Pramāṇa · Search · About · API

Establishment of Brahman 3

Tattvasamīkṣā 3

Language
Sanskrit

3.1

tatra prathamāmadhikṛtyo(cyate – śabdādyadātma)vijñānamiti | kasmātpunaḥ prathamā śābdī bāhyendriyādinimittāpinetyata āha – brahmaṇo hīti | natarāmavaśyaṃ kāraṇā[ni] (kāryavanti bhavanti, vya)bhicārasyāpi darśanādityata āha – na

3.2

tāmeva vidheranapekṣatāṃ karmāvabodhe darśayati – svargakāmo yajeteti bodhe 'sminneti | codayati – nanu yathaiṣāmiti | svādhyāyā[dhyayanavidhāvadhyetavyaḥ] khalva - yaṃ sarvo vedarāśistanmadhyapatitaśca syādātmā , na cātrānavasthā | na cātmā- 3
śrayatvam, tathā tadarthabodhavidhāvapītyarthaḥ| pariha[ra](ti-viṣama upanyāsa i)ti| na hi tadadhyayanaṃ tadadhyayananimittaṃ nāpi vidhyantarādhyayananimittaṃ yenātmāśrayatvānavasthe syātām| api tu yathā śākhāntarīyamaṅgamana(dhītatadvākyastraivarṇikaḥ puruṣāntarādhītādvākyācchravaṇamātreṇānugamyānutiṣṭhatyevaṃ puruṣāntarādhītādeva svādhyāyādhyayanavidhe(stasya cānyeṣāṃ ca vākyā)nāmadhyayanam| na caivamanavasthānamātmāśrayatvaṃ vā, vedavattadadhyayanādhyetṛparamparayā anāditvādityarthaḥ|
⟨f.128v⟩ na ceyaṃ vidhāvavabodhavidhau ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ’ ‘ātmā jñātavyaḥ’ ityatra vā sambhavatītyāha - anavabuddhārthastviti| yathā hyanadhītavākyaṃ puru(ṣāntarasthamadhyayanapra)vṛttiheturasya cānyeṣāṃ ca vākyānām, naivamapratī- 3 tārthaṃ svaparārthāvabodhapravṛttihetuḥ| na ca parajñānena paraḥ pravartate, parasmādvā[rthā](nna parasyāvabodhaḥ| athāvabu)ddhārtho 'vabodhavidhiḥ, na hi vedānna hi vyākhyānādavagato vedārtha ityarthaḥ| kā tarhi ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ’ 6 ityasya vidhergatirityuta [āṃ]ha - na ca vedaḥ kṛtsno 'dhigantavya i)ti| bhavatu vā ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ’ ityayaṃ vidhiḥ, mā ca bhūnnyāyaprāptamarthaparatvam, tathāpi ‘ātmā jñātavyaḥ’ ityanena na śābdaṃ jñānaṃ vidhā[ta](vya- 9 m, sāmānyavidhine)vāsyārthasya prāptatvāt| na hi ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ’ iti vihite karma jñātavyamiti vidhyantaramapekṣyata ityabhyupetyāhaathāpyeṣa [vi](dhiriti| svādhyāyādhyayana)vidhinā yadarthākṣiptamarthajñānaṃ ta- 12
athāpyeṣa vidhistathāpi svādhyāyādhyayanavidhinā'rthākṣiptamarthajñānamucyetānūdyetetyanicchatāpyabhyupeyam | anabhyupagame hītaravedavākyavad ‘vedaḥ kṛtsno 'dhiga[nta](vyaḥ’ ityetadapyaviva)kṣitārtham | tathā ca tadadhīnaworthrthāvadhāraṇaṃ vedarāśerapramāṇakaṃ prasajyeteti balād ‘dṛṣṭo hi tasyārthaḥ’ iti nyāya eva pramāṇa(māsthātavyam | tathā sati) tatsiddha evārtho ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ’ iti vākyenānuvācyata iti siddham | bhavatu vāyaṃ vidhistathāpi ‘ātmā jñātavyaḥ’ iti na vidhi(rapekṣitavyaḥ, sāmānyavi)dhinā caritārthatvādityāha - tathāpi brahmasvarūpeti | kākākṣivadubhayatra madhyasthaṃ tathāpīti yojanīyam | vākyasāmarthyādeveti | ve[dā](nteṣu ‘tattvamasi’ i)tyasya vā vākyasya ‘sadeva somyedamagra āsīd’ ityādervā sāmarthyādityarthaḥ || ⊗ ||

