Bhagavadgita 17.1
Gūḍhārthadīpikā 17.1
- Language
- Sanskrit
17.1
4 madhusūdanīvyākhyā | anantarādhyāye ‘adhaśca mūlānyanusantatāni karmānubandhīni manuṣyaloke’ ityatra manuṣyadehe prāgbhavīyakarmānusāreṇa vyajyamānā vāsanāḥ saṃsārasyāvāntaramūlatvenoktāstāśca daivyāsurī rākṣasī ceti prāṇināṃ prakṛtayo navame'dhyāye sūcitāḥ | tatra vedabodhitakarmātmajñānopāyānuṣṭhānapravṛttihetuḥ sāttvikī śubhavāsanā daivī prakṛtirityucyate | evaṃ vaidikaniṣedhātikrameṇa svabhāvasiddharāgadveṣānusārisarvānarthapravṛttihetubhūtā rājasī tāmasī cāśubhavāsanāsurī rākṣasī ca prakṛtirucyate | tatra ca viṣayabhogaprādhānyena rāgaprābalyādāsurautvaṃ, hiṃsāprādhānyena dveṣaprābalyādrākṣasatvamiti vivekaḥ | saṃprati tu śāstrānusāreṇa tadrihitapravṛttihetubhūtā sāttvikī śubhavāsanā daivī saṃpat, śāstrātikrameṇa tanniṣiddhaviṣayapravṛttihetubhūtā rājasī, tāmasī cāśubhavāsanā rākṣasryāsurryorekīkaraṇenāsurīsaṃpaditi dvairāśyena śubhāśubhavāsanāmedaṃ ‘dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca’ ityādiśrutiprasiddhaṃ śubhānāmādānāyā-
4 madhusūdanīvyākhyā | śubhānāṃ hānāya ca pratipādayituṃ ṣoḍaśo'dhyāya ārabhyate | tatrādau ślokatrayeṇādeyāṃ daivīṃ saṃpadaṃ śrībhagavānuvāca-śāstropadiṣṭe'rthe saṃdehaṃ vinā'nuṣṭhānaniṣṭhatvaṃ ekākī sarvaparigrahaśūnyaḥ kathaṃ jīviṣyāmīti bhayarāhityaṃ vā'bhayam, sattvasyāntaḥkaraṇasya śuddhirnairmalatā tasyāḥ samyaktvā bhagavattattvasphūrtiyogyatā sattvasaṃśuddhiḥ paravañcanamāyā'nṛtādiparivarjanaṃ vā parasya vyājena vaśīkaraṇaṃ paravañcanaṃ, hṛdaye'nyathā kṛtvā bahiranyathā vyavaharaṇaṃ māyā, ayathādṛṣṭakaraṇamanṛtamityādi, jñānaṃ śāstrādātmatattvasyāvagamaḥ, cittaikāgratayā tasya svātmānuvārūḍhatvaṃ yogastayorvyavasthitiḥ sarvadā tanniṣṭhatā jñānayogavyavasthitiḥ | yadvā tu abhayaṃ sarvabhūtābhayadānasaṃkalpapālanaṃ, | etaccānyeṣāmapi paramahaṃsadharmāgāmupalakṣaṇam | sattvasaṃśuddhiśravaṇādiparipākenāntaḥkaraṇasyāsaṃbhāvanāviparītabhāvanāvamalarāhityaṃ | jñānamātmasākṣātkāraḥ | yogo manonāśavāsanākṣayānukūlaḥ puruṣaprayatnastābhyāṃ viśiṣṭā saṃsārivilakṣaṇāvasthitirjīvanmuktirjñānayogavyavasthitirityevaṃ vyākhyāyate tadā phalabhūtaiṣā daivī saṃpadiyaṃ draṣṭavyā | bhagavadbhaktiṃ vināntaḥkaraṇaśuddherayogāttayā sāpi kathitā 'mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ | bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam' iti navame daivyāṃ saṃpadi bhagavadbhakteruktatvācca bhagavadbhakteratiśreṣṭhatvādabhayādibhiḥ saha pāṭho na kṛta iti draṣṭavyam | mahābhāgyānāṃ paramahaṃsānāṃ phalabhūtāṃ daivīṃ saṃpadamuktvā tato nyūnānāṃ gṛhasthādīnāṃ sādhanabhūtāmāha-dānaṃ svasvatvāspadānāmannādīnāṃ yathāśakti śāstroktaḥ saṃvibhāgaḥ | damo bāhyendriyasaṃyamaḥ ṛtukālādyatiriktakāle maithunādyabhāvaḥ | cakāro'nuktānāṃ nivṛttilakṣaṇadharmāṇāṃ
prāṇivṛtticchedo hiṃsā taddhetutvamahiṃsā | satyamanarthānanubandhi yathābhūtārthavacanam | parairākrośe tāḍane vā kṛte sati prāpto yaḥ krodhastasya tatkālamupaśamanamakrodhaḥ | dānasya prāguktestyāgaḥ saṃnyāsaḥ | damasya prāgukteḥ śāntirantaḥkaraṇasyopaśamaḥ | parasmai parokṣe paradoṣaprakāśanaṃ paiśunaṃ tadabhāvo'paiśunam | dayā bhūteṣu duḥkhiteṣvanukampā | aloluptvaṃ indriyāṇāṃ viṣayasaṃnidhānepyavikriyatvam | mārdavamakrūratvaṃ vṛthāpūrvapakṣādiṣvapi śiṣyādiṣvapriyabhāṣaṇādivyatirekeṇa bodhayitṛtvam | hīrakāryapravṛttyārambhe tatpratibandhikā lokasajjā | acāpalai
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit