Pramāṇa · Search · About · API

Vicaratrayi 80.5

Vicāratrayī 80.5

Language
Sanskrit

80.5.1

sarveṣu sarve varṇā sarveṣu sarveṣvāśramā guṇaprādhānyādityaṅgīku
rvatā varṇasaṃkara vinā kiṃ siddhāntitamasyāṃ turīyamīmāṃsāyā
gṛhasthānāmeṣaṇātrayamagnānā praiṣamantroccārāṅgīkāra eṣaṇātrayatyāgakarmaṇi viniyukto ya | mahatsāhasametat | yena karmaṇā sarveṣvāśramā
luṇṭhitā | atyalpenaiva kālena 'viprādviṣaḍguṇayutādaravindanābhapā
dāravindavimukhācchvapacaṃ variṣṭhami'ti ślokamavalambya śrāddhe śvapacaṃ
niyuñjānā api janā dṛśyeran | etatsamayacaritra | yāca nindā
sanyāsinā sā samatā'smākaṃ kālopahṛtatvāddharmmāṇā gārhasthyavṛtri
ndāstutyoradhikārādhīnatvāt | 'jñānaniṣṭho virakto vā madbhaktovā'nape
kṣaka | saliṅgānāśramāṃstyaktvā caredvidhigocara' iti, 'jijñāsurapi
yogasya śabdabrahmātivartate' iti ca bhagavata śikṣāṃ nāṭayanti
bahava | yadi bhakta eva vidhiniṣedhāgocarastadā kimu vaktavyaṃ
jñānaniṣṭho vidhiniṣedhāgocara iti | tattanniṣṭhatvaṃ tattaddīkṣayāvagantavyaṃ | yatra brāhmaṇakule samutpannastadbrāhmaṇyameva na vijānāti
paramahaṃsadharmaṃ vivṛṇoti citram | vṛścikamantramavijānan sarpavile
hastaṃ kṣipati | rāgadveṣābhyāṃ na dharmanirṇayaḥ pārayituṃ śakyate iti
satyaṃ vijñeyaṃ | 'haṃsaḥ śveto bakaḥ śvetaḥ ko bhedo bakahaṃsayoḥ
nīrakṣīraviveke tu haṃso haṃso bako bakaḥ|' bhīṣmaḥ kṣatriyaḥ sanneva viṣṇusahasranāmaphalakathanaprasaṅge brāhmaṇetarasya mokṣādhikāramupaniṣadvikāraṃ ca bādhate | yathā 'vedāntago brāhmaṇaḥ syātkṣatriyo vijayī
bhavet | vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyādi'tyadhikārabhedena

80.5.2

phalabhedadarśanam | ataeva svayaṃ na saṃnyastavān | mokṣāśramānadhikārāt bhagavatāpi tāratamyaṃ darśitaṃ | 'māṃ hi pārtha vyapāśritya
ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ | striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti
parāṃ gatim | kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathe'ti kiṃpunariti kākuḥ | brāhmaṇā brahmasaṃbaddhāḥ parāṃ brahmībhāvaṃ yāntīti
na citramiti | ataeva puṇyā iti viśeṣaṇaṃ | yonimahimnā
puṇyatvaṃ | rājarṣīṇāṃ ca bhaktā iti viśeṣaṇaṃ | tadevetareṣāmapi
prāptaṃ krameṇa te'dhikārijanmasamāsādya mucyanta ityapi śabdārthaḥ
anadhikārijanmāpādikā yoniḥ pāpayoniḥ | vijigīṣākṣatrayasya svabhāvaḥ | vividiṣā brāhmaṇasya | jighṛkṣā vaiśyasya | dāsyaṃ
śūdrasyeti bhīṣmavākyasyārthaḥ | ayaṃ kṣīranīravivekaḥ gokule nivasan
bhagavānapi gopakanyā yathecchamaṅgīcakāra yajñapatnīśca namaścakāra
jasyāṃ brāhmaṇayonau śāstramūle'hameva bhavāmi bhūtaśca | 'avidyo
vā savidyo vā brāhmaṇo māmakī tanuri'ti pratijñānāt | yathā'jāmilo vālmīkirvasiṣṭho vā | yonimahimnā brāhmaṇatvaṃ siddhaṃ tapaḥśrutābhyāṃ vijānāti tadā'haṃ brahmāsmīti vadedeṣa yonimahimā | tata
uktaṃ vyāsena 'śāstrayonitvā'diti | tadahamasmi śāstrayoniḥ tasmādetacchāstraṃ yā brāhmīyoniḥ yā kṣātrī sā śastraṃ | yā vaiśī sā tulā
yā śaudrī sā dāsī | tasmāttā gopakanyakā aṅgīcakāra brāhmaṇīrnamaścakāra mokṣabhūmīḥ | tasmātkṣatriyajātau mokṣasyāśāpi
nāsti | tasmātsati vairāgye brāhmaṇaḥ saṃnyasetkṣatriyaḥ śamaṃ bibhṛyāt | ataeva jñānivaryo bhīṣmo vasuṣyalīyata śaṃkhadharaḥ | jaḍabharato'pi tṛtīye janmani brāhmaṇastatra mukto babhūva | ataeva

