu yuktau
sahasra raśmeḥ kila golasandhau
kurvīta tāvoṣadhināyakasya
syātāṃ subuddhyekavicāragamyau
candrasya golasandhau
rāśitritayena saṃyuktau
kramaśastadayanasandhau
jñeyau svalpāntarau sugolavidā || '
atropapattiḥ | adholikhitakṣetre—
46.1.4
saṃpāca tribhuje—
saṃpā=vyayanāṃśapātaḥ
cakoṇaḥ=tātkālikacandraspaṣṭakrāntiḥ
saṃkoṇaḥ=raveḥ paramakrāntyaṃśāḥ
pākoṇaḥ=candraparamaśaraḥ
ca koṇaḥ=candraparamakrāntyūnabhārdhāṃśāḥ
golakṣetramityā navatyaṃśajavṛttatrayotpannatribhujabhujānāṃ pūrvatribhujabhujavṛttakoṭirūpatvāt dve api tribhuje mithaḥ spardhisaṃjñake bhavataḥ | tathaiva dvitīyasya bhujonabhārdhāṃśā ekasya tadabhimukhakoṇamānaṃ jāyate | evaṃ bhujonabhārdhāṃśāṃ hi koṇāstathā
koṇenabhārthāṃśāśca bhujā iti vedyam | itthamihotpanne spardhitribhuje ‘ca’ koṇaminaṃ
dharaṇiṃ tathā paramakrāntiparamaśarakoṇau bhujau prakalpya ‘trijyāguṇāddharaṇikoṭi
guṇāt’ ityādi golatrikoṇamitisiddhāntena vyayanāṃśapātakoṭijyayā ṛṇātmikāyāḥ svarūpam—
(tri.² kojyācaṃpakrāṃ-tri. kojyāpakrāṃ. kojyāpaśa)/(jyāpakrāṃ. jyāpaśa)=-kojyāvyapā |
= tri.² kojyācaṃpakrāṃ-tri. kojyāpakrāṃ. kojyāpaśa= -kojyāvyapā.jyāpakrāṃ.
jyāpaśa.
\therefore kojyācaṃpakrāṃ=(tri. kojyāpakrāṃ-kojyāpaśa-jyāpakrāṃ. kojyāvyapā.jyāpaśa.)/(tri.²)
=(kojyāpakrāṃ. kojyāpaśa)/tri.+(jyāpakrāṃ.kojyāvyapā. jyāpaśa.)/(tri.²)
atra hi mṛgakarkyādikendre vyayanāṃśapāte tatkoṭijjāyā dhanarṇatvātkhaṇḍayoḥ
saṃskāreṇa labdhasya koṭiścandraparāmapaḥ syāt
atha saṃpāca tribhuje ‘caṃ’ candravimbāt krāntivṛttopari lambakaraṇena
‘laṃ’ saṃpātabinduścandragolasandhiḥ | tenātra koṇajyānupātaḥ—ānītakrānti
udghāṭaya vāsanābhāṣyacakṣurālokyatāmayam
pratnanūtanasudhīsūktirupapattīnduśekharaḥ
46.2
eṣā durgāprasādena saccidānandasākṣiṇā
śiromaṇilaghuvyākhyā kalpitā gurudakṣiṇā
46.3
śiromaṇeḥ prākparato na tādṛg
grantho'sti labhyo'dhyayanopayogī
yastvaṃśatastatvaviveka ekaḥ
so'nyaśca siddhānta ihodaṭaṅki
46.4
yathā vāsanābhāṣyalekhasya gumphastathānyatra naivāsti kutrāpi bhadrāḥ !
