Pramāṇa · Search · About · API

Establishment of Brahman 2.2

Tattvasamīkṣā 2.2

Language
Sanskrit

2.2.1

evaṃ brahmaṇi pramāṇa)gatamasāmarthyamāpādya pramākarmabhāvamapi prati brahmaṇo yogyatāṃ niṣedhati- api ca pralī]nanikhilāvacchedaṃ tattvamiti| e[vaṃ]naivamiti vidhi(ni)ṣedhābhyāṃ hi pratipattiḥ pratyetvavye vartamānā prakārabhedabhājamevārthamavagāhate nāprakārabhedam| na ca pralīna[ni](khilāvaccheda)tayā prastutatvaṃ prakārabhedavadbhavitumarhati yataḥ pratītigocaraḥ syādityarthaḥ| tatrāha- āmnāyataḥ prasiddhiṃ ca kava[yo] ('sya pracakṣate| tatra yattāvaduktaṃ bhūtārthatve mānāntarāpekṣatvenānuvādakatvādaprāmāṇyamāmnāya(syeti, tatrāha – bhūtārtha) [f. 36r] vāditve 'pyapauruṣeyasyeti| pauruṣeyo hi padasamūhaḥ puruṣabuddhipūrvastadbuddhiviṣayīkṛtaṃ paścāttadapekṣa eva vada(tyartham| apauruṣeya)stvanapekṣo 'pratyayapūrvaṃ mānāntarāyogyamapi vadatyeva, na tvanuvadatīti nāpramāṇamiti niyogakāṇḍa upapādayiṣyate| a[rha] (eva tatrānuvādakamiti vadi)manunopasṛjati| yacca coditaṃ pravṛttinivṛttyoreva prayojanatvādbhūtārthaniṣṭhe ca vacasi tayorabhāvātprekṣāvatprayogā‌nupapa[tte](rna sambandhabodha iti| tadayu)ktam, pravṛttinivṛttyatiriktasyāpi prayojanasya saṃbhavādityāha – na ca kāryaniṣṭhānyeva loke vacāṃsi| tathā hyanabhisaṃhitajāta(saṃskārādikartavyānta)-

2.2.2

rapravṛttinivṛtteḥ sujanasya paraḥ sukhī bhavatviti priyārthacikhyāpayiṣayā prayuktasya priyākhyānāni diṣṭyā vardhase putraste jā[ta] (iti na pravṛttaye nivṛttaye) vā| na niṣprayojanānītyāha - dṛśyante ca sukhotpādanaprayojanāni | na- 12 nvetatprayojanāni cedatraiva tarhi tairayaṃ pravartyatāmi[tya](ta āha- na ca sukhī) (f.36v) bhaveti tatra pravṛttirupadiśyate vastusāmarthyādeva tatsiddheḥ | sukhī bhavetyupadeśasyānapekṣaṇādanapekṣitābhidhāyinaḥ pre[kṣā](vattvavyāghātādityarthaḥ | 15 asti tāvaditi | atha matamasti tāvatpravṛttiviśeṣaḥ sukhībhavanarūpaḥ, tasya puruṣārthatayā vacasaśca tatra tātparyam | satyamutpattyā tu, na pratipa(ttyā| yatra na pramāṇaṃ tatra kāraka)hetuḥ pramāṇaṃ bhavitumarhati vidhiḥ, yatra ca pramāṇaṃ na 3 tatra vidhiratasya siddhatvādvidheśca kartavyatāvagāhitvādityāha – pratipatti[ri](ti| sukhotpattau pramāṇabhūto vidhiḥ) kārakaheturapi na vacaḥ sukhībhavanapravṛttāvityāha – na bhūtārthaparyavasitasyaiveti | 6 api cāsyāḥ pravṛttergocaro na vi(cāraṃ sahata ityatrāha - a)pi copā ye veti| upeye svayamunmukho 'pi hi cetana upāyāparijñānānna pravartate| kāma3 yanta eva hi sarvajñatāṃ pumāṃ[so](na ko 'pi punastadupāyaḥ pra)vṛttigocaraḥ|