80.5.3

bhagavatoktaṃ | ‘śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate | athavā
yogināmeva kule bhavati dhīmatām | etaddhi durlabhataraṃ loke
janma yadīdṛśam | tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam | yatate
ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandane’ti | yatamāno bharato hariṇasaṅgena bhraṣṭastṛtīye janmani śucīnāṃ ‘śucirvipraḥ śuciḥ kaviri’ti
śruteḥ | śrīmatāṃ ‘ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣi | sā hi śrīramṛtā
satāmi’ti śrutervidyāvatāṃ gṛhe jajānāthavā'tmārāmaṇāmeva vedarahasyavidāṃ gṛhe | tatphalaṃ nirūpitaṃ etaddhītyādinā | śrutiśca ‘nāsyā'
brahmavitkule bhavatī’ti tasmāt ‘sarvāpekṣā ca yajñāderaśvavadi’ti
vaiyāsikaṃ sūtraṃ brāhmaṇeṣṭveva saṅgacchate sāmagryā anyūtattvāt
kṣatriyādirvirakta ubhayabhraṣṭo bhavati na hyatra śāstramiti | tasmādgītā
samanvitā bharate | etena kṣatriyatyāgināṃ gatiścintyā | saṃnyāsābhāvān | tasmān teṣāṃ brahmabhūtānāmiti saṅkalpaḥ | brahmībhāvasya yonyadhīnatvātsaṃskārādhīnatvācca | pūrvaṃ brāhmaṇajanma saṃpādya
brahmībhūtasyeti saṅkalpaṃ saṃpādayiṣyantīti nirvivādaṃ pakṣo bharato
dāharaṇena samanvito bhagavaduktaṃ udāhṛtakṣatriyādiṣu yojyaḥ
tasmānyonibrāhmaṇānāmevādhikāraḥ saṃnyāse liṅgadhāraṇe ca
yajjātau yogabhraṣṭā janiṣyanti tajjāteruddhāre kaḥ saṃśayaḥ
nanu kathamate nidāghādayaḥ kṣatriyāḥ | tasmāddevāliṅgaṃ | punarmuhyārhāḥ pāśupatā bhavadupanstapṛthupautrasuśīlavat | pāśupatī hi
dīkṣopāsanāṅga siddhimārgaḥ saṃnyāsasadṛśaḥ praiṣamantravarjanāt | teṣāṃ