itīhādarād bodhavṛddhyai bhavadbhiḥ
sa yatnād vicāryo'vadhāryo'nukāryaḥ
46.5
yenāpāṭhiṣatāgamā jayapurīśikṣāvibhāgādhape
gaṅgolīkulakairavāmṛtakare saṃjīvane jāgrati
tena śrī (6) gurupādapadmabhajanaprāptodayenaiṣako
nyāsyuccairupapattisadma gaṇitādhyāyo'paro golakaḥ
46.5.p1.460
atra mūlaślokasaṃkhyā=21 | pūrvaiḥ saha = 460
46.5.p1.1
itiśrīgaṇitādhyāyaḥ samāptaḥ
kṣetra 1
46.5.p1.79
pṛṣṭha 79
46.5.p1.79_2
caṃ
kha
pṛ
bhūgola
keṃ
khaṃ
pṛṃ
kṣe. 1 pṛ. 79
46.5.p1.137
kṣe. 3 pṛ. 137
46.5.p1.137_2
kṣe 3 pṛ 137
46.5.p1.142
grā
ga
kṣa
ja
da
dha
kṣetra 4 pṛ 142
46.5.p1.142_2
keṃ
kha
jyā
tri
ko.jyā
ko spa
spa
kṣe. 4 pṛ. 142
46.5.p1.117
kṣe. 2 pṛ. 117
46.5.p1.117_2
tri sva
a
keṃ
nāḍī
bhūgola
ra
dhru
sa
kṣetra 2 pṛ 117
46.5.p1.155
kṣe.6pṛ 155
46.5.p1.155_2
u
keṃ
bhū
kṣe 6 pṛ 155
46.5.p1.152
manda
kakṣyā
da
dha
kṣe. 5 pṛ. 152
46.5.p1.152_2
u
u
ya
madhyako.
sphuṭako
madhyaspa.
kṣe 5 pṛ 152
46.5.p1.202
prativṛ
kakṣyāvṛ
kṣe. 9 pṛ. 202
46.5.p1.202_2
vi
kṣe 9 pṛ 202
46.5.p1.173
sva
krā
go
ta
dadhu
kṣe.7 pṛ.173
kṣe 7 pṛ 173
46.5.p1.178
udhru
uka
krā.vṛ
śī.pra.vṛ.
ma pravṛ
śī.pra.jyā
ma a jyā
pra bhra
svagrabhra
ma spa bhra
magrabhra
kṣe8pṛ 178
46.5.p1.178_2
kṣe 8pṛ 178
46.5.p1.209
sa
re
kṣe 10 pṛ 209
46.5.p1.209_2
kṣe 10 pṛ 209
46.5.p1.237
udhru
ayanā
ma
krā
vi
kastyāda
kṣetra 15 pṛ 237
46.5.p1.237_2
kṣe. 15pṛ. 237
46.5.p1.237_3
kṣe. 14 pṛ. 237
46.5.p1.237_4
kṣe 14 pṛ 237
46.5.p1.211
kṣe. 11 pṛ. 211
46.5.p1.211_2
kṣe. 11 pṛ 211
46.5.p1.239
a
u
ka
ga
gha
ca
ṭa
ṭha
ḍa
ḍha
ma
ra
kṣe. 16 pṛ. 239
46.5.p1.16
kṣe 16
46.5.p1.239_2
pṛ 239
46.5.p1.1_2
pa
pū
i
pa
bā 1
46.5.p1.237_5
pa
da
kṣe. 12 pṛ. 237
46.5.p1.237_6
vi
na
hara
dhru
sa
kṣe 12 pṛ 237
46.5.p1.237_7
kha
vi
si
pravṛ
praka
na
di yu
vi
a
ra
hā
kā
rivṛ
dhru
sa
dṛgati
kṣe. 13 pṛ 237
46.5.p1.242
samaśaṃku
samaśaṅkurdhṛti
kujyānnatadhṛti.
kṣe 17 pṛ 242
46.5.p1.242_2
kṣe 17 pṛ 242
46.5.p1.237_8
krāntijyā
taddhṛti
kujyā
agrāhi
agrā
agrāgra
kha
vi
hara
de0
vi
sa
dhru
sama kānti samā vi vṛ
vi
kṣiti
kha
hara
kā
de0
kā0
vi.kāṃ.