2.2.3

yatrāpi bhūtārthapratipattau hānamupādānaṃ vā saṃbhavati, yathā – ‘eṣa pratirodhakavānadhvā, nidhimāneṣa bhūbhāgaḥ’ iti | tatrāpi hānopādānayoḥ śabdo vyāpriyate, bhūtārthopakṣayāt | śabdāṅkatamarthaṃ pratipadya tasya pramāṇāntarāvagatāmupakārahetutāmapakārahetutāṃ vā saṃsmṛtya icchayā pravartate dveṣeṇa nivartate vā | nanu prayoktā buddhipūrvakārī śrotuḥ pravṛttyarthaṃ nivṛttyarthaṃ vā vacanaṃ prayuṅkte | tathā ca pravṛttinivṛttiparyavasitameva | idaṃ hi tatra prayoktavyaṃ na prayujyate ‘na gantavyamanenādhvanā’ tathā ‘gṛhāṇeto nidhim’ iti | yatrāpi śabdārthapratipattyuttarakālā pravṛttirnivṛtti(rvā na vidhyadhīnā, ta)dyathā nidhimāneṣa bhūbhāgaḥ pratirodhakavāndhveti, tatrāpi na pravṛttinivṛttyarthatā vacasaḥ, tayoranyata eva pratilambhādananyala[bhya](tvābhāve śabdārthatvahāni)prasaṅgādityāha – yatrāpi bhūtārthapratipattāviti | tasyeti jātyabhiprāyam, ta- jjātīyasyopakārahetutāmapakārahetutāṃ vā vyā(kṛtyeti yāvat | saṃ)smṛtya tajjātīyatayā śabdāvagatasyāpi taddhetutāmanumāyeti śeṣaḥ | bhūtārthaparyavasitavyāpārasya niṣprayojanatayā (prekṣāvatpravṛttyanupa)patteḥ pravṛttinivṛttyavadhireva vyāpāraḥ kalpanīya iti codayati - nanu prayokteti | sa punarayaṃ prekṣāvatprayogo 'nyathā(siddho na pravṛttinivṛttipa)ryantatāṃ vācāṃ vyāpārasya gamayatīti pariharati - naitatsāramiti | nanu na prekṣāvatpra-

2.2.4

yogānyathānupapattyā pravṛttinivṛ[ttyoḥ] ⟨f. 37^v⟩ śabdārthatāmācakṣmahe, kiṃ tu tadabhisandhānāt| abhisaṃhitapravṛttinivṛttayo hi prekṣāvantaḥ prayuñjate vākyāni nidhimānityevamā[dī](ni| tadavagacchāmo 'vagaccha)nti nūnamete pravṛttinivṛttyavadhivyāpāratāṃ vākyānāmiti śaṅkate - prayoktrabhisaṃhita iti| nirākaroti - na prayoktrabhi(saṃdhānācchabdārthatvama)pi tu sāmarthyāt| taccānyathānupapattyekakalpanīyamanyathopapattāvaprāmāṇikam| darśitā ca pravṛttinivṛttipratītyoranyathopapatti[ri](ti nānyathānupapattiḥ| tada)bhisandhānasya śabdārthatvahetutve 'tiprasaṅgaḥ syādityāha - itaścaitadevam| yannidhimānayaṃ bhūbhāga iti kasyaciddarśanāya yadu[pā](dānabuddhiranyasya samī)hāpratiṣṭhāyāmupekṣā, evaṃ pratirodhakavānadhvelyatrāpi taskarānniyantumanasa upādānabuddhiranyasya tu bhī[roḥ] (samīhāniyamanādāvupekṣā|) ... rthatāmācakṣmahe, kiṃ tu tadabhisandhānāt, abhisaṃhitapravṛttinivṛttayo hi (0ttyorhi edn) prekṣāvantaḥ prayuñjate - nidhimānityādi, tadavagacchāmo 'vagacchanti nūnamete pravṛttinivṛttyantaraparatā vākyānāmiti śaṅkate - prayoktrīti|| 15.8-10 Cf. Abhiprāyaprakāśikā (110.21-22): na cātrānupapattiḥ pravṛttinivṛttyoḥ, anyathā 'pyupapatterdarśitatvādityarthaḥ| abhisaṃhitatvamātreṇa śabdārthatve doṣamāha - anyatheti||