80.5.4

muktau na pramāṇam | ataeva ‘janmāntare bhavapratyayo videhaprakṛtilayānāmi’ti yogasūtrā ‘ttaṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā
ce'ti śruteḥ sāmagrīsaṃyojakabrāhmaṇakule janma saṃpādya brahmībhavanti | nanu kathaṃ viśvāmitre brāhmaṇaśabdastasmādguṇato varṇāṅgīkāra
āvaśyaka ubhayostadā sarvoyaṃ turīyamīmāṃsānibandhaḥ susaṃbaddha
iti cedupakṛtaṃ viśvāmitreṇa triśaṅkāviva | mahatā tapasā
brāhmaṇaśabdaṃ saṃpāditavānvasiṣṭhāt | rājanyaṃ vā vaiśyaṃ veti
śrutyanugrahābhāvāt | yathā'dhunā rājādipadavī tathāyaṃ brāhmaṇaśabdaḥ | krośamātrepyājñā yasya nāsti sopi rājetyucyate | naitāvatā brāhmaṇajātipraveśaḥ sāpiṇḍyavyavasthānupapatteḥ | 'prajātantuṃ
mā vyavacchetsī'riti sāpiṇḍyocchedo niṣiddho'ṅgīkṛtaḥ syāt
nānyathā jātyantarapraveśaḥ | yatra jātau praviṣṭastatrāpyabhinavasya
sāpiṇḍyaṃ niruddhaṃ kenāpyasaṃbandhāt | tasmādgotrapravartako viśvāmitro jātibrāhmaṇa eva yaṃ gāyatryā ṛṣiṃ sasmārābhinavo viśvāmitranāmā brāhmaṇaḥ | tasya brāhmaṇaśabdalābhātpūrvaṃ yadgotraṃ tadevānuvṛttaṃ sāpiṇḍyaṃ ca | anyathobhayabhraṣṭatvāpatteriti dik | ataeva 'dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyata' iti bhagavān
śreyo mokṣastatsādhanaṃ ca | ataeva 'yadahaṃkāramāśritya na yotsya
iti manyase | mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyatī'ti
vacanena pāśupatāstralābhasamaye śivena saha yuddhaṃ smāritaṃ | prakṛtiḥ
kṣātrayoniḥ tasmāt'sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraje'ti
vākyasya pravāhaprāptayuddhetaradharmāniti bodhaprasaṅge'rjunena 'kariṣye

80.5.5

vacanaṃ tave'tyuktaṃ | tasmādviśvāmitreṇa brāhmaṇaśabde labdhe'pi na
saṃnyāsādhikāro labdhaḥ sa ca jātinibaddhaḥ | na tādṛśaṃ bhāgyaṃ
sarvāsāṃ mātṛṇāṃ yāḥ putrabrahmībhāvenoddhṛtāḥ syuḥ | idamatra rahasyaṃ
śrīkāśīva brāhmaṇayonirbrahmatvaṃ datvā putrāya kṛtārthā bhavati
yathā vālmīkaye | ataeva droṇo yogāntaḥ siṃhīva kṣātrayoniryodhayitvā putrān | ataeva bhīṣmo raṇāntaḥ | kūrmīva vaiśyayonirvāpana | aśvinīva śūdrayonidāsa | satyeva kṣatriyādīnā
sanyāsādhikāradānapariśrama kasmāt | yadi grahītumudyatā sarve
parīkṣitā kṣatriyādaya | ataeva madālasāputrā avadhūtadaśā prāptā
api nijena bandhunā'larkeṇa yuyudhu | spaṣṭa caitatpurāṇeṣu | yuddhenaiva bhujakaṇḍūti śāmyati kṣatriyāṇā brahmībhāvenaiva brāhmaṇānā
vanenaiva vaiśyānā yaśasaiva śūdrāṇā tridaṇḍo mumukṣulakṣaṇamekadaṇḍo
muktalakṣaṇamubhaya brāhmaṇa eva pārayitu śaknoti | tridaṇḍa ātmadamanārtha ekadaṇḍo jagaddamanārtho'taeva paramahaṃsaparivrājakācāryapadavī svāmipadavī caikadaṇḍinām
nanu citra sarvatyāga kutra svāmitva ca kutra| na citra yatra sarvatyāgastatraiva svāmitvāvyāhata| yathā nārāyaṇaśivadattātreyādayastyā
ginopi svāmino'pi | tṛptatvāttyāgina śāsakatvātsvāmina | śāstro
vakti śāstāra svāmīti| ida mahadaiśvarya yasya sarve varṇā sarve'pyāśra
miṇa śāstrapade sthitā | ‘svāmikṣatraiśvarye’ iti dhāturna dhana brūte kiṃtu
prabhutva | tasmātsvāmiśabda prayuñjānā ekadaṇḍini brāhmaṇatame prabhu