na
sa
dhru
kṣe 13 pṛ 237
46.5.p1.253
śa gha
kṣe 18 pṛ 253
46.5.p1.253_2
kṣe. 18 pṛ. 253
46.5.p1.258
kha
nā
aho
aho
samaśaṃ
u śa
aho va
dyujyā
iṣṭajyā
kā jyā
uśa
agrāvi
agrā
paramadyu
agrāgra
udhu
u
da
agrā
kṣe. 19 pṛ. 258
46.5.p1.258_2
kṣe 18 pṛ 258
46.5.p1.261
ra kha
nā
ma va a
pra
dyo
re
di
dhu
sa
ta
kṣe. 21 pṛ. 261
46.5.p1.261_2
kṣe 21 pṛ 261
46.5.p1.280
kha
dṛ
dṛ ma
ra
dhu
krā
re
dhu
di śaṃ
sa
prā
kṣe. 23 pṛ. 280
46.5.p1.280_2
nā
vi
kṣe 23 pṛ 280
46.5.p1.261_3
ka
ra
pa
kṣe. 20 pṛ. 261
46.5.p1.261_4
kṣe 20 pṛ 261
46.5.p1.269
śa
bhā
jyā
pra
pa
di
kṣe. 22 pṛ. 269
46.5.p1.269_2
sapā
kṣe 22 pṛ 269
46.5.p1.282
gosaṃ
kā va
nā va
para
dhu
di kī
dya
para
kṣe. 24 pṛ. 282
46.5.p1.282_2
kṣe 24 pṛ 282
46.5.p1.369
kha
nā
krā
natakrā
bhū
grahodṛ
dṛ
kṣetra 30 pṛ 369
46.5.p1.369_2
kā
bhūbhāka
ravi
bhujya
antya
kṣa 30 pṛ. 369
46.5.p1.360
kṣa 31 pṛ 360
46.5.p1.370
kṣetra. 31 pṛ. 370
46.5.p1.373
bhūpṛṣṭha
kā
ravi
bhujya
bhau
kṣa 32 pṛ 373
46.5.p1.373_2
kṣetra. 32 pṛ. 373
46.5.p1.32
spa
mā raṃ
ya
vipro
dṛ kṣe
bhau
kṣa 32
46.5.p1.373_3
pṛ 373
46.5.p1.375
kṣa 34 pṛ. 375
46.5.p1.375_2
ga
ka
la
me
a
dhra
yaṃtro
dhrudyu
viṣu
kṣa 34 pṛ 375
46.5.p1.374
rā ka
kṣa 33 pṛ. 374
46.5.p1.374_2
kṣa 33 pṛ 374
46.5.p1.376
bhūbhāke
vi ka
pu
kṣa 35 pṛ 376
46.5.p1.376_2
kṣetra. 35 pṛ. 376
46.5.p1.377
kā
kojyā kroḍa
a
a
dru pro
ka pro
bhujyā
go
kṣa 36 pṛ 377
46.5.p1.377_2
kṣetra. 36 pṛ. 377
46.5.p1.387
sa
a
dhra
la
a
ga
krā
vi
ka
ja
da
kṣe37pṛ.383
kṣe 37 pṛ 387
46.5.p1.388
kṣe 38 pṛ 388
46.5.p1.389
kṣe.38pṛ.388
kṣe 39 pṛ 389
46.5.p1.389_2
kṣe.39pṛ.389
.kṣe.40pṛ.382
kṣe 40 pṛ 389
46.5.p1.389_3
kṣe.41pṛ.389
kṣe.42pṛ.389
kṣe 41 pṛ 389
46.5.p1.389_4
kṣe 42 pṛ 389
46.5.p1.413
kṣiti
kṣetra 52 pṛ 413
46.5.p1.413_2
bhūdha niṣka
bhūgarbhakṣiti ka
bhūva
bhūga
a
kṣa
kṣe. 52 pṛ. 413
46.5.p1.433
krā
nā
kṣetra 57 pṛ 433
46.5.p1.415
dha
sthā
amya
bhādya
laghyu
da
kṣu
ku
ka
pṛ
kṣetra 53 pṛ 415
46.5.p1.415_2
kṣe. 53 pṛ. 415
46.5.p1.433_2
kṣe. 58 pṛ. 433
46.5.p1.433_3
krā
nā
kṣetra 58 pṛ 433
46.5.p1.416
spaśa
sthā
sthā dhu ka
krā
spaśa
bi dhuka
ā vira
ā bajyā
ka
kha
kṣetra 54 pṛ 416
46.5.p1.416_2
tri
tri
vi
vi
sthā
sthā
vi
ka
krā vira ka
kṣe. 54 pṛ. 416
46.5.p1.427
kṣetra 55 pṛ 427
46.5.p1.427_2
ravi
kṣe. 25 pṛ. 427
46.5.p1.431
dṛka
caka
ravi
bhūke
hasya
ca tri
kṣa. 26 pṛ. 431
