Pramāṇa · Search · About · API

Hetubindutika 86.2

Edition by Sukhlalji Sanghavi and Jinavijaya (1949) 86.2

Language
Sanskrit

86.2.1

tad evam anupalabdher aśeṣavipratipattinirākaraṇena svarūpam avasthāpya prabhedanirddeśārtham āha -- seyaṃyatoktātridhā'nupalabdhiḥ | katham? | siddhe tatprasādhakena pramāṇena kāryakāraṇabhāve sati kāraṇasyānupalabdhiḥ | kīdṛśasya? | siddhābhāvasya | tathā, vyāpyavyāpakabhāvasiddhau satyāṃ tatprasādhanapramāṇabalenaiva siddhābhāvasyaiva vyāpakasya nānyasya vyāpakānupalabdher evāsiddhatāprasaṅgād | yathoktā svabhāvānupalabdhiś ceti | evaṃ trividhā 'nupalabdhiḥ | kathaṃ punaḥ kāraṇavyāpakayor abhāvavyavahāraḥ sidhyati yatas tayoḥ siddhābhāvatocyata ity āha -- tatra kāraṇavyāpakayor api na kevalaṃ yasya sākṣād abhāvavyavahāraḥ sādhyate | svabhāvānupalabdhau svabhāvasyāsadvyavahārasya siddhir anyasya tadviviktasya bhāvasiddhir yā saivāsadvyavahārasiddhihetutvād evam ucyate | sa kāraṇavyāpakābhāvaḥ tathāsiddho 'nyabhāvasiddhyā pratyakṣarūpayā siddho 'bhāvavyavahāraḥ kāryavyāpyayoḥ pratiṣedhyayoḥ | yadā 'nayor virūpaviṣayatayā {p. 203.1} saviśeṣāṇām upalabdhir na sidhyati tadā'bhāvam abhāvavyavahāraṃvāsādhayati | samuccayārtho vāśabdaḥ | atha kiṃ svabhāvānupalabdhāv apy abhāvo liṅgatayā sādhyata ity āha -- svabhāvānupalabdhau tu ityādi | abhāvavyavahāra eva, nābhāvo 'pi tasya pratyakṣasiddhatvāt |

86.2.2

atra parasya vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- yadi tarhi kāraṇavyāpakau siddho 'sadvyavahāro yayoḥ tau santau | kena? | tadanyasya karaṇavyāpakaviviktasya bhāvasya siddhir yā pratyakṣātmikā tadrūpayā 'nupalabdhyā, anyasya kāryasya vyāpyasya vā 'bhāvam abhāvavyavahāraṃ ca sādhayataḥ | sā cānyabhāvopalabdhis tayoḥ kāraṇavyāpakayor upalabdhilakṣaṇaprāptāv eva satyām asadvyavahārasya sādhikā nānyathā ity evam iṣyamāṇe sati kathaṃ tayoḥ kāraṇavyāpakānupalabdhyoḥ parokṣe 'rthe viṣaye prayogaḥ | yadā kāryasvabhāvahetvor vyatirekaprayogaḥ kriyate -- yatra yatrāgnir nāsti tatra tatra dhūmo 'pi nāsti, tathā yatra yatra vṛkṣo nāsti kṣaṇikatā vā tatra tatra śiṃśapā nāsti sattvaṃ vā ity aśeṣapadārthaparigraheṇa vyatirekaprayoge sati | na hi tadāgnivṛkṣavyatiriktāḥ sarve 'rthāḥ pratyakṣatā(kṣā) akṣaṇikatā vā | tataś ca kathaṃ tadviviktopalabdhilakṣaṇānupalabdhiḥpratiyogino nopalabdhilakṣaṇaprāptatā siddhā? | tathā ca katham aśeṣopasaṃhāreṇa vyāptyā kāryasvabhāvahetvor vyatirekaḥ sidhyet? | tadasiddhau vā katham anayor ggamakatvam? | tasmāt kvacid adarśanamātrād eva vyatireka eṣṭavyaḥ, kvacic ca darśanamātrād anvayaḥ | tathā ca pratibandhaghoṣaṇā 'narthiketi manyate paraḥ |

86.2.3

siddhāntavādy āha -- naiva parokṣe 'rthe kāraṇavyāpakānupalabdhyoḥ prayogo vyatirekopadarśanakāle pramāṇatayā kāraṇasya vyāpakasya vā 'nupalabdhiḥ pramāṇabhūtā naiva prayujyate | kasmāt? | liṅgasya kāraṇavyāpakānupalabdhilakṣaṇasya tadabhāvalakṣaṇasya vā aniścayāt tadanupalabdhyoḥ sandeharūpatvāt tadabhāvasya ca sandigdhatvāt | kathaṃ tarhi tadā 'nayoḥ prayoga iṣyate? ity āha -- kevalam ityādi | kāraṇavyāpakayor hi {p. 204.1} kāryakāraṇabhāvaprasādhakena pūrvoktena pramāṇena vyāpyavyāpakabhāvasādhakena ca tadutpattilakṣaṇe tādātmyalakṣaṇe ca sambandhe sādhite siddhasambandhayor yady abhāvo yatra yatrābhāvaḥ syāt parasyāpi kāryasya vyāpyasya vā 'vaśyaṃ niyamenābhāvo 'nyathā 'hetukatvaprasaṅgāt, niḥsvabhāvatāprasaṅgāc ca | taddvāreṇa pratibandhaprasādhake pramāṇe smṛtiḥ kathaṃ nāma syād ity etasyārthasya darśanārtham ete kāraṇavyāpakānupalabdhī prayujyeta iti | darśanādarśanabalena tu sādhane yatraivaikadarśane paro dṛṣṭo 'darśane vā na dṛṣṭaḥ tatraiva tasya bhāvo 'bhāvo vā bhavatu sarvatra tu kasmād bhavati? | na hy apratibaddhātmanāṃ gavāśvādīnāṃ kvacit tathābhāvadarśane 'pi sarvatra tathābhāvo bhavati, puruṣasya tu sarvadā kvacid ekabhāvābhāvayor aparasya bhāvābhāvadarśanaṃ yadṛcchāsaṃvādaḥ sambhāvyeta asati pratibandhe | tathā cāha -- deśādibhedādṛṛṣyante bhinnādravyeṣuśaktayaḥ|

86.2.4

pramāṇasiddhe saty avaśyam eva yatra yatra kāryaṃ tatra tatra kāraṇam, yatra yatra tadabhāvaḥ tatra tatra ca kāryasyāpy abhāvo 'nyathā kāraṇam antareṇa kāryasya bhāve tasyāhetutaiva syāt | tataś ca nityaṃ sattvādiprasaṅgaḥ | tathā yatra yatra yatsvabhāvas tatra tatra tadbhāvaḥanyathā tasya nairātmyam eva syād iti vyāptyaivānvayavyatirekopadarśane pratibandhaḥ khyāpayituṃ śakyate nānyatheti prāg eva vistarato vipañcitam |

Linked texts (2)