2.2.5

... (paśuputrasvargādīnāṃ tattadduḥkhasaha)(f.40r)srasaṃbhedena madhuviṣasaṃpṛktānnakalpānāmanarthatayā puruṣopakāratvābhāvenātatkāmānāṃ tatsādhaneṣu karmasvadhikā [rā](saṃbhavāddigalitanikhiladuḥ) khānuṣaṅgaparamānandamayabrahmajñānādhikārānupraveśitvaṃ sarveṣāmeva karmavidhīnāṃ svargaputrapaśukāmādyupahārasampāditakāmanibarhaṇāvā)ntaravyāpārāṇām| tanmatamupanyasyati - anye manyante anavāptakāma iti| saṃyogapṛthaktveneti| yathā khalu 'agnihotraṃ (juhuyātsvargakāmaḥ' iti svā)- tatra na](tāvatprathamaḥ kalpaḥ| na) hi karmādividhaya iti svargakāmādhikaraṇasiddhāntābhiprāyam| yadi manyetānavagatakāryā iti pūrvapakṣābhiprāyam| darśita[svā](bhiprāyaṃ tamapahasati – svarga)kāmādhikaraṇamasmai vyācakṣīteti| ... (ājñābhyarthanānujñādī)(f.42r)ptrām | astu vā tanmātrābhidhānam, tathāpi tasyāpi sāmānyātmana ājñādaya eva viśeṣā eṣitavyāḥ | na ca nirviśeṣaṃ sambhava[ti], (tasmādājñābhyarthanānu)jñādīnāmanyatamo viśeṣa āstheyaḥ | tatra tāvadājñābhyarthanābhyāṃ niyojyastadviṣayādasamīhamānaḥ svopakāraṃ tadabhi(prāyānurodhādevā)jñāpayiturabhyarthyamānasya vopakāraṃ samīhamānaḥ pravartate | anujñāyāṃ tu yadyapi tadviṣayādeva kaścidupakāra(stathāpi tatkāryāya pravṛttā)vabhiprāyaṃ niyokturanuvidhatte niyojyaḥ, tadabhāve samīhamānasyāpyapravṛtteḥ | tade- 18.14–15 Taittirīyasaṃhitā II.5.5: स्वर्गकामो यजेत । rmo vede nāstyeva, na tūpadeśaḥ | codayati – nanūpadeśo 'pyanugrahābhiprāyatmaka iti na prayoktṛdharmatāmativartate | … pariharati – naitatsāram | kutaḥ ?