46.5.p1.431_2
kṣetra 56 pṛ 431
46.5.p1.434
ka
krāvya
uja
vi
krā
dṛka
dṛk
ladhuca
nā
vihasa
paraca
nāsa
viṃ
sthā aho vṛtta
biṃbo aho vṛ
kṣetra 56 pṛ 434
46.5.p1.434_2
nā
i
sthā
ka
dhu
hira
iṭaka
dhu
laghiyā
paṣṭicā
kṣe. 59 pṛ. 434
46.5.p1.440
nā
kā
ma
na
ga
kha
ra
ja
ta
sa
kṣatre 60 pṛ 440
46.5.p1.440_2
ku
kṣaṃ. 60 pṛ. 440
46.5.p1.455
.. pratyakṣasyā
paścima
laghvimā
śukla15
uccakakṣa
ravi
nīca
ucca
kṣetra 66 pṛ 455
46.5.p1.455_2
: darśasya
pūrva
pratyagastasyā=0
vakrasthāna ca
0= pūrvodayasyā
bhū
kṣaṃ. 66 pṛ. 455
46.5.p1.447
kṣaṃ 63 pṛ. 447
46.5.p1.444
nā
krā
au
ā paha
svi
dhu
dhu
ku
sarvitradyu
vi ā vala
kṣetra 61 pṛ 444
46.5.p1.444_2
kṣaṃ. 61 pṛ 444
46.5.p1.446
kṣaṃ. 62 pṛ. 446
46.5.p1.446_2
nā
krā
gra
svi
ku
dhu
dhu
kṣetra 62 pṛ 446
46.5.p1.451
kā
nā
ma
krā
a
ja
kṣetra 63 pṛṣṭa
ya
la bha
sa
u
kṣaṃ.65 pṛ.451
ma
ka
ra
kṣetra 65 pṛ 451
46.5.p1.442
kā
nā
ka
kṣaṃ 64 pṛ 442
46.5.p1.449
a
jha
ka
dhru
sakrā
kṣaṃ. 64 pṛ. 449
46.5.p1.462
kha
kṣe66 pṛ 462
46.5.p1.463
ra ka
kṣe.69pṛ.462
ba
ka
ba
ja
kṣe70pṛ 463
46.5.p1.456
kṣe.70pṛ.463
bha
bi bha
bhū
ra
kṣe.67pṛ.456
kha
kṣe67 pṛ 456
46.5.p1.464
daśa
trikoṇa
dhruvā
tri
kṣe.71pṛ.461
a
kṣe71 pṛ 464
46.5.p1.473
spa pāla
trijya
ra
saura śra
bhū
na
ma
a
nā
a
caṃ goli vya
ra goli vya
kṣe.68pṛ.460
kṣe68 pṛ460
tri
tri
ha
kṣe.73pṛ.473
valana
śa
kṣe73 pṛ 473
46.5.p1.472
kṣe72 pṛ 472
46.5.p1.482
kha
ra dṛvṛ
caṃ dṛ vṛ
koṭi
karṇa
ahorā
caṃ
śa
krā vṛ
vimaṃ
kṣe.72pṛ.472
bhuja
ra
dṛgdakṣiṇagannabha
dṛk kṣitija
dṛggola
dṛgvṛtta
dṛggola
bhūgola
dṛśi
dṛśi
bhakakṣā
grahakakṣā
bhakakṣā
bhakakṣā
ūrdhva pha
upu
dṛg
bhūke
dhṛdṛ
bhūma
adhaḥ pha
bhago yoja ma dhṛ
adhaḥ pha
dṛggolayantram
dṛśi
mandāntyā
bhama
dṛśi
dṛśi
dṛg
dhṛ
dṛśi
dṛggola pu 482
46.5.p1.482_2
kṣe. 76 pṛ. 482
46.5.p1.377_3
kṣe. 74 pṛ. 377
46.5.p1.483
prati go
grake
ha dṛ sū
grahasū
dṛ dṛ sū
bhū
kṣepuṣṭa pu 483
46.5.p1.481
savi
kṣepu pu 481
46.5.p1.481_2
kṣe
bhū
ha dṛ sū
ma dṛśi
dṛśi
hasyā
dṛ
pa
pa śi
bha
kṣe. 75 pṛ. 481
46.5.p1.483_2
kṣe
kṣe. 77 pṛ. 483
46.5.p1.483_3
me
kṣepuṣṭa pu 483
46.5.p1.475
nā
kṣepuṣṭa pu 475
46.5.p1.471
bha
kṣepuṣṭa pu 471
46.5.p1.395
ga
a
na
nā
vi ka
krā
nā ka
krā
rā
rā
śa ko
śa
śa ko
nā ka
na
krisa
dhrua
dhru
nā
bha
kṣe. 72 pṛ. 395
46.5.p1.492
kṣe. 78 pṛ. 492
Linked texts (1)
- Siddhāntadarpaṇa — Nīlakaṇṭha Somayājī, Sanskrit