Bhagavadgita 4.11

4.11

aśocyāniti | na śocyā aśocyāḥ śocitumanarhā bhīṣmadroṇādayastānetānaśocyāneva tvamanvaśocaḥ etānuddiśya śokaṃ kṛtavānasi | nanu svajanamaraṇe sarveṣāṃ śoko jāyata eva kathamucyata etānanvaśocastvamiti, kuto vā mriyamāṇānāmeteṣāmaśocyatvamiti cettvamatra praṣṭavyaḥ, kiṃ bhīṣmadroṇādiśabdavācyārthamuddiśya śocyate uta lakṣyārthamiti | ādye bhīṣmādiśabdavācyārthasyāsadvṛttatvamavekṣya śocyate kiṃvā tannāśamuddiśya śocyate iti | nādyaḥ | mahānubhāvā iti tvayaiva tanmahattvapratipādanāt | na dvitīyaḥ| tadasaṃbhavāt | 'maghavan martyaṃ vā idaṃ śarīramāttaṃ mṛtyunā' iti śarīrasya mṛtyugrastatvaśravaṇāt 'durlabho mānuṣo deho dehināṃ kṣaṇabhaṅguraḥ' iti dehasya naśvaratvaśravaṇāt sarvadā mriyamāṇaprāṇisaṃdarśanācca pratyakṣādipramāṇaireva dhruvamṛtyuksya dehādeḥ śocyatvaṃ na saṃbhavati | na prathame dvitīyaḥ| ātmā'jatvānna jāyate jananābhāvānna mriyate maraṇābhāvānnityaḥ 'ajo nityaḥ śāśvataḥ' iti 'nityo nityānām' iti lakṣyārthasyātmano nityatvaśravaṇānnityasya sadāptasyātmanaḥ śocyatvānupapatteḥ | nahi buddhimatāṃ nityaḥ padārthaḥ śocyo bhavati nāpyanityaśca | yata evaṃ vācyārthasya lakṣyārthasya cobhayoraśocyatve siddhe tvamaśocyāneva śocyatvabuddhyā mūḍhavadanuśocasi | naitāvanmātrameva karoṣi, apitu prajñāvādāṃśca bhāṣase sadasatpadārthasvarūpaṃ vivicya ye prakarṣeṇa jānanti te prajñāḥ paṇḍitāsteṣāṃ śāstramabhivyāptāḥ vādā āvādāstān prajñāvādān 'kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ' iti, 'utsannakuladharmāṇāṃ' iti, 'kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye' ityādīni prauḍhavacanānyapi bhāṣase | yadaśocyaśocanaṃ, yacca śāstrārthaprakaṭanapāṇḍityaṃ tadetadvayaṃ tejastimiravatparasparaviruddhaṃ naikatra sthātumarhati | ato bhavān mūḍha eva bhavati natu paṇḍitaḥ | tarhyevaṃsamaye paṇḍitāḥ kathaṃ vartanta ityāha— gatāsūniti | kevalaṃ mūḍhāḥ mamaite putrādayo mṛtā iti gatāsūnevānuśocanti natvagatāsūnū | śāstrajñāstu mamaite putrādayo mūḍhā durbhagā durvṛttā jātā ityagatāsūnevānuśocanti natu gatāsūn | paṇḍitāstu gatāsūnagatāsūṃśca putrādīnnānuśocanti | gatāsūnāmagatāsūnārmapyubhayeṣāmavidyākāryatvena svapnārthavadasattvādubhayatra brahmaiva paśyanti ta eva hi paṇḍitāḥ ye tvasattyaktvā sadeva gṛhṇanti sadā | sarvatra brahmadarśanaṃ hi pāṇḍityam | 'brāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya' iti śruteḥ | ata uktalakṣaṇābhāvāntvaṃ mūḍha eva natu paṇḍita ityarthaḥ |
aśocyānanvaśocastvamiti bhīṣmādīnāmaśocyatve pratipādite bhīṣmādipadalakṣyārthasyātmano dehendriyādibhyo bhinnatvaṃ nityatvaṃ ca sūcitaṃ bhavati | tamimamarthamajānantamarjunamālakṣya śrībhagavān lakṣyārthasyātmano nityatve tvajatvaṃ heturityajatvahetunā śaśaviṣāṇasyāpi nityatve prāpte bhāvatve satyajatvaṃ nityatvaprayojakaṃ | yasya kālatraye sattā na vyabhicarati sa bhāvo nityaśca | yasya vyabhicarati nāsau bhāvo'nityaścetyātmanaḥ kālatraye'pi sattāpratipādanadvārā dehendriyādibhyo bhinnatvaṃ nityatvaṃ ca sūcayituṃ punastattvaṃpadārthayoḥ śodhanaṃ śodhitayorekatvaṃ ca pratipādayati | tvaṃpadārthasya niḥśeṣasaṃsāraduḥkhānavṛttyā nityaniratiśayākhaṇḍānandāvāptaye, tatpadārthasyāpi parokṣatvaparicchinnatvānarthanivṛttyā'dvitīyatvākhaṇḍaikarasatvasiddhaye ca—