3.3

śabdādavagamya vidheyaṃ yā pravṛttiḥ sā vidheḥ prayojanam, na tu śabdaprabhavo vidheyāvagama eva, anyonyasaṃśrayāt - avagate śabdārthe pravṛtteḥ, pravṛttasya cāvagamāt | śabdārthabodhādeva vā śabdārthabodha ityātmāśrayaḥ | anyonyasaṃśrayastu tulyānupapattitvāduktaḥ | yastu tattvāvabodhaparādvākyāttattvāvabodhaḥ, nāsau śabdārthabodhātparācīnaḥ, kintu sa eveti |
ca sati pravṛttiriti | yadi punarmadhyavartinīṃ pravṛttimavivakṣitvā pravṛttiphalaṃ vidhipha[laṃ] (vivakṣati tarhi tasmā)deva tadityātmāśrayaḥ | anyonyasaṃśrayastūktastulyānupapattitvāt | ubhayorapyanu (f. 130r) papattiḥ samāneti bhaktyātmāśraya evānyonyasaṃśraya ukta iti || ⊗ ||

3.4

udapādi cet ‘sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam’ ityupakramāt ‘tattvamasi’ ityantādvākyādātmatattvāvabodhaḥ, padānāṃ parasparānvitārthatvāt, kimanyadvidhiḥ kariṣyati ? na pravṛtta eva pravartyaḥ | atha padārthasamanvayamātrānna tattvabodhotpādaḥ, sutarāmapravartyaḥ | śābdasya tattvāvabodhasyāsaṃbhavāt | syādetat – utpanne 'pi tattvāvabhāse śabdāt, niścaye pravartyaḥ ‘evamidam’ iti | tanna | yadi tasmācchabdānniścayaḥ, sa jāta eva | athānyato niścayaḥ, anyavāñchanaṃ pramāṇāntarāpekṣā, na tatra tattvaniścayanibandhanaṃ śabdaḥ syāt | evaṃ tāvanna tattvaniścayāya vidhirarthyate |
api cānāgatamutpādyaṃ pravṛtterviṣayaḥ | utpannaścet ‘sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitī)yam’ ityupakramāt ‘tattvamasi’ ityantācchabdādbodhaḥ, nāyamanāgata iti na tatra pravartyaḥ | tadidamāha – śabdājjāte bodhe na pravartya iti | athāyamabodha[ka](ātmana iti cet, ta)trāha – nitarāṃ khalvabodhake
śabda iti| utpanne 'pi śabdādbodhe tasyānantaravināśitvātsambhavatyanāgato bodha utpādyaḥ, kevalamasau śa(bdaprabhavabodhasaṃ)skārasahitānmanomātrādeva bhavitumarhati na pravṛttimapekṣate| abodhake tu pravṛttāvapi na kāryotpāda iti natarāmityuktam| atha na padā(rthasamanvayamātrāttattvani)ścayotpāda 'evametanna tvevam' iti| sa śabdāccejjāta eva, kimarthamayaṃ ghaṭate? tadidamāha- na niścaye tasmāditi| mānāntarācce[nmā](nāntarāpekṣo ')yaṃ śabdo 'rthamavagamayatīti sāpekṣatvaprasaṅgaḥ, tadidamāha- anyasmādanyavāñchanamiti| nanu bhūtārthatvātsāpekṣatvam? 〈f.130ᵛ〉 na tvayaṃ tadarthaḥ kāryaparaśca, tasmātkāryārthatatparatvenaiva bhūtārthābhidhānāttasya ca mānāntarāgocaratvāt| kuto 'sya sāpekṣatetyata āha- tanna na ta[ttva](niścayanibandhanaṃ śabdaḥ)syāt| tathā ca na śābdabodhe pravarteteti śeṣaḥ|| ⊗ ||

Linked texts (1)