80.5.6

tvamaṅgīkurvantyanuddhatā | uddhatāstu yatheccha bruvate | ‘mātṛmānpitṛmānācāryavānvede’ti vedo brūte svarahasyam | ataevoddhatatvaśāntau
viśvāmitra uvāca | ‘dhigbala kṣatriyabala brahmatejobala balam’ti
brahmatejaso lakṣaṇa ekadaṇḍe vedasiddhāntapratipādini svāmitvamā
cāryatva ca nibaddha | tasmādanyeṣu svāmiśabda ācāryaśabdaśca
prāmādika | teṣu satyapi brāhmaṇatve śāstrakoṭiniviṣṭā ekadaṇḍinā
tatpūrṇa brāhmaṇya yadeṣaṇātrayatyāge satyācāryalakṣaṇasapannatva
yasmānna lobhasamānādhikaraṇa brāhmaṇya kuta ācāryatva prabhutvarūpa
lobho hi śvavṛtti kārayati | ‘asatuṣṭā dvijā naṣṭā’ iti
pravāda | śvavṛttirapyārcopītyupahāsa ‘śamo damastapa śauca
kṣāntirājavameva ca | jñāna vijñānamāstikya brahmakarma sabhāvajam | śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam | dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam | kṛpigorakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam | paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajami'ti
varṇalakṣaṇāni bhagavaduktāni | vyastalānīmāni na phalāya bhavantītyāha | 'sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ' iti
yoninimitteyaṃ vyavasthetyāha svabhāvajamiti | bhavatyasminniti
bhāvo'dhikaraṇe ghañ | svasya bhāva utpattisthānaṃ tajjaṃ | ataeva
gauḍapādācāryā vyavasthāpayāmāsuḥ saṃnyāsaṃ 'viprāṇāṃ vinayo
hyeṣa śamaḥ prākṛta ucyate | damaḥ prakṛtidāntatvādvidvāneva śamaṃ
vrajedi'ti | eṣā saṃpattirbrāhmaṇānāṃ yonimūlā ete catvāro'pi
yonidharmā na guṇadharmāḥ | ataeva tadvyatyāsaṃ dṛṣṭvā śūdraṃ tapaścarantaṃ

80.5.7

mārayāmāsa rāmacaṃdra iti rāmāyaṇottarakāṇḍe prasiddha | kiṃca
bhavatsaṃmate brāhmaṇatve siddhe tapaḥ kimarthaṃ cacāra | taptetitapasi
yonivyatyāsāsaṃbhavāt brāhmaṇaśabda eva labdhaḥ pravṛttinimittahīnastasmānna viśvāmitrasyāpi saṃnyāsādhikāraḥ | ataeva svasya
dīkṣāsamaye yuddhādhikārābhāvaṃ nimittīkṛtya daśaratha śrīrāmacandro
yācitaḥ kṣatriyatvābhāvo na nimittīkṛtaḥ | icchā cedvibhartuṃ
tridaṇḍamarjunavat
nanu brāhmaṇaśabdaḥ saṃnyāsāyopayujyeta cetkiṃ dattaṃ vasiṣṭhena
na tadā viśvāmitrasya saṃnyāsaprasaṅgaḥ jātyantarāṅgīkāro yonidūṣaṇaṃ | tasmādbrahmībhāvādhikāriṇāmekadaṇḍināṃ brāhmaṇatamānāmkiṃkarāṇāṃ śrījagadgurubhagavatpādaśrīśaṃkarācāryakiṃkarāṇāṃ svāmitvamācāryatvamavyāhṛtamiti vijayabherīghoṣaḥ | siṃhaśiśuḥ siṃha eva
bhavatīti nyāyāt | tasmānna kṣatriyāṇāmupaniṣadadhyayanādhikāraḥ
śravaṇādhikāro'pi nāsti | sanyasya śravaṇa kuryādityupanipatsu
śrautaniyamāt bhagadgītādhyayanādhikāro'yadyaṃ tadarthatvādupaniṣatvepi | śrīśūdravaiśyānāṃ na gītādhyayanā'dhikāro'tadarthatvāt
alamati parīkṣāyai | iti pañcamaḥ pulāka

Linked texts (5)