2.2.6

upadeśe praiṣādiṣviva pravṛttihetutvādabhiprāyasya | Cf. Nyāyakaṇikā (Stern 2004/Goswami 321.8–14): upadeśasyājñādibhyo 'bhiprāẏānanurodhaṃ viśeṣamāha – upadeśe tu satyapyanugrahābhiprāye karmaṇaḥ samīhitaśaktyādyabhāve na pravartate | karmaśaktiṃ tvavabuddhyopadeṣṭurapratārakatvamātreṇa vipralambhanimittābhāvena hetunā satyārthādvacanādasatyapyanugrahābhiprāye vaktuḥ pravartate | tasmādupadeśapravṛtteḥ pravṛttiviṣayasamīhitasādhanatvabhāvānuvidhānādabhiprāẏānanuvidhānācca nānugrahābhiprāyaḥ śabdārtho 'bhimatasādhanatā tu karmaṇaḥ śabdārtha iti sāṃpratam | 18.14–29 Cf. Bhāmatī (730.11–731.15): tathā ca ‘svargakāmo yajeta’ ityādiṣu svargakāmādeḥ samīhitopāyatayā gamyante yāgādayaḥ, itarathā tu na sādhayitāramanugaccheyuḥ taduktamṛṣiṇā – ‘asādhakaṃ tu tādarthyāt’ iti | anuṣṭhātrapekṣitopāyatārahitapravartanāmātrārthatve yajetetyādīnāmasādhakaṃ karma yāgādi syāt | sādhayitāraṃ nādhigacchedityarthaḥ | na caite sākṣādbhāvanābhāvyā api kartrapekṣitasādhanātmakavidhyupahitamaryādā bhāvanoddeśyā bhavitumarhanti, yena puṃso 'nupakārakāḥ santo nādhikārabhājo bhaveyuḥ, duḥkhatvena karmaṇāṃ cetanasamīhānāspadatvāt | svargādīnāṃ tu bhāvanāpūrvarūpakāmanopadhānācca prītyātmakatvācca nāmapadābhidheyānāmapi puruṣaviśeṣāṇāmapi bhāvanoddeśyatālakṣaṇabhāvyatvapratīteḥ, phalārthapravṛttabhāvanābhāvyatvalakṣaṇena ca yāgādisādhyatvena phaloddeśyapravṛttabhāvanābhāvyatvarūpasya

2.2.7

saṃpra[ti sa eva samuccayavādī nihnotumadhikāramasamarthaḥ svargādīnāmavāntarakā- 30 ryatayā jñānādhikārānupraveśitvaṃ sarveṣāmeva karmavidhīnāṃ manya(mānaścodayatiathe)ti | prāptābhimatakāryāṇāmapi pūrvopadeśānāṃ mānāntaravaśenòpadeśāntarānupraveśitvaṃ na punaḥ śabdavṛttimātrānu[sā](reṇetyarthaḥ | etadu)(f.43^v)ktaṃ bhavati- 33 mānāntaravaśenòsminnarthe śabdaḥ pravartate na punaḥ kevala iti | saṃprati tu satyapi mānāntare na vaktṛbhiprāyasya para[śe](ṣatvaṃ gamyate) yena pūrvopadeśānāṃ tatra tātparyamapi tu svārtheṣvevetyāha - itaścaitadevamiti | atha pūrvopadeśārthānāṃ paropadeśārthopa(kāritve sati ka)smānna pūrve paropadeśārthā 3 ityata āha - yadyapīti | na khalu yo yadupakārakastattasya tanmātratvādeva tadaidamarthyam| na hyanā[ra](mbhakaṃ vākyaṃ ‘brāhmaṇaḥ pra)tigrahādinā’ ityāha- ye 6 dravyārjanādiniyamavidhayo jīvanaprayuktapuruṣārthāvyabhicaritāste kratusambaddhadravyārjanā(bhāve 'pi tadupa)kārakatvena tadabhāve dravyasādhyakratunirvṛttyabhāvādbhavanti phalavantaḥ| kratuprakaraṇasamāmnātavanīvananakratvarthā ... ...(yathā ‘māsamagnihotraṃ juhoti’ ityatrāgnihotraśabdo nai)(f. 57^r)yamikā-

2.2.8

gnihotraprakaraṇāntarāpāditastadanyatvena vidheye karmaṇi vartitumasamartho vākyārthaniṣpattāvaparyāptastanniṣpattaye gau(ṇīṃ vṛttimavalambate na tu mānā)ntarāvirodhāya, evam 'ādityo yūpaḥ, yajamānaḥ prastaraḥ' ityādāvapi draṣṭavyam | dvitīyasyā api vṛttergauṇyā lākṣaṇi(kyā vā hetoḥ śabdānāmartheṣu) pravṛttidarśanāditi yojanā | anyathā pratyakṣādayo 'tyantamapabādhitāḥ syuriti | sāṃvyavahārikeṣa (tāttvikena) vā prāmāṇyena tadupapa(ttau gauṇārthatve ubhayānugrahala)bhyopapattiriti bhāvaḥ | hoti' ityatrāgnihotraśabdaḥ prasiddhāgnihotre mukhyavṛttirapyupasadādidharmavattayā vidhīyamāne kuṇḍapāyināmayanagate karmaṇi mukhyayā vṛttyā vartitumaśakyatvādvākyārthapratyayajananāyāsamarthastanniṣpattaye tatra gauṇīṃ vṛttimavalambate; na tu mānāntaravirodhāttasya tadayogyatvāt, tathā 'ādityo yūpaḥ' 'yajamānaḥ prastaraḥ' ityādiṣvapi 'yūpe paśuṃ niyuñjyāt' 'prastare juhūṃ sādayati' ityādivākyārthapramitiniṣpattaye guṇavādaḥ, na mānāntaravirodhāditi draṣṭavyamiti | dvitīyā vṛttirgauṇī, lākṣaṇikī vā| tathābhūtāyā dvitīyasyā api vṛtterhetoḥ śabdānāmartheṣu pravṛttidarśanāditi yojanā|

2.2.9

dūṣayati - naitatsāramiti| sāṃvyavahārika vā tāttvike vā prāmāṇye na pramāṇānāṃ svamahimasiddhapramā [ṇā] (bhāvātsvarasabhaṅgaḥ| ) samabhivyāhṛtānāṃ tu padānāṃ paurvāparyālocanayā mukhyayā vṛttyā vākyārthapratītau svarasasiddhāyāṃ mānāntarānurodhena [dvi] (tīyavṛttikalpane prāmāṇyabha) ṅgaprasaṅgaḥ| [na cāsti saṃbhavaḥ] pramāṇeṣu yadeṣāṃ svabhāvato 'prasiddhaṃ tadanyāpekṣebhyastebhya eva sidhyatīti| asti tu saṃbhavaḥ prameye [pra] (māṇasāmarthyānusāreṇa) ⟨f.57ᵛ⟩ [dṛṣṭe 'pi tadanupapattau kasyacidadṛṣṭasya kalpaneti| tasmātpra] māṇānusāreṇa yathāsambhavaṃ vikalpasamuccayavyavasthāḥ kalpyante| yadi [ku] (taścidgauṇārthatvaṃ svarasa) siddhāprāmāṇyānyathānupapa[ttyā kalpyate], tataḥ parasparāśrayaprasaṅga ityāha - itaretarāśrayaprasaṅgācceti | tasmādvedāntotthenādvaita[jñānena virodhe pratyakṣādi]jātasyendriyādisamutthasya vijñānasya bādha eva pramāṇānusārī, tadapabādhātmana evottarasya samudāyāt | tadanapabādhe ta[drū](paṃ nādvaitajñānaṃ tadapabā)dhātmakaṃ jāyate yena tadabhāve tadrūpaṃ vyāhanyeta | na khalu yathā nedaṃ rajatamiti pūrvavijñānaprasañjitarajataniṣedhātmakamavabhā[sa](te, api tu vartamānami)damityapi | satyapi viruddhaviṣayatve śuktiriyamityapi kadāciditi cetarānubhūyamānārthasyāpi naño 'prayogādityavadātam | na ca pra[tyakṣādīnāmananyagati]tvāditi sāṃvyavahārikatvena tāvaduktagatirgatyantaramapi śakyaṃ vaktumiti matvoktam - athā [sattvāt | tasya rajatāde rajatavidyāvi](ṣayā avidyāmānārthāḥ |)...

Linked texts (1)